Xi, Zhang Youxia’yı Görevden Aldı: Tasfiye Sonrası Çin’in Askerî Komutasında İki Üye Kaldı

11 dakikalık okuma
Xi, Zhang Youxia’yı Görevden Aldı: Tasfiye Sonrası Çin’in Askerî Komutasında İki Üye Kaldı

İki General Görevden Alındı, Çin’in Askerî Liderliği Daraldı

Çin Merkezi Askerî Komisyonu, 2022’de başlayan görev dönemine yedi üyeyle girdi. General Zhang Youxia ve General Liu Zhenli hakkında yürütülen soruşturmanın ardından, 28 Ocak 2026 itibarıyla üst kademede görevde yalnızca iki isim kaldı: Komisyon Başkanı ve Devlet Başkanı Xi Jinping ile kariyeri siyasi çalışmalar ve askerî disiplin üzerine kurulu General Zhang Shengmin.

İçindekiler
  1. İki General Görevden Alındı, Çin’in Askerî Liderliği Daraldı
  2. Siyasi Mesajı Güçlü Bir Soruşturma
  3. Merkezi Askerî Komisyondan Geriye Ne Kaldı?
  4. Aile Bağları Artık Koruma Sağlamıyor
  5. Nükleer Sırlar, Terfiler ve Tartışmalı Tayvan Takvimi
  6. Üst Kademede Kaybedilen Muharebe Deneyimi
  7. Korku, Tüm Rütbelerde Kararları Yavaşlatabilir
  8. Tayvan Neden Her İki Yönden de Risk Altında?
  9. Yabancı Yetkililerle Temaslar ve Olayların Sıralaması
  10. Özetle

Savunma Bakanlığı cumartesi günü, 75 yaşındaki Zhang Youxia ve Liu Zhenli hakkında ciddi disiplin ve hukuk ihlalleri nedeniyle soruşturma başlatıldığını duyurdu. Zhang, komisyonun kıdemli başkan yardımcısı ve Çin’in üniformalı en üst düzey askeriydi. Liu ise askerî operasyonların yönlendirilmesine yardımcı olan Ortak Kurmay Dairesi’nin başındaydı. İki ismin liderlikten uzaklaştırılması, önceki üç yılda iki savunma bakanını ve onlarca üst düzey subayı görevden düşüren kampanyada ciddi bir tırmanışa işaret ediyor.

Zhang’ın görevden alınması, Xi’yle uzun yıllara dayanan aile bağları, daha önceki tasfiyelerden sağ çıkmış olması ve Çin’in Vietnam’la yaşadığı çatışmalardaki savaş deneyimi nedeniyle özellikle dikkat çekici. Xi, Zhang’ı olağan emeklilik yaşı olan 70’i geçmesine rağmen görevde tutmuş ve 2022’de başkan yardımcılığı görevini yenilemişti.

Bakanlık, iddia edilen suistimallere ilişkin ayrıntı vermedi. “Ciddi disiplin ve hukuk ihlalleri” ifadesi, yolsuzluk ve siyasi sadakatsizlik iddialarını içeren soruşturmalarda yaygın olarak kullanılıyor. Nükleer sırlar, terfiler karşılığında verilen ödemeler ve Tayvan’a yönelik bir çatışmaya hazırlık konusundaki görüş ayrılıklarına ilişkin iddialar kamuoyu önünde doğrulanmış değil. Buna rağmen açıklama, iki milyon aktif görevli askeri bulunan ordunun gelecekteki liderliğini Çin’in siyasi ve güvenlik tartışmalarının merkezine taşıyor.

Reklam

Siyasi Mesajı Güçlü Bir Soruşturma

PLA Daily gazetesi, ön sayfasındaki başyazıyla bakanlığın açıklamasını destekledi. Yazıda Zhang ve Liu, Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin güvenine ciddi biçimde ihanet etmek ve Merkezi Askerî Komisyon’un yetkisini ayaklar altına almakla suçlandı. İki ismin, partinin ordu üzerindeki mutlak liderliğini zayıflatan siyasi sorunlara yol açtığı da öne sürüldü.

Çin silahlı kuvvetleri, Komisyon aracılığıyla Komünist Partiye bağlı. Komisyonun yetkisi askerî stratejiden ekipman alımlarına ve operasyonlara kadar uzanıyor. Bu nedenle yetkiyi zayıflatma suçlaması, olası mali suistimallerin yanı sıra komuta zincirindeki itaatle de ilgili.

Başyazının dili özellikle sert. Çin siyasi sisteminde bu tür suçlamalar genellikle ceza kovuşturmasının ve uzun hapis cezalarının habercisi oluyor; bu soruşturmalar neredeyse hiçbir zaman aklanmayla sonuçlanmıyor. Zhang, açıklamadan yalnızca bir ay kadar önce resmî etkinliklerde boy göstermiş ve konumunun tehlikede olduğuna dair dışarıdan görülebilen bir işaret vermemişti.

Yıllardır çevresindeki soruşturmalardan kurtulan Zhang’ın hızla görevden alınması, Xi’nin kampanyasının daha saldırgan bir aşamaya geçtiğini düşündürüyor. Suçlamaların tam içeriği açıklanmamış olsa da kullanılan siyasi dil, yolsuzluğun yanı sıra sadakatin de başlıca kaygılardan biri olduğunu ortaya koyuyor.

Merkezi Askerî Komisyondan Geriye Ne Kaldı?

2022’deki Parti Kongresi’nde atanan Komisyonun silahlı kuvvetlerin denetiminden sorumlu yedi üyesi vardı. Yalnızca Xi ve Zhang Shengmin’in görevde kalmasıyla liderlik beş üye azaldı. Böylece ordunun en üst kademesinde ilk grubun üçte birinden azı kaldı.

Zhang Shengmin daha önce silahlı kuvvetlerdeki yolsuzluk soruşturmalarını yönetmişti. Kariyerini siyasi komiser olarak sürdüren Zhang’ın deneyimi, muharebe komutasından çok disiplin denetimi ve siyasi çalışmalar alanında şekillendi. Şimdi Xi’nin yanında görevde kalan tek başkan yardımcısı.

Bu daralma, Mareşal Lin Biao’nun 1971’deki gizemli ölümünün ardından Komisyonun fiilen işlevsiz kaldığı Kültür Devrimi’nden bu yana görülen en ağır kurumsal zayıflama olarak nitelendiriliyor. Tarihsel benzetme, en üst komuta organındaki aksaklığa işaret ediyor; bugünün ordusu ise bu kademenin altındaki kuvvet ve komutanlarla faaliyetlerini sürdürüyor.

Asia Society Politika Enstitüsü kıdemli araştırmacısı Lyle Morris, liderlik krizinin boyutunu şöyle değerlendirdi:

Halk Kurtuluş Ordusu kargaşa içinde. Çin ordusunun liderliğinde artık büyük bir boşluk var. Bu hamle, Çin ordusu tarihinde eşi görülmemiş nitelikte ve üst komutanlığın tamamen yok edilmesi anlamına geliyor.

Reklam

Deng Xiaoping’in 1980’lerdeki konumu, Komisyonun siyasi önemini gösteriyor. Deng, başkanlık görevini elinde tutarak ülke üzerindeki kontrolünü sürdürmüş ve orduyu komuta etmenin Çin’in siyasi yapısındaki otoriteyi nasıl ayakta tutabileceğini ortaya koymuştu. Xi şimdi bu kuruma, oy hakkına sahip ve operasyonel komuta deneyimi sınırlı tek bir üye daha eşliğinde liderlik ediyor.

Aile Bağları Artık Koruma Sağlamıyor

Zhang Youxia, Mao Zedong’la birlikte Çin Halk Cumhuriyeti’ni kurmak için savaşan devrimci liderlerin çocukları olan ve sıkça “prensler” diye anılan grupta yer alıyor. Babası, Kuzeybatı Ordusu’nda üst düzey bir subaydı ve 1930’lar ile 1940’lardaki iç savaş yıllarında Xi Jinping’in babası Xi Zhongxun’la yakın çalışmıştı.

Ailelerin ilişkisi nesiller boyunca sürdü ve Zhang ile Xi’nin çocukluklarından beri birbirlerini tanıyor olması muhtemel. Bu tür devrimci aile bağları Çin siyasetinde geleneksel olarak büyük önem taşıdı ve parti seçkinlerinin üyelerini korumaya yardımcı oldu.

Xi’nin Zhang’ı 70 yaşını geçtikten sonra görevde tutması ve 2022’de görevini yenilemesi, sıra dışı bir güven ilişkisine işaret ediyor gibi görünüyordu. O dönemde birçok analist Zhang’ı, gerçek muharebe deneyimine dayanan tavsiyeler verebilecek profesyonel bir subay ve devlet başkanının en önemli askerî müttefiki olarak görüyordu. Xi, bir sonraki Parti Kongresi’nde Zhang’ın emekli olmasına izin verebilirdi. Onu bunun yerine soruşturmayla görevden alması çok daha sert bir mesaj veriyor.

Çin’in seçkinleri üzerine uzmanlaşan eski üst düzey CIA analisti Jonathan Czin, aralarındaki kopuşu şöyle anlattı:

Zhang’ın görevden alınması, artık liderlikte gerçekten hiç kimsenin güvende olmadığı anlamına geliyor. Bu neredeyse Shakespearevari bir durum. Xi’nin on yıllara yayılan bir ilişkisi olduğu birinden söz ediyoruz.

Üst düzey komutanlar artık ne kişisel geçmişlerinin ne de ailelerinin konumunun onları incelemeden koruyacağından emin olabilir. Zhang’ın durumu, eski Dışişleri Bakanı Qin Gang ve eski Devlet Başkanı Liu Shaoqi’nin oğlu Liu Yuan gibi Xi’nin görevden düşen diğer müttefiklerini de hatırlatıyor. Xi’nin çocukluk arkadaşı olan ve yolsuzluğa karşı ilk girişimleri destekleyen Liu Yuan da emekliliğe zorlanmıştı.

Reklam

Nükleer Sırlar, Terfiler ve Tartışmalı Tayvan Takvimi

İstihbarat brifingleri ve diplomatik kaynaklar Zhang’ın görevden alınmasına ilişkin birkaç olası nedene işaret etti. Wall Street Journal, Zhang’ın 2024’te eski ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan’la yaptığı görüşmede Çin’in nükleer silah programına ilişkin gizli bilgileri ABD’li yetkililere sızdırdığı iddiasını haberleştirdi.

Diğer iddialar, üst düzey askerî görevlere terfi karşılığında ödenen yüklü rüşvetlerle ilgili. Silah ve ekipman alımlarını yürüten tedarik sistemi, önceki soruşturmalarda özellikle mercek altına alınmıştı. Bu soruşturmalarla bağlantılı olarak anlatılan daha geniş çaplı kampanyada yüz binlerce yetkili yer aldı.

Başka bir açıklama ise askerî stratejiyle ilgili. Pacific Forum’un analizine göre Zhang, Xi’nin Tayvan’ı işgal etmeye 2027’ye kadar tam hazırlık hedefini gerçekçi olmayan ve tehlikeli bir hedef olarak değerlendiriyordu. İddiaya göre Zhang, silahlı kuvvetlere modernleşmek ve müşterek operasyonları uygulamak için daha fazla zaman tanıyacak şekilde takvimin 2035’e uzatılmasını savunuyordu.

Müşterek operasyonlar, ordunun farklı kuvvetlerinin ayrı ayrı harekât yürütmek yerine birlikte çalışmasını gerektiriyor. Karmaşık bir operasyon; komutanların kuvvetleri, bilgileri ve kararları koordine etmesine bağlı. Zhang’ın bildirilen tercihi, bu hazırlıklar için 2027’nin ötesinde sekiz yıl daha tanıyacaktı.

İddialar doğruysa bu görüş ayrılığı, mutlak itaatin beklendiği bir konuda Xi’ye karşı çıkmak anlamına gelirdi. Zhang’ın değerlendirmesi, mevcut komutanların çoğunun büyük bir savaşta savaşmak yerine çatışmalara hazırlık yapmış olması nedeniyle özel önem taşıyordu; Zhang ise savaşı bizzat deneyimlemişti.

İddialarda geçen tarihler askerî hazırlık düzeyiyle ilgili. Asıl mesele, en üst komuta kademesi yeniden oluşturulurken silahlı kuvvetlerin Xi’nin beklentilerini karşılayıp karşılayamayacağı. Zhang’ın bildirilen itirazları, nükleer silahlarla ilgili iddia ve terfilere ilişkin suçlamalar, bakanlığın daha genel disiplin ve hukuk ihlalleri suçlaması çerçevesinde görevden alınmasına dair farklı olası açıklamalar sunuyor.

Üst Kademede Kaybedilen Muharebe Deneyimi

Zhang ve Liu, Çin ordusunda gerçek muharebe deneyimine sahip son üst düzey komutanlardı. İki ismin görevden alınması, Çin Halk Kurtuluş Ordusu (PLA) kırk yılı aşkın süredir büyük bir savaşta yer almamışken, en üst düzey liderliği doğrudan muharebe deneyiminden yoksun bırakıyor.

Reklam

Zhang, 1979’da Vietnam’la yaşanan kanlı sınır savaşında subaylık görevine başladı. Çin bu kısa ama yoğun çatışmada ağır kayıplar verdi. Zhang, 1984’teki yeni çatışmalarda da kendini göstererek taktik becerileriyle rütbelerini yükseltti.

Liu ise farklı bir operasyonel deneyime sahipti. Ortak Kurmay Dairesi’nin başına geçmeden önce özel harekât kuvvetlerine komuta etmiş ve PLA Kara Kuvvetleri’ni yönetmişti. Bu görevinde komuta, kontrol, iletişim, bilgisayar, istihbarat, gözetleme ve keşif sistemlerini denetliyordu.

Bu sistemler, modern savaşın bilgi ve karar alma altyapısını oluşturuyor. Komutanların iletişim kurmasını, karşı taraf hakkında bilgi toplamasını ve bir harekâtın farklı alanlarındaki kuvvetleri koordine etmesini sağlıyor. Dolayısıyla Liu’nun ayrılması, karmaşık askerî operasyonlar için gerekli teknik ve operasyonel deneyimi de ortadan kaldırıyor.

Şu anda China Strategies Group danışmanlık şirketini yöneten eski CIA analisti Christopher Johnson, Xi’nin ordudaki sorunların o kadar derin olduğu ve mevcut komutaya bunları çözmesi için artık güvenemeyeceği sonucuna varmış göründüğünü değerlendirdi.

Komisyonun geriye kalan liderliği siyasi otorite ve disiplin etrafında şekilleniyor. Zhang Shengmin’in geçmişi bu değişimi ortaya koyuyor. Siyasi güvenilirliğe daha fazla dayanılması, özellikle koşullar değiştikçe komutanların hızla uyum sağlaması gereken harekâtlarda planlama ve uygulamayı zayıflatabilir. Subay kadrosunun büyük bölümü, savaş zamanı komutasından ziyade bürokratik ve siyasi kanallarda yükseldi.

Korku, Tüm Rütbelerde Kararları Yavaşlatabilir

Zhang’ın görevden alınmasını izleyen üst düzey subaylar artık kendi konumlarının ne kadar güvende olduğunu değerlendirmek zorunda. Xi’yle uzun süreli bağları olan deneyimli bir komutan bile görevden alınabiliyorsa inisiyatif kullanmak daha tehlikeli hâle gelir. Komutanlar, daha sonra hata ya da sadakatsizlik olarak değerlendirilebilecek kararları almak yerine açık talimat bekleyebilir.

Londra’daki Royal United Services Institute’ta Çin güvenliği uzmanı olan Alessandro Arduino, tasfiyenin verdiği öncelik mesajını şöyle anlattı:

Bu, doğrudan Devlet Başkanı Xi Jinping’den gelen bir hatırlatma: Siyasi sadakat, muharebe hazırlığından çok daha önce geliyor. Siyasi sadakatsizlik, parti içinde en ağır suçlardan biridir. Mesaj açık: Hiç kimse güvende değil.

Reklam

Etkiler, soruşturma altındaki subaylarla sınırlı kalmayabilir. Korku, komuta zincirinin her kademesinde karar almayı caydırabilir; üst düzey isimlerin görevden alınması da ordunun farklı kuvvetlerini koordine etmekte kullanılan ilişkileri sekteye uğratabilir. Soruşturmalar sürerken ekipman alımları ve eğitim takvimleri de yavaşlayabilir.

Asia Society Politika Enstitüsü araştırmacısı Neil Thomas, Xi’nin mutlak sadakat konusunda katı ölçütleri karşılayan subaylarla komuta yapısını yeniden kurması nedeniyle çalkantının yıllarca sürebileceğini öngördü. Bu görev yalnızca kişileri değiştirmekten ibaret değil. Yeni liderliğin aynı zamanda çalışma ilişkileri kurması ve operasyonları koordine etme kapasitesini yeniden tesis etmesi gerekiyor.

Tayvan Neden Her İki Yönden de Risk Altında?

Çalkantının Tayvan açısından iki farklı olası sonucu var. Yakın vadede liderlik kadrosunun zayıflaması ve soruşturmaların sürmesi, Çin’in büyük bir askerî harekât düzenleme olasılığını düşürüyor. Xi’nin hem teknik yeterliliği hem de siyasi güvenilirliği bir arada taşıyan isimleri belirlemek ve komuta yapısını yeniden kurmak için zamana ihtiyacı var.

Tayvan Ulusal Savunma ve Güvenlik Araştırma Enstitüsü araştırmacısı Ming-Shih Shen, Çin’in 2027’den önce Tayvan’a karşı güç kullanmasının hâlâ olası olmadığını düşünüyor. Bu değerlendirme, silahlı kuvvetleri yeniden düzenlemek ve denetimi pekiştirmek için gereken zamana dayanıyor.

Uzun vadeli kaygı ise Xi’nin alacağı tavsiyelerle ilgili. İddiaya göre Zhang, Tayvan takvimi konusunda temkinli olunmasını savunuyor ve ABD’nin askerî kapasitesini nesnel biçimde değerlendirebiliyordu. Onun görevden alınması, Çin’in hazırlık düzeyine ilişkin iyimser değerlendirmelere itiraz etmeye istekli üst düzey subayların sayısını azaltabilir.

Londra SOAS Üniversitesi’ne bağlı Çin Enstitüsü’nün direktörü Steve Tsang, bunun yanlış karar riskini artırabileceği uyarısında bulundu:

Zhang gibi generallerin görevden alınması, zamanı geldiğinde Xi’ye askerî maceracılığa karşı çıkmaya cesaret edebilecek hiçbir general kalmayacağı anlamına geliyor ve bu da yanlış hesaplama riskini artırıyor. Xi zaferden emin olmadığı sürece işgal emri vermeyecek; ancak Xi, PLA’nın Çin’in şanını yüceltmek için Tayvan’ı “özgürleştirmeye” hazır olup olmadığını sorduğunda artık hiçbir general temkinli olmasını söylemeye cesaret edemeyecek.

Shen’in değerlendirmesi ile Tsang’ın uyarısı, aynı çalkantının farklı aşamalarıyla ilgili. Hasar görmüş bir komuta yapısını yeniden kurmak askerî harekâtı geciktirebilir; temkinli tavsiye verme olasılığı daha düşük bir liderlik ise ileride alınacak kararları daha tehlikeli hâle getirebilir.

Reklam

Yabancı Yetkililerle Temaslar ve Olayların Sıralaması

Zhang, yabancı askerî yetkililerle de görece açık iletişim kuruyordu. ABD’li ve diğer ülkelerden muhataplarıyla yaptığı görüşmeler, yanlış hesaplama riskini azaltmaya yardımcı oldu. Onun yerine uluslararası deneyimi daha az subayların gelmesi, Tayvan Boğazı’nda ya da Güney Çin Denizi’nde yaşanabilecek bir kriz sırasında iletişimi zorlaştırabilir.

Trump yönetiminin yakın tarihli Ulusal Savunma Stratejisi de bölgedeki tabloya başka bir unsur ekliyor. Çin’i caydırılması gereken bir güç olarak tanımlarken dikkati Batı Yarımküre’ye yöneltiyor. Bu değişiklik, Pekin’in askerî liderliğinin sarsıldığı bir döneme denk gelerek iki ülke arasındaki güç dengesi konusundaki belirsizliği artırıyor.

Bugünkü liderlik krizine yol açan gelişmeler, Zhang’ın askerî kariyerine ve Xi’nin son görev dönemine uzanıyor:

  • 1979: Zhang, Çin kuvvetlerinin ağır kayıplar verdiği Vietnam sınır savaşında muharebe deneyimi kazandı.
  • 1984: Vietnam’la yaşanan yeni çatışmalarda kendini gösteren Zhang, rütbelerini yükseltti.
  • 2022: Parti Kongresi yedi üyeli bir Merkezi Askerî Komisyon atadı; olağan emeklilik yaşı olan 70’i geçmiş olmasına rağmen Zhang’ın başkan yardımcılığı görevi yenilendi.
  • 2024: Zhang, Jake Sullivan’la görüştü. Bu görüşme daha sonra nükleer bilginin sızdırıldığına ilişkin iddiayla ilişkilendirildi.
  • Son üç yıl: Soruşturmalar iki savunma bakanını ve onlarca üst düzey subayı görevden düşürdü.
  • Açıklamadan yaklaşık bir ay önce: Zhang resmî etkinliklerde görünmeye devam etti.
  • 28 Ocak 2026’dan önceki cumartesi: Savunma Bakanlığı, Zhang ve Liu hakkında soruşturma başlatıldığını duyurdu.
  • 2027 ve 2035: Zhang’ın Tayvan hazırlıkları konusunda Xi’yle yaşadığı öne sürülen görüş ayrılığının analizinde bu iki hazırlık tarihi karşılaştırılıyor.

Xi’nin önündeki acil görev, sarsılmaz siyasi sadakat talep ederken etkili bir komuta yapısını yeniden kurmak. Zhang ve Liu’nun görevden alınması yetkiyi merkezileştiriyor, Komisyonu deneyimli askerî liderlerden yoksun bırakıyor ve en üst kademelerin yeniden oluşturulmasını Çin silahlı kuvvetleri ile bölgesel güvenliğin temel meselelerinden biri hâline getiriyor.

Özetle

  • 75 yaşındaki Zhang Youxia ve Ortak Kurmay Dairesi Başkanı Liu Zhenli hakkında ciddi disiplin ve hukuk ihlalleri nedeniyle soruşturma yürütülüyor.
  • Merkezi Askerî Komisyonun üye sayısı, 2022’de atanan yedi kişiden görevdeki iki üyeye, Xi Jinping ve Zhang Shengmin’e düştü.
  • Kamuoyu önünde doğrulanmamış iddialar nükleer sırlar, terfiler karşılığında verilen rüşvetler ve Tayvan’ın işgaline yönelik hazırlığın 2035 yerine 2027’de tamamlanması konusundaki görüş ayrılığıyla ilgili.
  • Görevden almalar, siyasi sadakat vurgusunu güçlendirirken en üst komuta kademesindeki muharebe deneyimini ve operasyonel uzmanlığı da ortadan kaldırıyor.
  • Liderlikteki sarsıntı, kısa vadede Tayvan’a yönelik askerî harekât olasılığını azaltabilir; temkinli tavsiyelerin kaybı ise ileride yanlış hesaplama riskini artırabilir.
  • Tasfiye, üç yılda iki savunma bakanı ve onlarca üst düzey subayın görevden alınmasının ardından, bir zamanlar Xi’nin en güvendiği askerî müttefiklerinden biri sayılan bir subaya kadar uzandı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir