Çinli bilim insanları yapay nişasta üretimini on kat artırdı; fabrikada gıda üretimi hedefi yaklaşıyor

10 dakikalık okuma
Çinli bilim insanları yapay nişasta üretimini on kat artırdı; fabrikada gıda üretimi hedefi yaklaşıyor

Atık gazdan nişastaya daha hızlı bir yol

Çin Bilimler Akademisi'ne (CAS) göre Çinli bilim insanları, karbondioksiti nişastaya dönüştüren sürecin verimliliğini 2021'de duyurdukları çığır açıcı yönteme kıyasla on kat artırdı. Bu ilerleme, Tianjin Endüstriyel Biyoteknoloji Enstitüsü'ndeki (TIB) araştırmacıları, tarım arazilerinde ürün yetiştirmeden önemli bir gıda bileşenini fabrikalarda üretmeye bir adım daha yaklaştırıyor.

İçindekiler
  1. Atık gazdan nişastaya daha hızlı bir yol
  2. Karbondioksit nasıl bir gıda bileşenine dönüşüyor?
  3. Yapay nişasta hangi alanlarda kullanılabilir?
  4. Maliyet açısından enzimler neden önemli?
  5. Bir reaktör ne kadar tarım arazisinin yerini alabilir?
  6. Karbon faydalarını enerji belirliyor
  7. Mühendislik ürünü maya başka bir yol sunuyor
  8. Çin neden fabrikada nişasta üretmeyi hedefliyor?
  9. 2021'deki çığır açıcı gelişmeden son ilerlemeye
  10. Öne çıkanlar

Profesör Cai Tao'nun liderliğindeki ekip, kimyasal tepkimeleri, bu tepkimelerin gerçekleşmesine yardımcı olan biyolojik katalizörler yani enzimlerle birleştiren bir sistemi son beş yıldır geliştiriyor. İlk kez 2021'de Science dergisinde tanıtılan yapay nişasta anabolik yolu (ASAP), mısır bitkilerinden 8,5 kat daha hızlı nişasta sentezledi. Verimlilikteki son on katlık artış, bildirilen üretim hızını ilk mısır ölçütünün yaklaşık 85 katına çıkarıyor.

Nişasta, gıdalara kalori sağlayan ve birçok sanayide ham madde olarak kullanılan karmaşık bir karbonhidrattır. Araştırmacıların amacı, endüstriyel atık gaz da dahil olmak üzere karbondioksitten, mısırın yetişmesi için gereken aylar yerine saatler süren kontrollü bir süreçle nişasta üretmek.

2 Şubat 2026 itibarıyla temel zorluk, laboratuvarda kaydedilen ilerlemeyi uygun maliyetli endüstriyel üretime dönüştürmek. Daha hızlı süreç, tarım arazilerine bağımlılığı çok daha düşük bir gıda üretim yönteminin önünü açıyor. Ticari açıdan uygulanabilirliği ise sistemi daha büyük ölçekte güvenilir biçimde çalıştırırken enzim ve enerji maliyetlerini düşürmeye bağlı.

Bu nedenle araştırmacılar iki hedefe birlikte odaklanıyor: sürecin üretebileceği nişasta miktarını artırmak ve her partinin üretim maliyetini düşürmek. Tepkimenin hızlanması önemli, ancak fabrikanın nişastayı tarımla rekabet edebilecek bir fiyata da üretebilmesi gerekiyor.

Reklam

Karbondioksit nasıl bir gıda bileşenine dönüşüyor?

Tianjin ekibinin geliştirdiği yol, gaz hâlindeki karbondioksiti nişastaya dönüştürmek için 11 temel tepkime kullanıyor. Bu, kimyasal ve biyokimyasal süreçleri birleştiren karma bir yöntem: İlk dönüşümü inorganik bir katalizör gerçekleştiriyor, sonraki aşamalarda ise enzimler görev alıyor. Sistem canlı hücreler olmadan çalışıyor ve araştırmacıların tepkimeleri doğrudan düzenlemesine olanak tanıyor.

Karbondioksit önce kontrollü koşullarda metanole dönüşüyor. Bu basit molekül, üç ve altı karbon atomu içeren şeker birimlerini oluşturan enzim tepkimeleri dizisinin başlangıç maddesini sağlıyor. Süreç daha sonra bu küçük birimleri bir araya getirerek nişastayı oluşturan daha büyük yapıları meydana getiriyor.

Amiloz ve amilopektin, doğal nişastanın iki temel bileşenidir ve yapay yol her ikisini de üretebilir. İkisi de birbirine bağlanmış şeker birimlerinden oluştuğu için nişasta polimer olarak tanımlanır. Laboratuvar süreci, büyüyen bir bitkiye dayanmak yerine bu birimleri dikkatle düzenlenmiş bir diziyle bir araya getiriyor.

Araştırmacılar 31 farklı türden enzimleri inceledi; en etkili 10 katalizörü belirlemeden önce 62 adayı seçip değiştirdi. Her enzim, süreçte belirli bir görevi yerine getiriyor. Doğru bileşimin seçilmesi, tepkimelerin kullanılabilir miktarda nişasta üretecek kadar hızlı ilerlemesine yardımcı oluyor.

Bitkiler nişasta üretirken kendi büyümelerini ve diğer biyolojik faaliyetlerini de sürdürüyor. Yapay yol ise gerekli kimyasal aşamalara odaklanıyor. Tüm bir bitkiyi yetiştirme gereğini ortadan kaldıran ekip, dönüşümü saatler içinde tamamlayabiliyor ve tepkime koşullarını doğrudan ayarlayabiliyor.

Yapay nişasta hangi alanlarda kullanılabilir?

Laboratuvar analizleri, sentetik nişastanın bileşim ve fiziksel özelliklerinin tarım yoluyla üretilen nişastayla örtüştüğünü gösterdi. Bu benzerlik, mevcut ürünlerde mısır nişastasının yerine kullanılabilmesi açısından büyük önem taşıyor.

Olası kullanım alanları yalnızca gıda sektörüyle sınırlı değil. Nişasta ilaç, kâğıt, tekstil, yapıştırıcı ve biyobozunur plastik üretiminde de kullanılıyor. Dolayısıyla karbonhidratı fabrikada üreten bir tesis, hem gıda üreticilerine hem de bugün ham maddesini tarımsal ürünlerden sağlayan sanayi kollarına tedarik sunabilir.

Süreç, araştırmacıların nişastanın bileşimini ayarlamasına da olanak tanıyor. Bu, farklı endüstriyel kullanımlara uygun, belirli sindirim hızlarına veya işlevsel özelliklere sahip çeşitlerin üretilmesini sağlayabilir. Uygulamada hedef, yalnızca bilinen bir bileşeni üretmenin ötesine geçiyor: Ekip, ürettiği bileşenin özelliklerini de kontrol etmek istiyor.

Reklam

Maliyet açısından enzimler neden önemli?

Cai Tao, bilimsel bir gösterimden endüstriyel üretime geçişi zorlu bir süreç olarak nitelendirdi. Profesör, China Science Daily'ye verdiği röportajda bir yöntemin işe yaradığını kanıtlamanın, maliyetini düşürmenin ve sanayiye uyarlamanın her birinin kendine özgü güçlükleri olduğunu söyledi.

Sıfırdan bire geçmek zor, maliyetleri düşürmek zor ve sonunda sanayide uygulamaya geçmek daha da zor. Buna rağmen bu zorluğun üstesinden gelmemiz gerekiyor.

2021'deki ilk sistemde tek bir temel enzim, toplam malzeme giderlerinin yarısını oluşturuyordu. Bu nedenle enzim, iyileştirmelerin başlıca hedeflerinden biri hâline geldi: Bir tepkime bilimsel açıdan başarılı olsa da düzenli fabrika üretimi için fazla pahalı bir katalizör tüketebilir.

Ekip, daha kararlı ve verimli enzim türlerini taramak için yapay zekâdan yararlandı. Araştırmacılar biyolojik katalizörleri yeniden kullanmanın yollarını da geliştiriyor. Daha dayanıklı bir enzim daha uzun süre kullanılabilirken yeniden kullanım, her üretim turu için yeni enzim sağlama gereğini azaltıyor.

Bu değişiklikler, tepkime verimliliğini korurken gereken enzim miktarını büyük ölçüde azalttı. Araştırmacılar enerji maliyetlerini düşürmek için tepkime koşullarını da ayarladı. Bu çalışmalar birlikte, yapay nişastanın tarım ürünlerinden elde edilen nişastayla ekonomik açıdan rekabet edip edemeyeceğini belirleyecek giderleri hedefliyor.

Kontrollü üretim başka bir avantaj da sağlıyor. Laboratuvar koşulları, tarımı etkileyen mevsimsel değişiklikler ve hava koşullarına maruz kalma olmadan öngörülebilir verim alınmasına olanak tanıyor. Kuraklık, sel ve zararlılar tarımsal üretime ağır darbe vurabiliyor; fabrika süreci ise işletmecilere nişastanın üretildiği koşullar üzerinde doğrudan kontrol veriyor.

Bir reaktör ne kadar tarım arazisinin yerini alabilir?

TIB ekibinin hesaplamalarına göre bir metreküp hacmindeki bir biyoreaktör, teorik olarak yaklaşık üçte bir hektar mısır tarlasının yıllık nişasta üretimine denk miktarda nişasta üretebilir. Biyoreaktör, biyokimyasal tepkimelerin gerçekleştiği kaptır. Bu karşılaştırma, kompakt bir üretim kabını, tüm bir yetiştirme sezonu boyunca mahsulün büyümesini desteklemesi gereken bir tarlayla kıyaslıyor.

Araştırmacılar ayrıca üretim maliyetlerinin geleneksel tarımla rekabet edebilir düzeye inmesi hâlinde teknolojinin, bugün nişasta üretimine ayrılan ekili arazilerin ve tatlı suyun yüzde 90'ından fazlasına duyulan ihtiyacı ortadan kaldırabileceğini tahmin ediyor. Dolayısıyla kaynak tasarrufu öngörüsü, teknolojinin uygun maliyetli hâle gelmesi koşuluna bağlı.

Endüstriyel nişasta üretimi bugün neredeyse tamamen mısıra dayanıyor. Mısır yetiştirmek geniş ekilebilir alanlar, önemli miktarda sulama ve yoğun gübre ile pestisit kullanımını gerektiriyor. Üretimin bir bölümünün fabrika üretimiyle karşılanması bu tarımsal kaynaklara olan talebi azaltabilir.

Reklam

Gıda ürünleri ve sanayi ham maddeleri sınırlı tarım arazileri için rekabet ediyor. Nüfus artışı talebi yükseltirken iklim değişikliği tarımsal verimi tehdit ediyor. Mısır tarlasına ihtiyaç duymadan endüstriyel nişasta üretmek, gıda ürünleri yetiştirmek veya ekosistemleri iyileştirmek için daha fazla arazi bırakabilir.

TIB'nin kurucu direktörü Ma Yanhe, 2021'de yaptığı açıklamada sanayileşmeyi projenin hem ilk ideali hem de nihai hedefi olarak tanımladı. Geliştirme sürecinde karşılaşılan zorluklara rağmen ekibin çalışmayı sürdüreceğini söyledi. Bu hedef, araştırmanın merkezine maliyetleri düşürmeyi ve pratik üretimi yerleştiriyor.

Karbon faydalarını enerji belirliyor

Nişasta üretim yolunda karbondioksit, endüstriyel atık gaz olarak doğrudan atmosfere salınmak yerine ham madde olarak kullanılıyor. Ancak süreç, özellikle metanole ilk dönüşüm ve suyun elektroliziyle hidrojen üretimi için enerjiye de ihtiyaç duyuyor.

Suyun elektrolizi, suyu ayrıştırarak hidrojen elde etmek için elektrik kullanıyor. Bu elektriğin güneş veya rüzgâr enerjisinden sağlanması, karbondioksiti karbonhidrata dönüştürmek için yenilenebilir enerjiden yararlanılmasını mümkün kılıyor. Ortaya çıkan nişasta, enerjiyi kimyasal bağlarında depoluyor.

Bu nedenle öngörülen çevresel fayda, kısmen üretim sisteminin hangi enerjiyle çalıştığına bağlı. Yenilenebilir elektrikle süreç, sera gazlarını atmosferden çekerken kullanışlı bir ürün ortaya çıkararak karbon negatif nişasta üretimi sağlayabilir. Temiz enerji, önerilen bu üretim yönteminin merkezinde yer alıyor.

Aynı ekibin 2023'te Science Bulletin'da yayımlanan bir çalışması, doğal bitki sistemlerine kıyasla 3,5 kat daha yüksek enerji verimliliği ve 23 kat daha hızlı sentez oranı gösterdi. Bu rakamlar, söz konusu çalışmanın bitkilerle yaptığı karşılaştırmayı anlatıyor; son duyuru ise ekibin kendi 2021 yöntemine kıyasla verimlilikte on kat artış bildiriyor.

Çin'in yenilenebilir elektrik üretimini artırması ve enerji sektöründen kaynaklanan emisyonları azaltmaya yönelik çalışmaları, bu araştırmanın daha geniş çerçevesini destekliyor. Daha fazla temiz elektrik, karbondioksiti yakalayıp kullanan teknolojilerin, elektrik enerjisini gıda bileşenlerine dönüştüren süreçler de dahil olmak üzere, uygulanabilirliğini artırabilir.

Mühendislik ürünü maya başka bir yol sunuyor

Araştırmaların paralel bir kolunda, hücrelerin dışında çalışan enzim sistemleri yerine canlı maya kullanılıyor. Bilim insanları, yağ biriktiren Yarrowia lipolytica maya suşunu, "nişasta bakımından zengin mikro-taneler" olarak adlandırdıkları ürünü üretmek üzere genetik olarak tasarladı. "Yağ biriktiren" ifadesi, yağ biriktirmesiyle bilinen bir maya türünü tanımlıyor; araştırmacılar bu mayanın metabolizmasını nişasta üretimine yönlendirdi.

Reklam

Mühendislik ürünü maya, kuru ağırlığının yüzde 47'sine ulaşan oranlarda nişasta biriktirdi. Araştırmacılar bunu, nişasta biyosentezi ve nişasta üretiminde görev alan, gerekli şekerleri oluşturan glukoneogenez yollarını yeniden düzenleyerek sağladı. Kapasiteyi artırmak için hücrelerin şeklini ve boyutunu da değiştirdiler.

Maya yöntemi, alan ve zaman birlikte dikkate alındığında geleneksel tarımsal üretimden yaklaşık 50 kat daha yüksek verime ulaştı. Bu karşılaştırma, fabrika üretimi açısından önemli bir ölçüt olan, belirli bir alan veya hacimde belirli bir süre içinde ne kadar üretim yapılabileceğiyle ilgili.

Asetat, mayaya kullanabileceği bir ham madde sağlıyor. Yenilenebilir elektrikle çalışan bir elektrik sentezi süreciyle karbondioksitten üretilebilen asetat, karbon negatif gıda üretimi için önerilen başka bir yol sunuyor. Maya daha sonra bu maddeyi, mühendislik ürünü biyolojik mekanizması aracılığıyla kullanıyor.

Maya, asetatla birlikte kullanıldığında saman gibi tarımsal atıkları da tüketebiliyor. Bu yöntem, bitki artıklarındaki selülozu yenilebilir nişastaya dönüştürmenin ve çoğu zaman yeterince değerlendirilmeyen tarımsal malzemelerden yararlanmanın bir yolunu sunuyor.

İki yaklaşım, farklı yöntemlerle aynı hedefe yöneliyor. Tianjin ekibinin enzim yolu, tepkimeleri canlı hücrelerin dışında düzenlerken maya yöntemi canlı bir organizmanın metabolizmasını değiştiriyor. Her ikisi de gıda bileşeni üretiminin geleneksel tarımsal üretime bağımlılığını azaltmayı amaçlıyor.

Çin neden fabrikada nişasta üretmeyi hedefliyor?

Çin'in sentetik nişastaya yaptığı yatırım, kişi başına düşen sınırlı tarım arazisi ve su kaynaklarını yönetirken gıda tedarikini sağlama baskısını yansıtıyor. Proje, dünyanın en büyük nüfusunu besleme ve aynı tarımsal ham maddeler için oluşan sanayi talebini karşılama gereğine bir yanıt olarak sunuluyor.

Tarım, ülkenin karbon emisyonlarına da önemli ölçüde katkıda bulunuyor. Gübre üretimi, makinelerin yakıt tüketimi, pirinç tarımından salınan metan ve çok enerji tüketen sulama sistemlerinin tümü bu yükü artırıyor.

2005-2021 dönemini kapsayan veriler, Çin'in üretimi korurken karbon yoğunluğunu azaltmak amacıyla büyük ölçekli tarım işletmelerini ortak profesyonel hizmetlerle bir araya getiren, iki ölçekte tarımsal yönetim uyguladığını gösteriyor. Karbon yoğunluğu, belirli bir üretim düzeyine karşılık gelen emisyon miktarıdır.

Bu iyileştirmeler, iklim değişikliği ve ekilebilir arazilerin bozulmasının yarattığı süregelen baskılarla karşı karşıya. Sentetik nişasta tamamlayıcı bir strateji sunuyor: Talebin bir bölümünü üretim yoluyla karşılamak, geleneksel tarım gıda üretimini sürdürürken endüstriyel nişasta için gereken arazi miktarını azaltabilir.

Reklam

Bu değişimin olası ölçeği büyük. Sürecin ekonomik açıdan rekabetçi hâle gelmesi durumunda fabrikalarda nişasta üretimi, milyonlarca hektar araziyi ekosistemlerin iyileştirilmesine veya gıda ürünü yetiştirmeye açabilir. Araştırma; gıda tedarikini, sanayi ham maddelerini, arazi kullanımını ve elektrik üretimini tek bir üretim önerisinde bir araya getiriyor.

2021'deki çığır açıcı gelişmeden son ilerlemeye

Araştırma, ilk yolun gösterilmesinden enerji verimliliğinin iyileştirilmesine ve üretkenliğin artırılmasına uzanan birkaç aşamada ilerledi. Rakamlar farklı karşılaştırmaları ifade ediyor; ancak her biri pratik bir soruyu ele alıyor: Süreç ne kadar hızlı nişasta üretebilir, ne kadar enerji gerektirir ve uygun maliyetli hâle gelebilir mi?

  • 2005-2021: Tarımsal veriler, üretimi korurken karbon yoğunluğunu azaltmak için Çin'de büyük ölçekli tarım işletmelerinin ve ortak profesyonel hizmetlerin kullanımını izliyor.
  • 2021: Tianjin ekibi yapay nişasta anabolik yolunu Science dergisinde tanıttı ve mısır bitkilerinden 8,5 kat daha hızlı nişasta sentezlediğini bildirdi. Ma Yanhe, sanayileşmeyi projenin ilk ideali ve nihai hedefi olarak tanımladı.
  • 2023: Aynı ekibin Science Bulletin'da yayımlanan çalışması, doğal bitki sistemlerine kıyasla 3,5 kat daha yüksek enerji verimliliği ve 23 kat daha hızlı sentez oranı gösterdi.
  • 2 Şubat 2026 itibarıyla: CAS, beş yıllık iyileştirme çalışmasının ardından 2021 yöntemine kıyasla üretkenlikte on kat artış bildirirken enzim ve enerji maliyetlerini düşürmeye yönelik çalışmaların sürdüğünü duyurdu.

Ticari üretime geçiş için bir tarih verilmedi. Çalışmalar artık Cai'nin belirttiği pratik gerekliliklere odaklanıyor: Maliyetleri düşürmek, üretimi büyütmek ve sanayide uygulamaya geçmek. Daha hızlı tepkimeler, yeniden kullanılabilir enzimler ve daha ucuz enerji bu çabaya katkı sağlıyor.

Bu çalışmaların vadettiği şey, hasat mevsimini beklemeden üretilebilen yeni bir nişasta kaynağı. Araştırmacılar ister enzimler ister mühendislik ürünü maya aracılığıyla olsun, tarım arazilerine ve tatlı suya olan ihtiyacı azaltarak karbondioksit ve diğer ham maddelerden bilinen bir karbonhidratı üretmenin yollarını arıyor.

Öne çıkanlar

  • CAS'a göre Profesör Cai Tao liderliğindeki TIB araştırmacıları, yapay nişasta üretkenliğini 2021 yöntemlerine kıyasla on kat artırdı.
  • İlk üretim hızı mısır bitkilerinden 8,5 kat fazlaydı; son iyileştirme uygulandığında bu oran ilk ölçütün yaklaşık 85 katına ulaşıyor.
  • Yol, karbondioksiti bileşim ve fiziksel özellikleri tarımsal nişastayla örtüşen nişastaya dönüştürmek için 11 temel kimyasal ve enzimatik tepkime kullanıyor.
  • Bir metreküp hacmindeki bir reaktör, teorik olarak yaklaşık üçte bir hektar mısır tarlasının yıllık nişasta üretimine denk miktarda nişasta üretebilir.
  • Maliyetler rekabet edebilir düzeye inerse teknoloji, nişasta üretiminde kullanılan ekili arazilerin ve tatlı suyun yüzde 90'ından fazlasını tasarruf ettirebilir.
  • Yapay zekâ, daha kararlı enzimler, katalizörlerin yeniden kullanımı ve iyileştirilmiş tepkime koşulları üretim maliyetlerini düşürmeye yardımcı oluyor.
  • Mühendislik ürünü Yarrowia lipolytica mayasında kuru ağırlığın yüzde 47'si oranında nişasta elde edildi; alan ve zaman hesabına göre üretkenlik, tarımsal üretimden yaklaşık 50 kat yüksek.
  • Yenilenebilir elektrik karbon negatif üretimi destekleyebilir. Ticari üretime geçiş için tarih verilmedi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir