Yüzde 19 gümrük vergisi içeren maden anlaşması
ABD ve Endonezya, Amerikan şirketlerine Endonezya'nın geniş nikel rezervlerine ve diğer sanayi hammaddelerine sınırsız erişim sağlayan bir ticaret anlaşmasını perşembe günü sonuçlandırdı. Yedi tur müzakerenin ardından varılan düzenleme; kritik minerallere erişimi, Endonezya ürünlerine uygulanan yüzde 19 gümrük vergisini, Endonezya'ya yapılan Amerikan ihracatının yüzde 99'undan fazlasına uygulanan vergilerin kaldırılmasını ve 38,4 milyar dolarlık ABD ürünü satın alma taahhüdünü bir araya getiriyor.
İçindekiler
- Yüzde 19 gümrük vergisi içeren maden anlaşması
- Cakarta ve Washington hangi konularda anlaştı?
- Çinli şirketler Endonezya nikelinde nasıl belirleyici oldu?
- Düşük maliyetler küresel arz fazlası yarattı
- Ormanlar, topluluklar ve kömür bedel ödüyor
- İşçi güvenliği ve zorla çalıştırma endişeleri
- Endonezya Çin'i kaybetmeden daha fazla ortak arıyor
- Üretim kısıtlamaları fiyatları yükseltti
- Batarya teknolojisi ve sübvansiyonlardaki değişiklikler talebi etkiliyor
- Mülkiyet kuralları ve rafinaj kapasitesi uygulamayı sınayacak
- Özet
Anlaşma, küresel tedarik zincirlerini yeniden şekillendirebilir ve Çin'in Endonezya'daki mineral işleme alanındaki hakimiyetine meydan okuyabilir. Temel güçlük, bir maden yatağına erişmekle buradaki hammaddeleri kullanılabilir malzemelere dönüştüren fabrikaları kontrol etmenin farklı şeyler olması. Çinli şirketler, Endonezya'nın batarya sınıfı nikel üretiminin yaklaşık yüzde 80'ini kontrol ediyor ve son on yılda ülkenin mineral işleme altyapısına tahminen 30 milyar dolar yatırım yaptı.
Endonezya, ABD'ye gönderilecek nikel, boksit ve bakıra yönelik ihracat kısıtlamalarını kaldırmayı kabul etti. Buna, Amerikan pazarı için ham nikel cevherine getirilen kısıtlamaların kaldırılması da dahil. Bu, alıcıları mineralleri Endonezya içinde işlemeye yönlendirmek amacıyla 2020'de getirilen ham cevher ihracatı yasağından önemli bir geri dönüş anlamına geliyor.
Amerikalı yatırımcılara nadir toprak elementleri de dahil olmak üzere madencilik, işleme ve üretimin sonraki aşamalarına erişim sözü de verildi. Üretimin sonraki aşamaları, işlenmiş minerallerin üretim zincirinin ilerleyen kısımlarında malzeme veya ürüne dönüştürülmesi anlamına geliyor. Anlaşma, yabancıların sahip olduğu sanayi bölgelerinin diğer şirketlerle aynı vergi ve yasal yükümlülüklere tabi olmasını gerektiriyor.
25 Şubat 2026 itibarıyla anlaşmanın ticari vaatlerine; mülkiyet kuralları, uygulama ve Amerikan gümrük vergilerinin hukuki dayanıklılığı konusunda çözüme kavuşmamış sorular eşlik ediyor. Endonezya daha geniş erişim sözü verirken mevcut madencilik yasaları, yabancı şirketlerin zaman içinde çoğunluk hisselerini Endonezyalı kuruluşlara devretmesini gerektiriyor.
Cakarta ve Washington hangi konularda anlaştı?
Endonezya'nın 38,4 milyar dolarlık Amerikan ürünü satın alma taahhüdü enerji ürünlerini, uçakları ve tarım ürünlerini kapsıyor. Bu alımların yanı sıra, ABD ihracatının yüzde 99'undan fazlasına uygulanan vergilerin kaldırılması Amerikan işletmelerine Endonezya pazarında daha geniş erişim sağlarken Endonezya ürünlerine üzerinde uzlaşılan yüzde 19 ABD gümrük vergisi uygulanacak.
Anlaşmaya göre Endonezya, madencilik sektöründeki zorunlu hisse devri gibi önlemlerle ABD'li yatırımcıların yerel işletmelerdeki mülkiyetini kısıtlamayacak. Hisse devri, bir mülkiyet payının satılması veya devredilmesi anlamına geliyor. Bu hükmün 12 ay içinde gözden geçirilmesi planlanıyor; bu da uzun yıllar faaliyet gösterecek yatırımları değerlendiren şirketler için konuyu temel bir mesele hâline getiriyor.
Cakarta ayrıca ihracat kontrolleri konusunda Washington'la uyum sağlamayı ve Amerikan teknoloji kısıtlamalarına tabi ürünlerin transferini sınırlandırmayı kabul etti. İhracat kontrolleri, belirli ürün veya teknolojilerin belirli alıcılara ya da varış noktalarına gönderilip gönderilemeyeceğini düzenliyor ve anlaşmanın kapsamını ticaretteki olağan vergilerin ötesine taşıyor.
Endonezya, ABD'nin çıkarlarını tehlikeye atabilecek başka ülkelerle dijital ticaret anlaşmaları imzalamadan önce Washington'a danışmak zorunda. Ayrıca Amerikan şirketlerine ayrımcılık yapan dijital hizmet vergileri uygulamamayı da kabul etti. Bu hükümler bir arada, pazara erişimi Washington'ın teknoloji ve ulusal güvenlik kaygılarına bağlıyor.
ABD, Endonezya'nın Amerikan çıkarlarını tehdit eden anlaşmalara girmesi hâlinde anlaşmayı feshetmesine olanak tanıyacak koşullar için baskı yaptı. Cakarta bu koşulu müdahaleci buluyor. Endonezyalı yetkililerin, özellikle Çin ve Rusya'yla ilişkileri yönetme özgürlüklerini sınırlayabilecek bazı müzakere taahhütlerinden geri adım attığı bildiriliyor.
Çinli şirketler Endonezya nikelinde nasıl belirleyici oldu?
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumuna göre Endonezya, dünya nikel rezervlerinin yüzde 42,3'üne sahip ve küresel maden arzının yaklaşık yüzde 60'ını karşılıyor. Ülkenin 2020'de ham cevher ihracatını yasaklaması, uluslararası alıcıları dünyanın en büyük nikel rezervlerine erişimlerini kaybetmemek için ülke içinde izabe tesisleri kurmaya zorladı.
Çin yatırımları, Endonezya'nın ham madde ihracatçılığından dünyanın en büyük nikel işleme merkezine dönüşmesine yardımcı oldu. Tsingshan Holding Group, Zhejiang Huayou Cobalt ve Ningbo Lygend bu alandaki şirketler arasında yer alıyor. Endonezya'daki nikel izabe tesislerinin yüzde 90'ından fazlasını Çinli şirketler kurdu.
Sulawesi gibi adalarda düşük tenörlü laterit cevherlerinden bataryalara uygun nikel ve kobalt çıkarmak için birçok tesiste Yüksek Basınçlı Asit Liçi (HPAL) teknolojisi kullanılıyor. Bu işlem, nispeten az miktarda metal içeren cevherlerden metalleri geri kazanmak için yüksek basınç altında asit kullanıyor.
Çinli şirketlerin batarya sınıfı nikel üretiminin yaklaşık yüzde 80'ini karşılaması, onlara işleme aşamasında güçlü bir konum sağlıyor. Cevher satın alma veya madenlere yatırım yapma izni alacak Amerikan şirketleri, yine de malzemeyi müşterilerinin ihtiyaçlarına uygun hâle getiren fabrikalara ve teknik kapasiteye erişmek zorunda.
Çin'in Endonezya'ya yaptığı yatırım son altı yılda yüzde 31 artarak 2020-2025 döneminde 35 milyar dolara ulaştı. Bunun 15 milyar dolarından fazlası metal işlemeye gitti. Bu rakamlar, son on yılda mineral işleme altyapısına yatırıldığı tahmin edilen 30 milyar dolardan farklı bir yatırım dönemini ve kapsamını ifade ediyor.
Düşük maliyetler küresel arz fazlası yarattı
Endonezya'daki Çin tesisleri, Batılı rakiplerine kıyasla daha düşük çevre ve çalışma standartlarından yararlandı. Bildirilen nakit maliyetleri pound başına 3,17 dolardı; Sorowako ve Weda Bay gibi Batı tarafından işletilen madenlerde bu rakam 6,56 ila 8,24 dolar arasında değişiyordu. Nakit maliyetler, metali üretmek için gereken doğrudan harcamaları ifade ediyor.
3,17 dolarlık rakam, karşılaştırma aralığının alt sınırındaki 6,56 doların yarısından az. Bu maliyet avantajı, üreticilerin arzı artırırken daha pahalı işletmelere sahip rakipler üzerindeki baskıyı sürdürmesine yardımcı oldu.
Küresel arz fazlası oluşurken nikel fiyatları 2023'te yüzde 44,7, 2024'te ise yüzde 26,1 daha düştü. Endonezya pazar payını artırırken Avustralya ve Yeni Kaledonya'daki üreticiler yüksek maliyetler nedeniyle faaliyetlerini askıya aldı.
Sektöre giren Amerikan işletmeleri bu nedenle siyasi olduğu kadar ticari bir güçlükle de karşılaşacak. Anlaşma kaynaklara erişim sağlıyor, ancak yerleşik üreticiler hâlihazırda geniş işleme altyapısına ve düşük üretim maliyetlerine sahip. Yeni yatırımlar, arzın hızlı artışının daha önce fiyatlarda keskin düşüşlere yol açtığı bir pazarda rekabet etmek zorunda.
Ormanlar, topluluklar ve kömür bedel ödüyor
Endonezya'daki nikel üretiminin genişlemesi, 2000'den bu yana en az 156 bin hektar ormanın yok edilmesiyle ilişkilendiriliyor. Bu ormanların büyük bölümü karbon depolayan ve atmosfere karışmasını önlemeye yardımcı olan yaşlı yağmur ormanlarıydı.
Sulawesi ve Halmahera'daki madencilik faaliyetleri, Hongana Manyawa gibi dış dünyayla teması olmayan gruplar da dahil yerli toplulukları yerinden etti. Faaliyetler ayrıca Mercan Üçgeni'ndeki hassas resif habitatlarını kirleterek maden ve işleme tesislerinin yakınındaki topluluklar ve ekosistemler üzerindeki baskıyı artırdı.
İşleme tesislerinde kullanılan elektriğin büyük bölümü kömürden sağlanıyor. Endonezya'nın kömürle çalışan elektrik üretiminin yüzde 15'i sanayi bölgelerine gidiyor; yeni projeler faaliyete geçtikçe bu oranın yüzde 24'e ulaşması bekleniyor. Öngörülen artış 9 yüzde puan.
Büyük nikel üreticileri, büyük ölçüde laterit cevherini bataryalara uygun 1. sınıf nikele dönüştürürken kömür kullanmaları nedeniyle 2023'te yaklaşık 15 milyon metrik ton sera gazı saldı. Bu durum elektrikli araç tedarik zincirlerinde bir çelişki yaratıyor: Bataryalarda kullanılan bir malzeme, büyük ölçüde fosil yakıtlara bağımlı bir enerji sistemiyle üretiliyor.
Çevre örgütleri, resmî yasaklara rağmen atıkların deniz dibine bırakılmasının sürdüğünü söylüyor. Atıklar, mineraller çıkarıldıktan sonra geriye kalan maddelerden oluşuyor; deniz dibine bertaraf ise bu atıkların denize bırakılması demek. Örgütler, dünya mercan resiflerinin yüzde 76'sını barındırdığını belirttikleri Morowali Denizi'ndeki kirliliğe dikkat çekiyor.
İşçi güvenliği ve zorla çalıştırma endişeleri
ABD Çalışma Bakanlığı, özellikle Çinli şirketlerin sahibi olduğu izabe tesisleri nedeniyle Endonezya nikel ürünlerini zorla çalıştırma endişeleri kapsamında işaretledi. Bu endişeler, Amerikan alıcıların malzemelerinin nereden geldiğini ve nasıl üretildiğini değerlendirirken dikkate alması gereken bir başka konu.
Çinli bir şirkete ait Morowali'deki nikel fabrikasında Aralık 2023'te meydana gelen fırın patlamasında 20 işçi hayatını kaybetti. Felaket, güvenlik eksikliklerini gözler önüne serdi ve sivil toplum kuruluşlarının sektörde daha sıkı denetim taleplerini artırdı.
ABD hükümetinin, China Labor Watch da dahil kuruluşlar aracılığıyla iş gücü denetimine fon sağladığı bildiriliyor. Kuruluş, Endonezya sendikalarına eğitim vermek ve zorla çalıştırma vakalarını belgelemek için hibeler aldı.
Bu girişimler, yaptırım süreçlerinde kullanılabilecek kanıtların hazırlanmasını amaçlıyor; böylece işçi hakları ihlalleri belirli şirketler ve küresel alıcılarla ilişkilendirilebiliyor. Bu tür belgeler, Çinli şirketlerin işlettiği tesislerin ve üretimlerini satın alan işletmelerin itibarını etkileyebilir.
Dolayısıyla çalışma ve çevre koşulları, anlaşmanın pratik yatırım ortamının bir parçası. Nikele daha geniş erişim, Amerikan şirketlerini işçi muamelesi, sanayi güvenliği, orman kaybı ve kirlilik nedeniyle hâlihazırda inceleme altındaki bir sektöre dahil ediyor.
Endonezya Çin'i kaybetmeden daha fazla ortak arıyor
Washington'ın Endonezya nikeline erişim çabası, Güneydoğu Asya'da Pekin'in etkisini dengeleme ve elektrikli araç bataryalarıyla savunma sanayisi için gerekli malzemeleri güvence altına alma girişiminin parçası. Piyasadaki son dalgalanmalara rağmen elektrikli araçlara yönelik küresel talep artmayı sürdürüyor; bu da mineral arzı ve işleme kapasitesinin kontrolünü stratejik bir mesele hâline getiriyor.
2024'te Joko Widodo'nun yerine geçen Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, daha fazla Amerikan yatırımı ararken selefinin kaynak milliyetçiliği politikalarını sürdürdü. Kaynak milliyetçiliği, doğal kaynaklar üzerindeki ulusal kontrolü ve bunların sağladığı ekonomik faydaları artırma yaklaşımıdır.
Çin, Endonezya'nın en büyük ticaret ortağı olmaya devam ediyor ve ülkenin palm yağı, kömür ve nikel ihracatının büyük bölümünü satın alıyor. Çin'in ekonomik büyümesindeki tahmini 1 yüzde puanlık yavaşlama, Endonezya'nın büyümesini 0,3 yüzde puan düşürüyor. Bu bağ, Washington'la daha yakın ilişkilerin Pekin'le ilişkileri germesi hâlinde neden ekonomik riskler taşıyabileceğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Endonezya, ABD'yle daha güçlü ilişkiler ararken Ocak 2025'te BRICS ekonomik bloğuna katıldı. Prabowo'nun Vladimir Putin'le nükleer enerji işbirliğini görüştüğü son Moskova ziyareti, Cakarta'nın büyük güçlerle ilişkilerine bir başka boyut ekliyor.
Cakarta'nın yaklaşımı, yalnızca Washington'a ya da Pekin'e bağımlı olmak yerine birden fazla ortaktan avantaj sağlamak. Nikel anlaşması yatırımları çeşitlendirmek için bir yol sunarken Çin'in alıcı ve sanayi yatırımcısı rolü, Endonezya'ya bu ilişkiyi korumak için güçlü nedenler veriyor.
Üretim kısıtlamaları fiyatları yükseltti
Endonezya'nın madencilik hacmini sınırlama kararının ardından nikel fiyatları aralık ortası ile ocak arasında yüzde 30'dan fazla arttı. Bu artış, çıkarılan küresel nikelin yaklaşık yüzde 60'ını sağlayan bir ülkedeki üretim kararlarının daha geniş piyasayı ne kadar hızlı etkileyebileceğini gösterdi.
Goldman Sachs Research'ün emtia analisti Lavinia Forcellese, Endonezya'nın fiyatlar ve arz üzerindeki artan etkisini şöyle anlattı:
Piyasanın şu an izlediği belirleyici unsur, Endonezya'nın arz kararları. Politikada veya izinlerdeki görece küçük değişiklikler bile küresel arz-talep dengesini ve fiyatları orantısız ölçüde etkileyebilir.
Endonezya'nın devlete ait madencilik şirketi yakın zamanda sektördeki denetimini sıkılaştırmaya yöneldi ve rüşvet veya usulsüz ruhsatlandırmayla elde edildiği iddia edilen 4 milyon hektardan fazla maden imtiyazına el koydu. Bu yıl 4,5 milyon hektarı daha kapsayabilecek el koymalar planlanıyor.
Maden imtiyazı, bir şirkete belirli bir alanda faaliyet gösterme hakkı verir. İmtiyazların geri alınması devlet denetimini güçlendirebilir, ancak planları ruhsatlara ve maden yataklarına erişime bağlı yatırımcılar için belirsizlik de yaratır.
Endonezya'nın rolü artık alıcılar açısından iki yönlü. Ülkenin geniş üretim kapasitesi 2023 ve 2024'te arz fazlası ve fiyat düşüşlerine yol açarken madencilik hacmine getirilen kısıtlamalar daha sonra fiyatlardaki keskin artışa katkıda bulundu. Ticaret anlaşması kapsamındaki erişim de değişen bu üretim ortamında geçerli olacak.
Batarya teknolojisi ve sübvansiyonlardaki değişiklikler talebi etkiliyor
Lityum demir fosfat (LFP) bataryalar nikel içermiyor ve bugün dünya genelindeki elektrikli araçların neredeyse yarısına güç veriyor. Çinli otomobil üreticileri, daha ucuz ve büyük miktarda nikel içeren alternatiflere kıyasla daha istikrarlı oldukları için bu bataryalara giderek daha fazla yöneliyor.
LFP kullanımının daha da yaygınlaşması, Endonezya'nın nikel üretim kapasitesini genişletme stratejisinin getirisini azaltabilir. Elektrikli araç satışları artarken talep, bu stratejinin merkezindeki minerali gerektirmeyen bir batarya tasarımına kayabilir.
Amerikan sübvansiyon politikası da değişti. Enflasyonu Düşürme Yasası kapsamındaki vergi kredilerini düzenleyen önceki Yabancı Kaynaklı Endişe Yaratan Kuruluş hükümleri uyarınca, Endonezya'nın nikel üretiminin büyük bölümü Çinli şirketlerin çoğunluk sahipliği nedeniyle sübvansiyonlara uygun olmayacaktı. Bu kurallar, ABD açısından endişe kaynağı sayılan kuruluşların katılımını düzenliyordu.
Son dönemde çıkarılan yasalar, 30D Maddesi kapsamındaki temiz araç vergi kredisini kaldırarak bu uygunluk engelini ortadan kaldırdı. Ayrıca Amerikan otomobil üreticilerinin, uygun bir ticaret düzenlemesi kapsamında Endonezya'dan mineral tedarik etme teşvikini de kaldırdı.
Serbest ticaret anlaşması koşullarını karşılayan minerallere yönelik sübvansiyon avantajı olmadan Endonezya nikeli, düzenleyici bir ayrıcalığa değil fiyat ve bulunabilirliğe dayanarak rekabet etmek zorunda. Söz konusu vergi kredisi kısıtlaması kalkmış olsa da arz güvenliğine ve Pekin'in piyasayı manipüle etme ihtimaline ilişkin Amerikan kaygıları sürüyor.
Mülkiyet kuralları ve rafinaj kapasitesi uygulamayı sınayacak
Endonezya'nın zorunlu hisse devri yasaları, yabancı madencilik şirketlerinin zaman içinde hisselerinin yüzde 51'ini Endonezyalı kuruluşlara devretmesini gerektiriyor. Bu şart, Amerikan yatırımcılarına yönelik mülkiyet kısıtlamalarını kaldırma vaadiyle çelişiyor ve iki kural kümesinin birlikte nasıl işleyeceği konusunda belirsizlik yaratıyor.
Mevcut madencilik faaliyetlerinde mülkiyet devrinden sonra çoğu zaman operasyonel kontrol korunuyor. Yeni yatırımcılar ise daha yüksek engeller ve daha düşük pazarlık gücüyle karşılaşıyor. Bu nedenle mülkiyet hükmünün 12 ay içinde gözden geçirilmesi, yatırım yapmayı düşünen Amerikalılar açısından özellikle önem taşıyor.
Endonezya ağırlıklı olarak paslanmaz çelik üretimine uygun 2. sınıf nikel üretiyor. ABD'nin savunma sanayisi ve batarya uygulamalarının çoğu ise daha ileri düzeyde rafine edilmiş bir malzeme olan 1. sınıf nikel gerektiriyor. Endonezya üretimini bataryalara uygun malzemeye dönüştürmek, büyük ölçüde Çin'in kontrolünde kalan gelişmiş rafinaj kapasitesi gerektiriyor.
Dolayısıyla anlaşmanın aşması gereken birkaç basamak var: cevhere erişim, yatırım izni, mülkiyet düzenlemeleri ve malzemeyi gerekli standartta rafine edebilme. İhracat kısıtlamalarındaki değişiklikler ilk basamağı ele alırken diğerleri Endonezya yasalarına, yatırım kararlarına ve sanayi kapasitesine bağlı.
ABD'de de hukuki belirsizlik söz konusu. Yüksek Mahkeme yakın zamanda yönetimin gümrük vergisi uygulamak için olağanüstü yetkileri kullanmasına yönelik itirazları değerlendirdi ve anlaşmanın gümrük vergisi çerçevesinin ne kadar kalıcı olacağı konusunda soru işaretleri bıraktı.
Amerikan şirketlerinin Endonezya kaynaklarına erişimi tedarik seçeneklerini genişletebilir ve Cakarta'ya önemli bir yatırım ortağı daha kazandırabilir. Çin'in yerleşik fabrikaları, düşük maliyetleri ve kapsamlı ekonomik bağları düşünüldüğünde denetimdeki herhangi bir değişim yalnızca imzaya değil, uygulamaya ve yeni sanayi yatırımlarına bağlı olacak.
Özet
- Anlaşma, Endonezya ürünlerine yüzde 19 gümrük vergisi getirirken Amerikan ihracatının yüzde 99'undan fazlasına uygulanan vergileri kaldırıyor.
- Endonezya, ABD'den 38,4 milyar dolarlık ürün almayı ve ABD'ye gönderilecek nikel, boksit ve bakıra yönelik ihracat kısıtlamalarını kaldırmayı taahhüt etti.
- Çinli şirketler Endonezya'nın batarya sınıfı nikel üretiminin yaklaşık yüzde 80'ini kontrol ediyor ve ülkenin nikel izabe tesislerinin yüzde 90'ından fazlasını kurdu.
- Endonezya, küresel nikel rezervlerinin yüzde 42,3'üne sahip ve çıkarılan nikelin yaklaşık yüzde 60'ını karşılıyor.
- Orman tahribatı, kömür tüketimi, zorla çalıştırma endişeleri ve Aralık 2023'teki Morowali patlaması sektörün temel sorunları olmayı sürdürüyor.
- Endonezya'nın madencilikte yüzde 51 yerli mülkiyet şartı, anlaşmadaki mülkiyet taahhütleriyle çelişiyor. Bu taahhütler 12 ay içinde gözden geçirilecek.
- Endonezya'nın madencilik hacmini sınırlamasının ardından nikel fiyatları aralık ortası ile ocak arasında yüzde 30'dan fazla arttı.
- Nikel içermeyen bataryalar ve 30D Maddesi kapsamındaki vergi kredisinin kaldırılması, Amerikalı alıcılar için ticari teşvikleri değiştirdi.






