Modernleşme, Güneydoğu Asya’da İslami canlanmaya yeni bir ivme kazandırıyor

11 dakikalık okuma
Modernleşme, Güneydoğu Asya’da İslami canlanmaya yeni bir ivme kazandırıyor

İnanç; Piyasalarda, Telefonlarda ve Kamusal Yaşamda Kendine Yer Buluyor

Malezya ve Endonezya’daki Müslümanların yüzde 84’ü günde beş vakit namaz kılıyor, yüzde 53’ü akıllı telefonlarında namaz ve Kur’an uygulamalarını düzenli olarak kullanıyor, bölgesel bir ankete katılanların yüzde 85’i ise Müslümanlar için tasarlanmış bir metaverse’e ilgi duyduğunu belirtiyor. Bu veriler Güneydoğu Asya’daki dönüşümü yansıtıyor: Ekonomik kalkınma ve dijital teknoloji, İslam’ı yaşamak ve ifade etmek için yeni yollar sunuyor.

İçindekiler
  1. İnanç; Piyasalarda, Telefonlarda ve Kamusal Yaşamda Kendine Yer Buluyor
  2. Ticaret ve Hac, Kalıcı Bağlar Kurdu
  3. Dinî Öncelikler Tüketici Tercihlerini Şekillendiriyor
  4. Dijital Araçlar Dinî Uygulamaların Parçası Hâline Geliyor
  5. Enver, Yapay Zekâ Tartışmasına İslami Etiği Taşıyor
  6. Açe, Yerel Gelenekler Üzerindeki Anlaşmazlığı Gözler Önüne Seriyor
  7. Brunei, Dinî Sınırları Belirlemek İçin Devlet Gücünü Kullanıyor
  8. Nahdlatul Ulama, Yerel Köklere Dayanan Bir Alternatifi Savunuyor
  9. Filistin’le Dayanışma, İnanç ile Dış Politikayı Bir Araya Getiriyor
  10. Bilinmesi Gerekenler

Müslüman nüfusun çoğunlukta olduğu Güneydoğu Asya’nın en büyük iki ülkesi Malezya ve Endonezya, bu değişimin merkezinde yer alıyor. Din; siyasi kampanyalarda, hukuk sistemlerinde, alışveriş tercihlerinde ve toplumsal beklentilerde giderek daha görünür hâle geliyor. Malezya Başbakanı Enver İbrahim, yapay zekânın İslami değerlere göre şekillendirilmesi çağrısında bulunarak dinî etiği, ekonomik rekabetin en yeni alanlarından birine ilişkin tartışmalara taşıdı.

Hükümetler, onlarca yıl boyunca İslam’ın yükselişini büyük ölçüde bir güvenlik meselesi olarak ele aldı. Politika tartışmalarında terör ağları ve şiddet yanlısı aşırılık öne çıktı; terörle mücadeledeki sert önlemler militan grupları başarıyla etkisiz hâle getirdi. Bugün yaşanan dönüşüm ise şiddetten ziyade barışçıl kurumlar ve gündelik tercihler üzerinden ilerliyor.

Güneydoğu Asya’da yaklaşık 242 milyon Müslüman yaşıyor; bu sayı bölge nüfusunun yaklaşık yüzde 42’sine karşılık geliyor. Dünyanın en büyük Müslüman nüfusuna sahip Endonezya’da tek başına yaklaşık 230 milyon Müslüman bulunuyor. Bu dinî coğrafyada artan refah ve bağlantılılık, İslami değerlerin kamusal ve özel yaşama daha derinlemesine nüfuz etmesine katkıda bulunuyor.

Klasik sosyoloji kuramları, modernleşmenin toplumları daha seküler hâle getireceğini, yani dinin kurumlar ve gündelik rutinlerde daha küçük bir rol oynayacağını öngörüyordu. Malezya ve Endonezya ise farklı bir sürece işaret ediyor. Ekonomik büyüme, dijital ağlar ve kurumsal reform, insanların inançlarını ifade edebilecekleri kanalları genişletirken kamusal yaşamı kimin yorumunun yönlendirmesi gerektiğine ilişkin anlaşmazlıkları da artırabiliyor.

Reklam

Ticaret ve Hac, Kalıcı Bağlar Kurdu

İslam’ın Güneydoğu Asya’daki varlığı bin yılı aşkın bir geçmişe uzanıyor. Arap, Fars ve Hintli tüccarlar, Avrupa sömürge güçleri bölgeye gelmeden çok önce, Sumatra’dan Malakka’ya uzanan liman kentlerinde yerleşerek dini Hint Okyanusu üzerinden taşıdı.

Dinî yayılmada ticaret ve Sufi misyonerler önemli rol oynadı. Başka bölgelerde fetih yoluyla gerçekleşen yayılmanın aksine bu süreç, esas olarak alışverişe ve yerel koşullara uyarlanmış öğretilere dayanıyordu. Tasavvuf tarikatları mistisizme ve hoşgörüye önem vererek yerel geleneklerle ortodoks dinî uygulamaları bir arada barındıran bir geleneğin oluşmasına yardımcı oldu.

Cornell Üniversitesi Modern Güneydoğu Asya Tarihi Profesörü Eric Tagliacozzo, bölgenin Orta Doğu’yla bağlarını çeşitli olarak nitelendiriyor. Ticaret, hac ve kültürel alışverişin yanı sıra din de bu ilişkilerin bir parçasıydı. Tagliacozzo’nun Müslümanların Mekke’ye yaptığı hac ziyaretleri üzerine araştırması, 17. yüzyıldan bu yana Endonezyalı hacıların yolculuklarını belgeliyor.

19. yüzyılda bu yolculuklar buharlı gemilerle dönüştü. Ulaşımın değişmesiyle, daha önce büyük ölçüde seçkinlerin erişebildiği hac kitlesel bir olguya dönüştü. Bugün Endonezya, her yıl Suudi Arabistan’a 200 binden fazla hacı gönderiyor; bu sayı diğer tüm ülkelerden fazla. Böylece dinî yönelimi etkilemeye devam eden manevi bağlar sürdürülüyor.

Bölgenin daha yakın dönemde yaşadığı bombalı saldırılar ve isyanlarla bu tarihsel geçmiş arasındaki karşıtlık, günümüzdeki canlanmayı anlamak açısından önem taşıyor. Bölgenin tarihinde hem istikrarı tehdit eden militan hareketler hem de seyahat, ticaret ve yerel kültür aracılığıyla gerçekleşen çok daha uzun süreli bir dinî bütünleşme örüntüsü bulunuyor.

  • Bin yılı aşkın süre önce: İslam, tüccarlar ve dinî öğretmenler aracılığıyla bölgede varlık göstermeye başladı.
  • 17. yüzyıl: Endonezyalı hacılar Mekke’ye gitmeye başladı.
  • 19. yüzyıl: Buharlı gemi yolculukları, haccın kitlesel bir olguya dönüşmesine yardımcı oldu.
  • 2013: Brunei’nin Şeriat Ceza Kanunu Kararnamesi, İslam ceza hukukunun genişletilmesi için çerçeve oluşturdu.
  • 2022 sonları: Enver İbrahim Malezya’da göreve başladı ve yapay zekâ geliştirmeyi ekonomik gündeminin parçası hâline getirdi.

Dinî Öncelikler Tüketici Tercihlerini Şekillendiriyor

Wunderman Thompson Intelligence ve Muslim Intel Lab tarafından yapılan araştırma, dinî ibadet ile tüketici davranışlarının ne kadar iç içe geçtiğini ortaya koyuyor. Bölgedeki Müslüman katılımcıların yüzde 91’i Allah’la güçlü bir ilişkiyi çok önemli bulduğunu belirtirken, yüzde 34’ü servete öncelik verdi.

Katılımcıların yüzde 33’ü, anne babalarına kıyasla daha dindar olduklarını söyledi. Bu bulgu, Malezya ve Endonezya’daki Müslümanların yüzde 84’ünün günde beş vakit namaz kıldığı verisiyle birlikte, aile yaşamına da pazara da yayılan bir canlanmaya işaret ediyor.

Helal, İslami kurallara göre izin verilen şeyleri ifade eder. Helal ticaretinin kapsamı gıdanın ötesine geçerek İslami finansı, Müslümanların ihtiyaçlarına uygun seyahati ve dinî medyayı da içeriyor. Global Islamic Economy Indicator’a göre Malezya ve Endonezya, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’yle birlikte dünyanın en büyük dört helal pazarı arasında yer alıyor.

Reklam

Malezya, şeriata yani İslam hukukuna uygun fonlara yapılan yatırımlardaki yüzde 20’lik artış ve çocuklara yönelik İslami eğitim içeriklerinin başarısıyla lider konumunu korudu. Bu gelişmeler, finansal kararlarla aile eğlencesini dinî önceliklerle buluşturuyor.

Güneydoğu Asyalı Müslümanların yüzde 61’i bankacılık ve yatırım tercihlerini belirlerken helal sertifikasını dikkate alıyor. Yüzde 77’si seyahat edeceği yeri seçerken helal olanakların bulunup bulunmadığını göz önünde bulunduruyor. Bu tüketicilere hizmet veren şirketler, tek tek ürünlerin yanı sıra seyahat veya finans hizmetlerinin tüm aşamalarında dinî hassasiyetlerle uyumlu olma talebiyle karşılaşıyor.

Veriler, katılımcıların dile getirdiği önceliklerin göreli gücünü de gösteriyor. Allah’la güçlü bir ilişkiyi çok önemli bulanların oranı olan yüzde 91, servete öncelik verenlerin oranı olan yüzde 34’ü 57 puan aşıyor. Yine de dinî bağlılık ile ekonomik faaliyet birlikte var oluyor: Tüketiciler nereye harcama yapacaklarına, nerede birikim yapacaklarına ve nereye seyahat edeceklerine karar verirken inançlarını da gözetiyor.

Dijital Araçlar Dinî Uygulamaların Parçası Hâline Geliyor

Akıllı telefonlar, modern yaşamın inancı desteklediği başka bir alan sunuyor. Araştırmaya katılan Müslümanların yüzde 53’ü namaz ve Kur’an uygulamalarını düzenli olarak kullanıyor. Böylece dinî uygulamalar, kullanıcıların diğer gündelik faaliyetlerinde de yararlandığı cihazlar aracılığıyla yanlarında taşınabiliyor.

Müslümanlar için özel olarak tasarlanmış bir metaverse’e ilgi duyduğunu belirtenlerin oranının yüzde 85 olması, dinî kimliğin yeni dijital alanlarda da temsil edilmesine yönelik talebe işaret ediyor. Metaverse, insanların kendilerini dijital temsiller aracılığıyla ifade ederek etkileşim kurabildiği ortak bir sanal ortamdır.

Namaz uygulamaları ile sanal ortamlara duyulan ilgi, farklı katılım düzeylerini gösteriyor: Biri düzenli kullanımı, diğeri ise ilgiyi ölçüyor. Birlikte ele alındıklarında, teknolojik değişimin dinî yaşama hem yerleşik araçlar hem de tasarlanan yeni hizmetler üzerinden girdiğini ortaya koyuyorlar.

Malezya’nın çocuklara yönelik İslami eğitim içeriklerindeki başarısı, medyayı da aynı örüntünün içine yerleştiriyor. Dinî ifade; camilerin, aile geleneklerinin ve diğer tanıdık ortamların yanı sıra ekranlar ve ticari hizmetler aracılığıyla da tüketicilere ulaşıyor.

Enver, Yapay Zekâ Tartışmasına İslami Etiği Taşıyor

Enver İbrahim, yazılım geliştiricilere yapay zekâ sistemlerini İslami değerlerle donatma çağrısında bulundu ve bunun teknolojinin insanlığa etik biçimde hizmet etmesini sağlayacağını savundu. Malezya Başbakanı, 2022 sonlarında göreve gelmesinden bu yana yapay zekâ geliştirmeyi ekonomik gündeminin öncelikleri arasına aldı.

Yapay zekâ sistemleri, örüntüleri tanımak ve çıktılar üretmek için hesaplama yöntemlerinden yararlanıyor. Enver’in önerisi, bu sistemlerin tasarımını ahlaki tercihlerle ilişkilendiriyor: Dinî ilkeler, teknolojinin nasıl karar verdiğine veya kararları nasıl desteklediğine yön verecek.

İslam hukukunun farklı düşünce ekolleri ve kültürel ortamlarda değişen yorumları bulunuyor. Öneriyi eleştirenler, tek bir teolojik çerçevenin makine öğrenmesi sistemine yerleştirilmesinin, diğer Müslümanların paylaşmadığı belirli bir doktriner bakış açısına yetki kazandırabileceğine dikkat çekiyor. Müslüman olmayan azınlıklar da bu yaklaşımı dışlayıcı bulabilir.

Reklam

Uygulamaya ilişkin tartışma, hangi değerlerin seçileceği ve bunların dijital bir sistem için nasıl kurallara dönüştürüleceği üzerine yoğunlaşıyor. Enver’in önerisi teknoloji politikası için bir yön çiziyor; ancak uygulama takvimi açıklanmadı.

Malezya’daki tartışma, bölgede daha geniş bir gerilimi yansıtıyor. Hükümetler küresel ölçekte rekabet etmelerine yardımcı olacak teknolojik gelişmeyi isterken muhafazakâr dinî kesimler, bu gelişmenin İslami ilkelerle uyumlu kalmasını talep ediyor. Bu baskı finans, eğitim ve dijital altyapıya kadar uzanarak dinî kimliği kurumsal modernleşmenin bir parçası hâline getiriyor.

Açe, Yerel Gelenekler Üzerindeki Anlaşmazlığı Gözler Önüne Seriyor

Endonezya’da şeriat hukukuyla yönetilen tek eyalet olan Açe, dinî ortodoksluk ile yerel gelenek arasındaki çatışmanın somut bir örneğini sunuyor. Yetkililer, Ulusal Spor Oyunları sırasında yağışı önlemesi için devlet inşaat şirketlerinin tuttuğu bir yağmur şamanını bölgeden çıkardı.

Dinî isimler, şamanın Cava halk ritüellerini şirk, yani çoktanrıcılık veya Allah’a başka güçleri ortak koşmak olarak nitelendirerek kınadı. Arapça terimler kullanan İslami bir cin çıkarma uygulaması olan rukye gibi benzer mistik uygulamalar hakkındaysa sessiz kaldılar.

Olay, yerel mistisizmi inançlarına katan abangan Müslümanlarla ortodoks İslam’ın dışında gördükleri, Arapça olmayanlar da dâhil etkileri ortadan kaldırmak isteyen santri püritenleri arasındaki süregelen mücadeleyi gözler önüne seriyor.

Açe’deki anlaşmazlık, kabul gören dinî uygulamayla reddedilen yerel ritüel arasındaki sınıra odaklanıyor. Yağmur şamanı, devlet inşaat şirketleri tarafından modern bir kamu etkinliğine dâhil edilmiş ve eski bir kültürel uygulama doğrudan kurumsal bir ortamın parçası hâline gelmişti.

Anlaşmazlık, bölgenin uyarlanma geçmişiyle de bağlantılı. Bazı Müslümanların yerel köklere sahip bir dinî geleneğin parçası saydığı âdetler, başkaları tarafından doğru inançla bağdaşmaz görülebiliyor. Modern kurumlar, bu rakip görüşlerin uygulandığı veya tartışıldığı alanlara dönüşüyor.

Brunei, Dinî Sınırları Belirlemek İçin Devlet Gücünü Kullanıyor

Brunei’nin mutlak monarşisi, devlet öncülüğündeki İslamlaşmanın farklı bir modelini sunuyor. 2013 tarihli Şeriat Ceza Kanunu Kararnamesi, İslam ceza hukukunu Müslüman olmayanları da kapsayacak biçimde genişletti ve soygundan zinaya kadar uzanan suçlar için bedensel cezalar getirdi.

Brunei’nin “Melayu Islam Beraja” ideolojisi, yani Malay Müslüman Monarşisi, dini kraliyet otoritesi ve ulusal kimlikle birleştiriyor. Dinî yetkililerin veya Sultan’ın dinî kararnamelerinin eleştirilmesi suç sayılarak devletin din politikalarına yönelik kamusal itirazlar kısıtlanıyor.

Kanun, resmî İslam yorumlarına aykırı görüş bildirenlere beş yıla kadar hapis cezası öngörüyor. Böylece dinî otorite, diğer davranışları düzenleyen kuralların yanı sıra muhalefete yönelik cezalarla da destekleniyor.

Malezya’nın İslam hukukuna ilişkin iddiaları kamusal tartışmalara yol açıyor. Brunei’deki sistem ise bu tartışmaları bastırarak, devlet politikasına açıkça itiraz edilemeyen bir dinî ortam yaratıyor. Bu fark önemli; çünkü dinin kamusal yaşamdaki ağırlığının artışı, Müslüman komşu toplumlarda bile farklı kurumsal biçimler alabiliyor.

Reklam

Nahdlatul Ulama, Yerel Köklere Dayanan Bir Alternatifi Savunuyor

Endonezya’nın en büyük İslami kuruluşu Nahdlatul Ulama, giderek katılaşan dinî yorumlara alternatif olarak Nusantara İslamı’nı savunuyor. Yaklaşık 60 milyon üyesi bulunan NU, ılımlılık, çoğulculuk ve demokratik değerlerle uyum üzerine kurulu bir yaklaşım sunuyor.

Nusantara, takımadalar anlamına geliyor. NU, Endonezya İslamının fetih yerine yerel kültürlerle barışçıl diyalog yoluyla geliştiğini, hoşgörüye değer veren ve aşırılığı reddeden bir gelenek ortaya çıkardığını savunuyor. Bu yaklaşım, dinî uygulamayı sürdürürken yerel kimliğin önemini de kabul ediyor.

NU, yaklaşımının altı temel ilkesini şöyle sıralıyor:

  • Şiddet yerine barışı savunmak.
  • Yerel geleneklere uyum sağlamak, ancak farklı dinleri tek bir inanç sisteminde harmanlamamak.
  • Devlet gücü yerine sivil topluma dayanmak.
  • İslam ile milliyetçiliği uzlaştırmak.
  • Din farkı gözetmeksizin eşit yurttaşlığı savunmak.
  • Radikalizmi reddetmek.

NU liderleri bu yaklaşımı hem Orta Doğu köktenciliğine hem de Batı sekülerliğine alternatif olarak tanımlıyor. Onlara göre vatana duyulan sevgi de başlı başına inancın bir parçası. Ulusal aidiyet ile dinî bağlılık bir arada var olabilir.

Joko Widodo, cumhurbaşkanı olduğu dönemde bu felsefeyi destekleyerek Endonezya’daki dinî uygulamayı daha katı yorumlardan ayıran bir vizyon ortaya koydu:

Bizim İslamımız Nusantara İslamı’dır.

NU, ılımlı İslam liderlerinin zirvelerine ev sahipliği yaparak bu mesajı Endonezya’nın ötesine taşıdı. Güneydoğu Asya’nın, Müslüman dünyasında dinî reformun beşiği olabileceğini öne sürdü.

İslami Savunucular Cephesi ve Hizbut Tahrir Endonezya, ulusal kimliği ve yerel gelenekleri dinî uygulamayla uyumlu kabul ettiği için Nusantara İslamı’na karşı çıkıyor. Bu muhalefet, inancın kültür, yurttaşlık ve siyasi otoriteyle nasıl ilişki kurması gerektiği üzerine Müslüman toplumu içindeki tartışmayı görünür kılıyor.

Filistin’le Dayanışma, İnanç ile Dış Politikayı Bir Araya Getiriyor

Endonezya, Malezya ve Brunei’nin İsrail’le resmî diplomatik ilişkisi bulunmuyor; normal koşullarda İsrail vatandaşlarının ve şirketlerinin ülkeye girişini yasaklıyorlar. Bu tutum, Filistinlilerle dinî dayanışmayı, Güneydoğu Asya’nın Batı hâkimiyeti altındaki kendi deneyimlerinden kaynaklanan sömürgecilik karşıtı duygularla birleştiriyor.

Üç ülke de Filistin’in devlet olma hakkını destekliyor ve Filistin diplomatik temsilciliklerine ev sahipliği yapıyor. Ayrıca Filistinlilere eğitim ve çalışma olanakları sunarak siyasi taahhütlerine diplomatik açıklamaların ötesinde somut bir boyut kazandırıyorlar.

Malezya lideri olarak yakın dönemdeki görev süresinde Mahathir Muhammed, İsrail politikalarını sürekli kınadı ve İsrail’i dünyadaki istikrarsızlığın temel nedeni olarak nitelendirdi. Bu tür tutumlar, İslami kimliğin Batılı müttefiklerinkinden farklı dış politika tercihlerine nasıl yansıyabildiğini gösteriyor.

Halk düzeyindeki dayanışma, hükümet politikalarının ötesine uzanıyor. Filistin davası, etnik ve ulusal sınırları aşan birleştirici bir mesele niteliğinde. Dinî kuruluşlar bu davayı İslam’ın kutsal mekânlarının savunulması olarak çerçevelerken siyasi liderler ortak sömürge baskısı deneyimlerini vurguluyor.

Reklam

Bu tutum, farklı yönetimler ve iç siyasi koşullar boyunca devam etti. Bu süreklilik, Filistin’e desteği Güneydoğu Asya’daki İslami siyasi kimliğin kalıcı bir özelliği hâline getirerek, ekonomik veya stratejik kazanımlar sağlayabilecek durumlarda bile İsrail’le ilişkilerin normalleşmesi çabalarını kısıtlıyor.

Malezya, Endonezya ve Brunei, dinî canlanmanın kişisel ibadetin çok ötesine ulaştığını gösteriyor. Tüketici pazarları ve dijital araçlar inanç için yeni ifade alanları yaratıyor; hukuk sistemleri dinî otoritenin nasıl kullanılacağını belirliyor; dış politika ise dinî dayanışmayı uluslararası ilişkilere taşıyor. NU’nun çoğulculuğu ve yerel kültürü savunması, bölgedeki Müslümanların bu değişimin yönünü tartışmayı sürdürdüğünü ortaya koyuyor.

Bilinmesi Gerekenler

  • İslam’ın Güneydoğu Asya’daki artan kamusal rolü, giderek daha çok barışçıl siyasi, hukuki, ticari ve dijital kanallardan ifade ediliyor.
  • Bölgede nüfusun yaklaşık yüzde 42’sine karşılık gelen 242 milyon civarında Müslüman yaşıyor; Endonezya’da bu sayı yaklaşık 230 milyon.
  • Araştırmaya göre Malezya ve Endonezya’daki Müslümanların yüzde 84’ü günde beş vakit namaz kılıyor; yüzde 33’ü anne babalarına kıyasla daha dindar olduğunu belirtiyor.
  • Malezya ve Endonezya, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’yle birlikte dünyanın en büyük dört helal pazarı arasında yer alıyor.
  • Katılımcıların yüzde 53’ü namaz ve Kur’an uygulamalarını düzenli kullanırken yüzde 85’i Müslümanlar için tasarlanmış bir metaverse’e ilgi duyduğunu belirtiyor.
  • Enver İbrahim, geliştiricilere yapay zekâya İslami değerleri dâhil etme çağrısında bulundu; bu çağrı farklı dinî yorumları teknoloji tartışmasının içine taşıdı.
  • Açe’de Cava kökenli bir yağmur şamanının reddedilmesi ve Brunei’nin dinî ceza kanunları, yetkililerin dinî sınırları denetlemesinin farklı yollarını gösteriyor.
  • Nahdlatul Ulama; barış, yerel kültüre uyum, sivil toplum, milliyetçilik, eşit yurttaşlık ve radikalizmin reddi ilkeleriyle Nusantara İslamı’nı savunuyor.
  • Endonezya, Malezya ve Brunei Filistin’in devlet olma hakkını destekliyor ve İsrail’le resmî diplomatik ilişki kurmuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir