İade kampanyasının odağındaki 9,5 tonluk anıt
Çin'in kuzeydoğusunda MS 714'te dikilen, 9,5 ton ağırlığında, yaklaşık 1,8 metre yüksekliğinde ve 3 metre genişliğindeki taş anıt, Japonya'dan iadesi için yeniden başlatılan kampanyanın odağında. Tang Honglu Kuyusu Steli, Japon kuvvetlerinin Liaodong Yarımadası'ndan götürmesinden bir asırdan fazla zaman sonra, halkın erişimine kapalı Tokyo İmparatorluk Sarayı'nın Fukiage Bahçesi'nde tutuluyor.
İçindekiler
- İade kampanyasının odağındaki 9,5 tonluk anıt
- 29 karakterin anlattıkları
- Stel İmparatorluk Sarayı'na nasıl götürüldü?
- Götürülme ve iade çağrılarının uzun geçmişi
- Saraydaki konumu neden önemli?
- Japon vatandaşları iade çağrısı yapıyor
- Arşiv kitabı ne sağlayabilir?
- Mısır ve Nijerya'dan daha geniş çaplı iade hareketine örnekler
- Zorlu ilişkiler içinde kültürel miras talebi
- Kısaca
Cuma günü, Şanghay Üniversitesi Çin'in Yurt Dışındaki Eserleri Araştırma Merkezi ile Japon kültür grupları, Tokyo'ya "tarihî hataları düzeltme" ve anıtı asıl yerine iade etme çağrısında bulunan ortak bir bildiri yayımladı. Çağrı, anıtın götürülmesini belgeleyen Çinli araştırmacıları ve kendi hükümetlerine konuyu ele alması için baskı yapan Japon vatandaşlarını bir araya getiriyor.
Bildiri, Tang Honglu Kuyusu Steli Arşiv Belgeleri Derlemesi'nin yayımlanmasıyla aynı döneme denk geliyor. Kitap, anıtın kökenleri ve Japonya'ya nakledilme koşullarına ilişkin tarihî kanıtları bir araya getiriyor. Girişim, çatışma dönemlerinde kaybedilen kültürel mirası geri kazanmayı amaçlayan Pekin'in devam eden ulusal kampanyasının bir parçası.
Talep, eski bir eserin mülkiyetinden daha fazlasını ilgilendiriyor. Araştırmacılar, üzerindeki yazıtı Tang yönetimi ve bu yönetimin kuzeydoğu topraklarıyla ilişkisine dair önemli bir kayıt olarak görüyor. Kampanyacılar ise anıtın götürülmesini, Çin ile Japonya arasındaki zorlu ilişkiye bağlı, kültürel kimlik ve tarihî hafızada kalıcı bir yara olarak değerlendiriyor.
Kültürel eserlerin iadesini amaçlayan bir sivil toplum kuruluşunun kurucusu Japon avukat Keiichiro Ichinose, Japon vatandaşlarının konuyu şimdi takip etme sorumluluğu taşıdığını söyledi.
Yağmalanan Çin eserlerinin iadesi geçen yüzyılda çözüme kavuşturulmalıydı. Sürekli erteleniyor. Japon vatandaşları olarak hükümeti harekete geçmeye çağırmanın sorumluluğumuz olduğuna inanıyoruz; bu yükü gelecek nesle devredemeyiz.
29 karakterin anlattıkları
Tang Honglu Kuyusu Steli, MS 618-907 yılları arasında hüküm süren Tang Hanedanı döneminden kalma. Tarihçiler bu dönemi, Asya sanatı, edebiyatı ve siyaseti üzerinde etkili olan Çin kültürünün ve gücünün zirve noktalarından biri olarak görüyor. Anıt, 1.300 yıldan fazla önce bu dönemde dikildi.
Anıtın başlıca tarihî değeri, üzerindeki 29 Çin karakterinden oluşan yazıtta yatıyor. Yazıtta iki kuyu kazılmasına ilişkin talimatlar kayıt altına alınıyor ve Bohai Krallığı'yla bağlantılı olarak Lushun çevresine giden Tang elçisi Cui Xin'den söz ediliyor. Araştırmacılar, Tang sarayı ile Bohai arasındaki ilişkileri incelemek için bu yazıttan yararlanıyor.
Anıtı 20 yıldır inceleyen Çinli tarihçi Wang Renfu, yazıtı Cui Xin'in bölgedeki halk üzerinde Çin egemenliğini tesis etmek için oraya gittiğinin kanıtı olarak yorumluyor. Bu yoruma göre kuyu kazma işinin taşa kaydedilmesi, Tang hükümetinin varlığını ve otoritesini resmîleştirmenin bir yoluydu.
Egemenlik, bir bölgeyi ve halkını yönetme yetkisi anlamına geliyor. Araştırmacılar, yazıt bu işi Tang sarayının bir temsilcisiyle ilişkilendirdiği için görünüşte sıradan bir idari göreve önem atfediyor. Dolayısıyla anıt, hem yerelde yürütülen çalışmaya ilişkin bir kayıt hem de bölgedeki siyasi otoriteyi anlamaya yarayan bir kanıt niteliği taşıyor.
Stel, Ming ve Qing dâhil hanedanların yükselişine ve çöküşüne tanıklık ederek Liaodong Yarımadası'nda, bugün Liaoning eyaleti olan bölgenin güney uzantısında, bin yıldan uzun süre kaldı. Farklı hanedanlar döneminde eklenen yazıtlar ve koruyucu köşkünün sütunlarındaki belirgin kırık izleri, 20. yüzyılın başlarında götürülmesinden önceki uzun geçmişini anlatmaya yardımcı oluyor.
Stel İmparatorluk Sarayı'na nasıl götürüldü?
Japon kuvvetleri anıtı, o dönemde Port Arthur olarak bilinen Lushun'dan 1906 ile 1908 yılları arasında götürdü. Nakil, Japonya'nın Rusya'yı mağlup ettiği Rus-Japon Savaşı'nın ardından, askeri çatışmaların ve Japonya'nın Kuzeydoğu Asya'daki gücünü genişlettiği bir dönemde gerçekleşti.
Tarihî belgeler, Japon ordusunun steli zafer simgesi olarak gördüğünü ve Tokyo'ya "savaş ganimeti" olarak taşıdığını gösteriyor. 1894'te yürürlüğe giren Japon savaş düzenlemeleri, işgal altındaki topraklardaki hazinelerin "toplanmasına" izin veriyordu. Böylece kültürel eserlerin savaş ganimeti olarak alınmasına zemin hazırlanmıştı.
Meiji dönemi kayıtlarında Stel Köşkü, İmparatorluk Sarayı'na teslim edilen bir "savaş ganimeti" olarak açıkça listeleniyor. 9,5 ton ağırlığındaki bir taşı nakletmek ciddi bir lojistik çaba gerektiriyordu. Araştırmacılar daha sonra, sarayın steli 30 Nisan 1908'de resmen teslim aldığını gösteren kayıtları ortaya çıkardı.
Anıtı koruyan köşk de Çin'den nakledildi. Böylece taş ve onu koruyan yapı aynı naklin parçası hâline geldi ve özgün alanın bir parçası Japon sarayının arazisine taşındı.
Çinli akademisyen Qiao Dexiu, olaydan yalnızca birkaç yıl sonra, 1911'de anıtın götürülmesini kamuoyuna duyurdu. Uyarıları anıtın iadesini sağlamadı. Kampanyada stel, Japon İmparatorluk Sarayı'nda tutulan, yağmalanmış Çin kültür eserlerinin en büyüğü ve en ağırı olarak tanımlanıyor; Çin'de bulunmamasının 120 yılı aşkın süredir devam ettiği belirtiliyor.
Stelin götürülme dönemi 1906-1908 olarak verilirken sarayın teslim aldığı tarih kesin olarak 30 Nisan 1908 olarak kaydediliyor. Bu tarihler anıtın yolculuğunun ardışık aşamalarını, Çin'den ayrılışını ve sarayın resmî sorumluluğuna geçişini anlatıyor.
Götürülme ve iade çağrılarının uzun geçmişi
Kampanya, anıtın yapımından el konulmasına ve onu geri almak için yürütülen tekrarlanan girişimlere uzanıyor. Önemli tarihler, eski bir idari yazıtın nasıl modern bir anlaşmazlığın konusu hâline geldiğini gösteriyor:
- MS 714: Tang elçisi Cui Xin'le bağlantılı talimatların kaydedildiği Tang Honglu Kuyusu Steli dikilir.
- 1894: Japon savaş düzenlemeleri, işgal altındaki topraklarda hazinelerin toplanmasına izin veren kuralları yürürlüğe koyar.
- 1906-1908: Japon kuvvetleri, Rus-Japon Savaşı'nın ardından anıtı Lushun'dan götürür.
- 30 Nisan 1908: Araştırmacıların ortaya çıkardığı kayıtlara göre Japon İmparatorluk Sarayı steli resmen teslim alır.
- 1911: Çinli akademisyen Qiao Dexiu, anıtın götürülmesini kamuoyuna duyurur.
- 2014: Tong Zeng, anıtın iadesi için Japon hükümetine ilk başvurularını yapar.
- 2019: Tong, Japon imparatoruna mektup yazar.
- 2021: Çin Kültürel Eserleri İade Hareketini Geliştirme Derneği Japonya'da kurulur.
- 2023: Dernek, iadesini istediği diğer Çin eserleri hakkında Yasukuni Tapınağı'yla görüşme yapar.
- 18 Ocak 2026 öncesindeki cuma: Çinli araştırmacılar ve Japon kültür grupları, arşiv derlemesinin yayımlanmasıyla birlikte ortak bildirilerini yayımlar.
Japonya'dan Tazminat Talep Edenler Çin Federasyonu Başkanı Tong Zeng, başvurularına yanıt alamamasına rağmen Japon akademisyenler ve sivil toplum gruplarıyla çalışmayı sürdürüyor. Örgütünün Çin hükümetiyle bağlantısı olmadığını söyleyen Tong, taleplerinin iki ülke ilişkilerini doğrudan ilgilendirdiğini belirtiyor.
Saraydaki konumu neden önemli?
Fukiage Bahçesi'ndeki konumu, anıtı halkın görmesini olağan dışı ölçüde zorlaştırıyor. Müzelerde sergilenen tartışmalı eserlerin aksine stel, "ulusal mülk" olarak İmparatorluk Sarayı arazisinde tutuluyor. Erişim imparator ve imparatorluk ailesinin üyeleriyle sınırlı.
Sarayın birkaç yıl önce bir Japon barış grubuna verdiği fotoğraflar, anıtın ender görülen görüntülerini sundu. Fotoğraflarda, Çin'den getirilen tarihî köşkün altında bahçedeki büyük taş görülüyordu. Kampanyacılara göre bu görüntüler hem anıtın hâlâ orada bulunduğunu hem de eserin, aksi hâlde onu inceleyebilecek veya görebilecek halktan ayrı tutulduğunu doğruladı.
Saray arazisini ve imparatorun işlerini yöneten İmparatorluk Hanehalkı Ajansı, alanın idaresinden sorumlu. Aktivistler ajansla müzakere yürütmekte zorlandı. Konuyu destekleyen bir Japon milletvekili aracılığıyla görüşme yapmaya çalıştılar ancak siyasetçinin koltuğunu kaybetmesinin ardından girişim sonuçsuz kaldı.
Kampanyacılar, kültürel hazinelerin eski imparatorluk döneminden kalma ganimetler olarak gözden uzak tutulmak yerine halkın erişimine açık olması gerektiğini savunuyor. Anıtın erişime kapalı konumu, iade çağrısının koleksiyonlara ilişkin kamusal sergilere ve tartışmalara alışkın bir müzeyle değil, saraydan sorumlu kurumla yürütülmesini de gerektiriyor.
Dünyanın farklı yerlerindeki kurumlar, tartışmalı eserlerle ilgili görüşmeleri başlattı, karar verilene kadar eserleri ellerinde tuttu veya gönüllü olarak iade etti. Tang steline erişilemiyor ve aktivistlere göre yakın zamana dek eserin kökeni Japonya'da kamuoyunun büyük ölçüde dikkatinden uzaktı.
Japon vatandaşları iade çağrısı yapıyor
2021'de kurulan Çin Kültürel Eserleri İade Hareketini Geliştirme Derneği, Japonya'daki kampanyanın arkasındaki başlıca güçlerden biri hâline geldi. Dernek, savaş sırasında alınan Çin eserlerinin iadesini Japonya'nın emperyal ve sömürgeci geçmişiyle yüzleşmesinin bir parçası olarak görüyor.
Ichinose'nin kültürel eserlerin iadesine yönelik çalışmaları, Chongqing bombardımanından kurtulanlara ve Japonya'nın biyolojik savaşla ilişkilendirilen 731. Birimi'nin mağdurlarına yardım etmeye yönelik önceki girişimlerin ardından geliyor. Ichinose'nin yaklaşımı, kültürel mülklerin iadesini savaş dönemindeki zararlar için daha geniş kapsamlı telafi arayışıyla ilişkilendiriyor.
Dernek, Yasukuni Tapınağı'nda bulunan taş aslanlar da dâhil olmak üzere başka Çin eserlerinin iadesini de talep ediyor. Birden fazla resmî başvuru yaptı ve 2023'te tapınakla bir görüşmeye katıldı. Tapınak, gruba "bildirilecek bir gelişme olmadığı" yanıtını vererek büyük ölçüde yeni görüşmelere yanaşmadı. Ichinose ise konunun yanıtlanması gerektiğini vurgulamayı sürdürüyor.
Derneğin eş temsilcisi Takakage Fujita, başka ülkeleri işgal eden birçok gelişmiş ülkenin aldıkları eserleri kademeli olarak iade ettiğini söylüyor. Geçmişteki hataları düzeltmeyi uzlaşmaya giden ilk adım olarak görüyor. Gruba göre kültürel eserlerin iadesi, bir ülkenin tarihinin bir bölümüyle yüzleşmesini sağlayabilecek somut bir adım.
Dernek düzenli toplantılar yapıyor ve Japonya'daki kamuoyuna konuyu anlatmak için halka açık etkinlikler düzenliyor. Kampanyaya göre, dernek kurulduğunda çok az Japon vatandaşı Çin kültür eserlerinin yağmalandığını biliyordu. Aktivistler farkındalığın yavaş yavaş arttığını söylüyor.
Ortak bildiri, bu ülke içindeki çabaya Çinli araştırmacılarla birlikte hareket edebilecekleri bir platform sağlıyor. Araştırmacılar stelin belgelerini sunarken Japon gruplar, kamuoyunun desteğini ve anıtın bulunduğu yeri kontrol eden yetkililerin harekete geçmesini sağlamaya çalışıyor.
Arşiv kitabı ne sağlayabilir?
Tang Honglu Kuyusu Steli Arşiv Belgeleri Derlemesi, anıtın kökeni ve götürülmesine ilişkin kanıtları bir araya getirerek iade talebini güçlendirmeyi amaçlıyor. Araştırmacılar, bu belgesel kayıtların anıtın savaş ganimeti olarak hukuka aykırı biçimde alındığı yönündeki savlarını desteklemesini umuyor.
Uyuşmazlık bir asırdan uzun süre önce taşınmış bir eserle ilgili olduğu için kayıtlar özellikle önem taşıyor. Sarayın steli resmen teslim aldığı tarih ve Meiji dönemi kayıtlarında köşkün savaş ganimeti olarak tanımlanması gibi ayrıntılar, kampanyaya Japon yetkililerin önüne koyabileceği somut tarihî olaylar sunuyor.
Çin Siyaset Bilimi ve Hukuk Üniversitesi'nde hukuk profesörü olan Huo Zhengxin, kültürel mülklerin iadesi için başvurulan uluslararası anlaşmaların İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra yürürlüğe girdiğini açıklıyor. Bu anlaşmaları Rus-Japon Savaşı dâhil daha önceki çatışmalardaki eylemlere uygulamak zor.
Restitüsyon, bir şeyin alındığı kişi veya topluluğa geri verilmesi anlamına geliyor. Bu vakada zorluk, eserin söz konusu iddiaları düzenleyen sonraki uluslararası anlaşmalardan önce götürülmüş olması. Tarihî belgeler bir talebi destekleyebilir; ancak iadenin sağlanması büyük ölçüde ahlaki baskıya ve diplomatik müzakerelere bağlı.
Dolayısıyla arşiv kitabı ve ortak bildiri, yaşananları belgelemenin yanı sıra yetkilileri harekete geçmeye ikna etmeyi amaçlıyor. Anıtın iade edileceği bir tarih veya üzerinde uzlaşılmış bir nakil süreci açıklanmadı. Kampanya, yanıt almayı ve müzakerelere giden bir yol açmayı hedefliyor.
Mısır ve Nijerya'dan daha geniş çaplı iade hareketine örnekler
Mısır ve Nijerya, sömürge yönetimi, savaş veya başka koşullarda götürülen kültürel mirasın iadesini isteyen ülkelere örnek oluşturuyor. Bu ülkelerin kampanyaları, hükümetlerin ve kurumların tarihî önemi olan eserlerin kimde bulunması gerektiğini yeniden değerlendirdiği daha geniş bir hareketin parçası olarak Tang steli uyuşmazlığını konumlandırıyor.
Mısır, 2014'ten bu yana 30 binden fazla eseri geri aldı. Mısır Eski Eserler Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Mohamed Ismail Khaled, bu eserleri ulusal kültürel kimliğin vazgeçilmez parçaları olarak nitelendiriyor. Mısır, bilimsel incelemelerin eserin Mısır kökenli olduğunu ortaya koymasının ardından yakın zamanda Hollanda'dan mumyalanmış bir başı geri aldı.
Nijerya, 1897'de İngiliz kuvvetlerince yağmalanan Benin Bronzları'nın iadesi için onlarca yıldır çaba gösteriyor. Nijerya Sanat, Kültür, Turizm ve Yaratıcı Ekonomi Bakanlığı'ndan Rev. Anamah N.U.B, eserlerin iadesinin Afrika'nın onurunu yeniden tesis etmekle ilgili olduğunu söylüyor. Almanya, ABD ve Birleşik Krallık eserleri iade etti veya iade etme taahhüdünde bulundu.
Örneklerde farklı eserler ve farklı tarihî geçmişler söz konusu olsa da iadeleri savunanların dile getirdiği amaç benzer: insanları kendilerinden alınan kültürel mirasla yeniden buluşturmak. Mısır'ın 30 binden fazla eseri geri alması, sürdürülen ulusal bir iade kampanyasının ulaşabileceği ölçeği de gösteriyor.
Ichinose, Japonya'nın tepkisini görece isteksiz buluyor. Bu tutumu, hükümetin saldırganlık geçmişini yeterince değerlendirmediğini düşündüğü için gösterdiğini söylüyor. Kampanyacılar, Japonya'nın pasif tepkisini Batılı kurumların iade kararı verirken başvurduğu ahlaki ve etik gerekçelerle karşılaştırıyor.
Bu değerlendirmeler, aktivistlerin harekete geçilmesi yönündeki savlarının bir parçası. Çağrıları, Japonya'dan kendi imparatorluk arşivlerinde götürülüşü kayıtlı olan bir eseri ele alarak iade hareketine katılmasını istiyor.
Zorlu ilişkiler içinde kültürel miras talebi
Çin'in Tang steli iade çabası, Japonya'yla yaşanan daha geniş gerilimlerin yanında yer alıyor. Diaoyu/Senkaku Adaları üzerindeki anlaşmazlıklar ve Yasukuni Tapınağı ziyaretleri dâhil tarihî hafızaya ilişkin görüş ayrılıkları, ilişkileri germeyi sürdürüyor. Pekin'in kültürel mirası geri almaya yönelik ulusal kampanyası bu siyasi ortamda yürütülüyor.
Aktivistler, anıtın iadesini ilişkileri iyileştirmeye yönelik olası bir jest olarak sunuyor. Onlara göre savaş sonrasında götürülen bir taşın geri verilmesi, tarihî bir haksızlığın kabul edilmesini sağlayacak ve eserin kökeninin bulunduğu yerle yeniden buluşmasına imkân tanıyacak.
Tong'un yanıtsız kalan başvuruları, Japon milletvekili aracılığıyla yürütülen ve sonuçsuz kalan girişim ile derneğin Yasukuni Tapınağı'yla yaşadığı deneyim, kampanyanın neden yıllardır sürdüğünü gösteriyor. Her girişim, iade sağlanamasa da konuyu ilerletebilecek bir kurum veya yetkili bulmayı amaçladı.
Yeni bildiri, bu çalışmaların farklı kollarını bir araya getiriyor: Wang'ın yazıt üzerine uzun süredir yürüttüğü araştırmayı, araştırmacıların derlediği arşiv kanıtlarını, Tong'un çağrılarını ve Japon derneğinin kamuoyu kampanyasını. Temel talep açık; ancak saray yönetimi, hukuki sınırlamalar ve bölgesel siyaset nedeniyle bu talebe ulaşmak karmaşık.
Stel hem tarihî bir kayıt hem de mülkiyeti tartışmalı bir eser olmayı sürdürüyor. Üzerindeki 29 karakter, MS 714'te gerçekleştirilmiş bir idari işlemi koruyor; Tokyo'ya yolculuğuna ilişkin belgeler ise savaşın konumunu nasıl değiştirdiğini kayda geçiriyor. Kampanya, Japonya'dan anıtı Çin'e iade ederek bu sonraki tarihî süreci ele almasını istiyor.
Kısaca
- Çinli araştırmacılar ve Japon kültür grupları, Japonya'ya Tang Honglu Kuyusu Steli'ni iade etme çağrısında bulunan ortak bir bildiri yayımladı.
- Anıt MS 714'te dikildi; 9,5 ton ağırlığında, yaklaşık 1,8 metre yüksekliğinde ve 3 metre genişliğinde.
- Üzerindeki yazıtta, Tang elçisi Cui Xin'le bağlantılı iki kuyunun kazılmasına yönelik talimatları kaydeden 29 Çin karakteri bulunuyor.
- Japon kuvvetleri anıtı 1906-1908 yılları arasında Lushun'dan götürdü; saray kayıtlarında resmî teslim tarihi 30 Nisan 1908 olarak belirtiliyor.
- Stel ve köşkü, Tokyo İmparatorluk Sarayı'nın halkın erişemediği Fukiage Bahçesi'nde bulunuyor.
- Yeni arşiv derlemesi, anıtın savaş ganimeti olarak hukuka aykırı biçimde alındığı yönündeki kampanya savını destekliyor.
- Japon aktivistler iade çağrısı yaparken hukuki güçlükler, tarihî kanıtları, kamuoyu baskısını ve diplomasiyi çabanın merkezine yerleştiriyor.
- İade tarihi veya üzerinde anlaşılmış bir nakil süreci açıklanmadı.






