Yeni yöntem küresel sıralamayı değiştirirken Cakarta, 42 milyon nüfusla BM kent sıralamasının zirvesinde

11 dakikalık okuma
Yeni yöntem küresel sıralamayı değiştirirken Cakarta, 42 milyon nüfusla BM kent sıralamasının zirvesinde

Yeni ölçüm Cakarta'yı Tokyo'nun önüne taşıdı

Cakarta, yaklaşık 42 milyon sakiniyle Birleşmiş Milletler'in 2025 Dünya Kentleşme Beklentileri raporunda ilk sırada yer aldı. Dakka 37 milyonla ikinci, Tokyo ise 33 milyonla üçüncü sırada. Dünyanın en büyük 10 kentinden dokuzu Asya'da; ilk 10'a kıta dışından giren tek kent Kahire.

İçindekiler
  1. Yeni ölçüm Cakarta'yı Tokyo'nun önüne taşıdı
  2. BM kent sınırlarını nasıl belirliyor?
  3. Tokyo'nun bölgesi küçülürken Tokyo'nun merkez nüfusu artıyor
  4. İlk 10 sıranın dokuzu Asya'da
  5. Mega kentlerin sayısı 1975'ten bu yana katlandı
  6. 2050'de ilk sıraya Dakka'nın çıkması bekleniyor
  7. Cakarta'nın büyümesi çevresel baskılarla karşı karşıya
  8. Küçük kentler mega kentlerden daha fazla kişiye ev sahipliği yapıyor
  9. Afrika'da kırsal değişim farklı bir seyir izliyor
  10. Konut, ulaşım ve iklim politikaları ortak bir plan gerektiriyor
  11. Özet

Raporu, dünya genelindeki yerleşim örüntülerini inceleyen ve 2050'ye kadar yaşanacak değişimleri öngören Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal İşler Dairesi (UN DESA) hazırladı. Bulgular iki gelişmeyi bir araya getiriyor: gelişmekte olan bölgelerde kentlerin büyümesi ve bir kentin nerede başlayıp nerede bittiğini ölçmek için daha tutarlı yeni bir yöntemin benimsenmesi.

Dolayısıyla Cakarta'nın konumu hem nüfus artışını hem de ölçüm yöntemindeki değişikliği yansıtıyor. Önceki değerlendirmelerde ülkeden ülkeye büyük farklılıklar gösteren ulusal tanımlar kullanılıyordu. 2025 baskısında ortak nüfus ve coğrafi ölçütler kullanılması, yerleşimlerin sınır ötesinde karşılaştırılmasını kolaylaştırıyor.

Gözden geçirilmiş tanıma göre Tokyo, Cakarta'nın önüne geçtiği yaklaşık 2010 yılına kadar ilk sıradaydı. Son sıralama, bu tarihsel değişimi 2025'te gerçekleşmiş gibi göstermiyor; yeni yöntemle değişimin ne zaman yaşandığını ortaya koyuyor.

Rapor, en büyük metropol alanların ötesine de bakıyor. Küçük ve orta ölçekli kentler, mega kentlerden daha fazla insana ev sahipliği yapıyor ve daha hızlı büyüyor; Afrika'nın bazı bölgelerinde ise kırsal nüfus artmaya devam ediyor. Bu bulgular, nüfus değişimine yönelik planlamada yalnızca sıralamanın başındaki kentlere değil, binlerce yerleşime dikkat edilmesi gerektiğini gösteriyor.

BM kent sınırlarını nasıl belirliyor?

BM artık kenti, kilometrekare başına en az 1.500 kişinin yaşadığı bitişik nüfus kümelerinden oluşan ve toplam nüfusu en az 50.000 olan yerleşim olarak tanımlıyor. Izgara hücresi, nüfus yoğunluğunu ölçmek için kullanılan küçük bir haritalama alanıdır. Komşu hücreleri birleştirmek, araştırmacıların tamamen yasal sınırlara bağlı kalmadan yerleşimleri belirlemesini sağlıyor.

Uydu haritaları ve tutarlı coğrafi ölçütler, araştırmacıların bu kentsel alanların sınırlarını belirlemesine yardımcı oluyor. Özellikle komşu yerleşimlerin birleşerek büyüdüğü yerlerde bir kent, belediye başkanının ya da kent yönetiminin sorumlu olduğu alanın dışına taşabiliyor.

Reklam

BM dairesinin nüfus tahminleri ve projeksiyonları bölümünün başındaki Patrick Gerland, önceki değerlendirmelerde tanımları büyük farklılıklar gösteren ve Tokyo'yu öne çıkarma eğilimindeki ulusal verilerin kullanıldığını açıkladı. Gözden geçirilen yaklaşım, benzer nüfus ve coğrafi ölçütlerden yararlanarak kentsel alanların uluslararası karşılaştırmaya daha elverişli biçimde belirlenmesini sağlıyor.

2025 baskısında, yerleşimleri üç kategoriye ayıran uyumlaştırılmış bir coğrafi yaklaşım olan Kentleşme Derecesi uygulamaya konuyor: kentler, kasabalar ve kırsal alanlar. Rapor, ilk kez bu çerçeveyi kullanarak üç kategorinin tamamı için projeksiyonlar sunuyor.

Analize dahil edilen asgari kent nüfusu da 300.000'den 50.000'e indirildi. Bu değişiklik, çalışmanın 12.000'den fazla kenti kapsamasını ve daha önce büyük kent merkezlerine odaklanan küresel değerlendirmeye çok sayıda küçük yerleşimin de eklenmesini sağlıyor.

Haritalama sistemi, nüfus tahminlerinin yanı sıra her yerleşim kategorisinin kara alanını ve yapıların kapladığı alanı da gösteriyor. Bu ölçümler, planlamacıların yoğunluğu, dışa doğru genişlemeyi ve arazi kullanımını incelemesine yardımcı oluyor. Nüfus toplamları bir yerde kaç kişinin yaşadığını, arazi ölçümleri ise yerleşimin ne kadar alan kapladığını gösteriyor.

Tokyo'nun bölgesi küçülürken Tokyo'nun merkez nüfusu artıyor

Tokyo, sınırların sonuçları nasıl etkilediğini gösteriyor. BM çalışmasında ölçülen bölge, çevredeki Saitama, Chiba ve Kanagawa prefektörlüklerini kapsıyor. 3,7 milyon sakini bulunan Yokohama da bu bölgeye dahil.

Daha geniş Tokyo bölgesinin nüfusu, Japonya'nın genel demografik eğilimini izleyerek son yıllarda azaldı. Tokyo'nun merkez nüfusu ise ters yönde ilerledi.

Tokyo metropol yönetimine göre, Tokyo'nun merkezini oluşturan 23 özel semt ve 26 küçük kentin nüfusu bugün 14 milyonun biraz üzerinde. Bu sayı on yıl önce 13,2 milyondu. Dolayısıyla metropol yönetiminin idari alanı ile BM'nin daha geniş kentsel bölgesi farklı coğrafi birimleri tanımlıyor.

Yeni ölçüme göre yaklaşık 33 milyon nüfusuyla Tokyo hâlâ devasa bir kent. BM, nüfusunun 2050'ye kadar yaklaşık 30,7 milyona düşeceğini ve küresel sıralamada üçüncülükten yedinciliğe gerileyeceğini öngörüyor.

Japonya'nın yaşlanan nüfusu, düşük doğum oranları ve sınırlı göç, bu düşüş tahmininin arka planını oluşturuyor. Ülkenin deneyimi, nüfusları yaşlanıp ekonomileri olgunlaştıkça büyüyen diğer kentlerin karşılaşabileceği demografik baskılara da işaret ediyor.

Reklam

İlk 10 sıranın dokuzu Asya'da

Cakarta, Dakka ve Tokyo, Asya nüfus merkezlerinin ağırlıkta olduğu sıralamanın başında geliyor. Hindistan ve Çin'in üst sıralara yakın birkaç kenti bulunurken Manila ve Seul de en büyük 10 kent arasında yer alıyor.

  • Cakarta, Endonezya: yaklaşık 42 milyon kişi.
  • Dakka, Bangladeş: yaklaşık 37 milyon.
  • Tokyo, Japonya: yaklaşık 33 milyon.
  • Yeni Delhi, Hindistan: 30,2 milyon.
  • Şanghay, Çin: 29,6 milyon.
  • Guangzhou, Çin: 27,6 milyon.
  • Kahire, Mısır: 25,6 milyon.
  • Manila, Filipinler: 24,7 milyon.
  • Kolkata, Hindistan: 22,6 milyon.
  • Seul, Güney Kore: 22,5 milyon.

İlk 10'da Afrika'yı Kahire temsil ediyor. Kahire'nin 25,6 milyonluk nüfusu, küresel sıralamada 22. olan New York kentinin 13,9 milyonluk nüfusuyla karşılaştırıldığında, rapordaki tanımlara göre yaklaşık 1,8 kat daha fazla.

İlk 30 kent arasında Çin ve Hindistan'dan çok sayıda kent bulunuyor. Şanghay, Guangzhou ve Yeni Delhi'nin yanı sıra grupta Mumbai, Bengaluru ve Chennai de yer alıyor. Bu kentler, büyük ulusal nüfusları, yoğunlaşmış ekonomik faaliyetleri ve bölgesel merkez olarak köklü rolleri sayesinde kırsal alanlardan göç alıyor.

Asya'nın ağırlığı, kentleşme sürecinin eşit olmayan hızını da yansıtıyor. Gelişmekte olan bölgelerdeki pek çok kentte insanlar iş ve başka fırsatlar aradıkça büyüme sürerken, gelişmiş ülkelerdeki köklü metropol alanlar daha yavaş büyüme, yaşlanan nüfus ya da küçülmeyle karşı karşıya.

Mega kentlerin sayısı 1975'ten bu yana katlandı

BM, en az 10 milyon nüfusa sahip kentsel alanları mega kent olarak tanımlıyor. Dünyada 1975'te sekiz mega kent varken, bu sayı 2025'te 33'e ulaştı; 50 yılda yaklaşık dört kat arttı. Mevcut toplamın 19'u Asya'da.

ABD'de Los Angeles ve New York olmak üzere iki mega kent bulunuyor. Diğer bölgelerde nüfus yoğunlaşmasının düzeyi farklılık gösterirken bu devasa yerleşimlerin en büyük bölümü Asya'da yer alıyor.

Dünyanın 8,2 milyar nüfusunun yüzde 45'i bugün kentlerde yaşıyor. 1950'de, 2,5 milyarlık dünya nüfusunun yüzde 20'si kentlerde yaşıyordu. Kentlerde yaşayanların oranı iki kattan fazla artarken dünya nüfusu da önemli ölçüde büyüdü.

Rapora göre mega kentlerin sayısı 2025'teki 33'ten 2050'de 37'ye çıkacak. Etiyopya'daki Addis Ababa, Tanzanya'daki Darüsselam, Hindistan'daki Hajipur ve Malezya'daki Kuala Lumpur'un önümüzdeki yıllarda 10 milyon nüfus eşiğini aşması bekleniyor.

Reklam

Bu projeksiyonlar, Afrika ve Asya'da çok büyük yeni kentsel büyüme merkezlerinin ortaya çıkacağına işaret ediyor. Ayrıca kentleşmenin bir sonraki aşamasında hem mevcut mega kentlerin büyüyeceğini hem de yeni kentlerin bu kategoriye gireceğini gösteriyor.

2050'de ilk sıraya Dakka'nın çıkması bekleniyor

Dakka'nın 2050'de 52,1 milyon nüfusa ulaşarak dünyanın en kalabalık kenti olması bekleniyor. Cakarta'nın 51,8 milyonla hemen ardından gelmesi ve aralarındaki farkın yaklaşık 300.000 kişi olması öngörülüyor.

Bu tahmine göre Dakka'nın mevcut 37 milyonluk nüfusuna yaklaşık 15,1 milyon, Cakarta'nın 42 milyonluk nüfusuna ise yaklaşık 9,8 milyon kişi eklenecek. Bangladeş'in başkentinin, Endonezya'nın en büyük kentsel alanı büyümeyi sürdürürken nasıl öne geçebileceğini bu değişimler açıklıyor.

Büyüme görünümü, Dakka'nın hızla genişlediğini ve 2025-2050 arasında yıllık büyüme oranlarının yüzde 5'e yaklaştığını ortaya koyuyor. Şanghay'ın da kırsal alanlardan insan çekmeye devam etmesi bekleniyor.

Tokyo'nun nüfusunun 30,7 milyona düşeceği yönündeki tahmin, bu artışlarla tezat oluşturuyor. Raporda, Meksiko ve Çin'deki Chengdu gibi, büyük nüfuslarına rağmen küçülen kentler de belirtiliyor.

Ülke genelindeki nüfus eğilimleriyle kentlerdeki eğilimler farklı yönlerde ilerleyebilir. Ülkeleri büyürken nüfusu azalan kentler olduğu gibi, ulusal nüfusu düşerken nüfusu artan kentler de var. Bu nedenle raporun kent tahminleri, yalnızca ülke toplamlarından farklı bir görünüm sunuyor.

Raporun tarihsel değerlendirmesindeki ve projeksiyonlarındaki önemli tarihler şöyle:

  • 1950: 2,5 milyarlık dünya nüfusunun yüzde 20'si kentlerde yaşıyordu.
  • 1975: Dünyada sekiz mega kent vardı; 116 ülkede en yaygın yerleşim türü kırsal yerleşimlerdi.
  • Yaklaşık 2010: Gözden geçirilmiş kent tanımına göre Cakarta, Tokyo'yu geçti.
  • 2025: Cakarta sıralamanın başındaydı ve dünyada 33 mega kent vardı.
  • Yaklaşık 2028: Endonezya, Nusantara'nın siyasi başkent olarak işlev görmesini hedefliyor.
  • 2045: Nusantara'nın daha kapsamlı gelişiminin bu tarihe kadar sürmesi planlanıyor.
  • 2050: Dakka'nın kent sıralamasında ilk sıraya çıkması, dünyadaki mega kent sayısının ise 37'ye ulaşması bekleniyor.

Cakarta'nın büyümesi çevresel baskılarla karşı karşıya

Cakarta'nın ilk sıraya çıkması, ciddi çevre ve altyapı sorunlarıyla aynı döneme denk geliyor. Endonezya'nın başkenti deprem ve su baskını riski altında; ağır kirlilikten etkileniyor ve yeraltı suyunun çekilmesi nedeniyle hızla çöküyor.

Bu baskılar, Endonezya'nın başkentini Cakarta'dan yaklaşık 1.200 mil uzaklıktaki Borneo Adası'nda bulunan Nusantara'ya taşıma planını hızlandırdı. Yaklaşık 32 milyar dolara mal olması beklenen proje, sürdürülebilir büyüme için daha elverişli bir yerde yeni başkent kurmayı amaçlıyor.

Reklam

Nusantara'nın açılışının başlangıçta 2024'te yapılması planlanıyordu. Yetkililer artık buranın yaklaşık 2028'e kadar siyasi başkent olarak işlev görmesini, daha kapsamlı gelişimin ise 2045'e kadar sürmesini hedefliyor. Birkaç aksaklıkla karşılaşan projede bu tarihler hedef niteliğini koruyor.

İnşaat gecikmeleri, sınırlı yabancı yatırım, yönetim sorunları ve arazi meseleleri taşınma sürecini karmaşıklaştırdı. Yeni bir yönetim merkezi kurmak için idari binaların yanı sıra altyapı ve hizmetler de gerekiyor; bu sırada Cakarta'nın mevcut nüfusu da yatırım ve çevresel risklere karşı koruma bekliyor.

Dakka da hızlı nüfus artışına ayak uyduracak hizmetleri sürdürme konusunda benzer bir zorlukla karşı karşıya. Altyapı üzerindeki baskı, çevresel bozulma ve milyonlarca yeni sakine temel hizmet sunma görevi kent yönetimini zorluyor.

Hızlı büyüme, yerel yönetimlerin planlama ve iyileştirmeleri tamamlama kapasitesini aşabilir. Nüfus projeksiyonları, söz konusu büyümenin ölçeğini gösteriyor: Dakka ve Cakarta'nın 2050'ye kadar 50 milyon nüfusu aşması bekleniyor.

Küçük kentler mega kentlerden daha fazla kişiye ev sahipliği yapıyor

Küçük ve orta ölçekli kentlerde mega kentlerden daha fazla insan yaşıyor ve bu kentler daha hızlı büyüyor. Rapora göre özellikle Afrika ve Asya'da bölgesel kalkınmanın önemli merkezleri olan bu kentler, kırsal topluluklarla büyük metropol alanlar arasında bağlantı kuruyor.

İncelenen yaklaşık 12.000 kentin yüzde 96'sının nüfusu 1 milyonun, yüzde 81'inin ise 250.000'in altında. En büyük kentler dikkat çekiyor, ancak kentlerin çoğu çok daha küçük.

2050'ye kadar dünyadaki kent sayısı 15.000'i aşabilir; bunların çoğunun nüfusu yine 250.000'in altında kalabilir. Dolayısıyla gelecekteki kentsel büyüme, az sayıdaki dev kentte yoğunlaşmanın yanı sıra binlerce küçük merkeze yayılacak.

Bu yerleşimler, daha yönetilebilir ölçekte istihdam, hizmet ve fırsat sağlayabilir. Kırsal alanlarla ve büyük kentlerle bağlantıları, onları kalkınma sürecinin alternatifi değil, aynı tablonun bir parçası haline getiriyor.

BM çerçevesinde kasabalar da ayrı bir kategori oluşturuyor. Kasabalar, en az 5.000 nüfusa ve kilometrekare başına en az 300 kişilik yoğunluğa sahip nüfus kümeleri olarak tanımlanıyor.

Almanya, Hindistan, Uganda ve ABD'nin de aralarında bulunduğu 71 ülkede en yaygın yerleşim türü kasabalar. Kasabalar temel hizmetleri sunuyor, yerel ekonomileri destekliyor ve kırsal nüfusla kentleri birbirine bağlıyor. Kasabaların kentlerden ayrı ele alınması, raporun yerleşim örüntülerini basit bir kent-kır ayrımından daha ayrıntılı biçimde ortaya koymasını sağlıyor.

Reklam

Afrika'da kırsal değişim farklı bir seyir izliyor

Bugün 62 ülkede en yaygın yerleşim türü kırsal yerleşimler. Bu sayı 1975'te 116'ydı. BM, kentlerde ve kasabalarda yaşama yönelimi yansıtan bu sayının 2050'ye kadar 44'e düşmesini öngörüyor.

Buna rağmen Avusturya, Bulgaristan, Finlandiya ve Romanya dahil bazı Avrupa ülkelerinde en yaygın yerleşim türü hâlâ kırsal yerleşimler. Orta Afrika Cumhuriyeti, Çad, Esvatini, Mozambik ve Zambiya dahil Sahra Altı Afrika'daki çok sayıda ülkede de kırsal yerleşimler ağırlıkta.

Kırsal nüfusun önemli ölçüde artmayı sürdürdüğü tek bölge Sahra Altı Afrika. Dünyadaki kırsal nüfusun gelecekteki artışının neredeyse tamamının bu bölgeden kaynaklanması bekleniyor.

Bu nedenle bölgedeki hükümetler, hızlı kentleşmeyle aynı anda kırsal alanlarda da artan ihtiyaçlarla karşı karşıya. Yatırım kararlarında her iki alanın yanı sıra insanların hizmetlere erişmesini ve yerel ekonomilere katılmasını sağlayan yerleşimler arası bağlantılar da dikkate alınmalı.

Raporun üç yerleşim kategorisi, bu görevin görünür hale gelmesine yardımcı oluyor. Bir ülkede kentler büyürken büyük ya da artan bir kırsal nüfusun ihtiyaçlarının karşılanması da gerekebilir.

Konut, ulaşım ve iklim politikaları ortak bir plan gerektiriyor

Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal İşlerden Sorumlu Genel Sekreter Yardımcısı Li Junhua, kentleşmenin ekonomik, çevresel ve toplumsal değişime yön veren bir güç olduğunu söyledi.

Kentleşme çağımızın belirleyici güçlerinden biridir.

Li, kentleşmenin kapsayıcı ve stratejik biçimde yönetilmesinin iklim eylemi, ekonomik büyüme ve toplumsal eşitlik için fırsatlar yaratabileceğini söyledi. Dengeli bölgesel kalkınmayı sağlamak için kentsel ve kırsal alanlarda konut, arazi kullanımı, ulaşım ve kamu hizmetlerini uyumlu hale getiren bütüncül ulusal politikalar çağrısında da bulundu.

Bu politika alanları birbiriyle yakından bağlantılı. Konutların nerede inşa edildiği ulaşım ihtiyacını etkilerken nüfus artışı da kamu hizmetlerine yönelik talebi değiştiriyor. Raporun nüfus, arazi alanı ve bina verileri, planlamacıların bu kararları birlikte değerlendirmesine zemin hazırlıyor.

Rapor, bu bulguları hükümetlerin COP30'da görüştüğü iklim taahhütleriyle ilişkilendirdi. Kentler, kasabalar ve kırsal yerleşimlerde sürdürülebilir kalkınma ve iklim baskılarına karşı dayanıklılık açısından kentleşmenin rolünü vurguladı.

Kentsel merkezler, küresel kaynak kullanımının ve sera gazı salımlarının orantısız derecede büyük bir bölümünden sorumlu. Bununla birlikte, iyi planlandıklarında hizmetleri daha verimli sunma, ekonomik yeniliği destekleme ve sürdürülebilir yaşamı mümkün kılma fırsatları da yaratıyorlar.

Reklam

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları da bu geniş politika tablosunun bir parçası. İyi yönetilen kentler ekonomik büyümeyi destekleyebilir, yoksulluğu azaltabilir, halk sağlığını iyileştirebilir ve çevreyi koruyabilir. Kötü yönetilen genişleme ise eşitsizliği derinleştirebilir, çevreye zarar verebilir ve toplumsal gerilimi artırabilir.

2025 Dünya Kentleşme Beklentileri raporu, bu kararlar için politika yapıcılara, planlamacılara ve araştırmacılara ortak tahmin ve projeksiyonlar sunuyor. Raporun temel mesajı Cakarta'nın yeni sıralamasından daha geniş: nüfus artışı, değişen sınırlar ve farklı yerleşim örüntüleri, konut, ulaşım ve kamu hizmetlerine nerede ihtiyaç duyulacağını etkiliyor.

Özet

  • Yaklaşık 42 milyon sakiniyle Cakarta, BM sıralamasında ilk sırada. Onu 37 milyonla Dakka ve 33 milyonla Tokyo izliyor.
  • 2025 raporunda ortak nüfus ve coğrafi ölçütler kullanılıyor ve 12.000'den fazla kent kapsanıyor.
  • En büyük 10 kentin dokuzu Asya'da; tek istisna Kahire.
  • Dünyada 1975'teki sekiz mega kente karşılık bugün 33 mega kent bulunuyor; bu sayının 2050'ye kadar 37'ye çıkması bekleniyor.
  • Dakka'nın 2050'de 52,1 milyon nüfusa ulaşarak 51,8 milyonla Cakarta'yı az farkla geçeceği öngörülüyor.
  • Tokyo'nun daha geniş kentsel bölgesinin nüfusunun 30,7 milyona düşmesi beklenirken Tokyo'nun merkez nüfusu son on yılda arttı.
  • Endonezya, Nusantara'nın yaklaşık 2028'de siyasi başkent olarak işlev görmesini, daha kapsamlı gelişimin ise 2045'e kadar sürmesini hedefliyor.
  • Küçük ve orta ölçekli kentler mega kentlerden daha fazla kişiye ev sahipliği yapıyor ve daha hızlı büyüyor.
  • Sahra Altı Afrika'nın, kırsal nüfustaki gelecekteki artışın neredeyse tamamını oluşturması bekleniyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir