Dhaka, İlk Kadın Başbakanı İçin Yas Tuttu
Bangladeş'in ilk kadın başbakanı Khaleda Zia, saat 16.30 civarında Sher-e-Bangla Nagar'daki Zia Udyan'da, eşi eski Cumhurbaşkanı Ziaur Rahman'ın yanına defnedildi. Vedası Dhaka sokaklarına milyonları döktü, yabancı temsilcilerle 32 ülkeden temsilcileri bir araya getirdi ve Bangladeş Milliyetçi Partisi'ni (BNP), onlarca yıldır liderliğini yapan kadın olmadan Şubat 2026'daki seçimlere hazırlanmaya bıraktı.
İçindekiler
- Dhaka, İlk Kadın Başbakanı İçin Yas Tuttu
- Ağır Güvenlik Önlemleri Altında Başkentte Hayat Durdu
- Siyasi Liderler ve Yabancı Heyetler Dualara Katıldı
- Tarique Rahman Bir Evlat Olarak Annesine Veda Etti
- Ev Kadınlığından Başbakanlığa
- Eğitim, Yatırım ve Hükümet Değişikliği
- Ortak Mücadele Acı Bir Rekabete Dönüştü
- Hapis, Tedavi Talepleri ve Beraat
- BNP'nin Ötesinde Saygı ve Zia'sız Bir Seçim
- Ziaur Rahman'ın Yanına Defin Bir Siyasi Dönemi Kapattı
- Öne Çıkanlar
Zia, uzun süren bir hastalığın ardından 80 yaşında hayatını kaybetti. Bangladeş'in geçici hükümeti üç günlük ulusal yas ilan etti ve üç kez başbakanlık yapan liderin anısına çarşamba gününü resmî tatil yaptı. Başkent, parti destekçilerinin çok ötesine uzanan bir veda töreninin merkezine dönüşürken bayraklar yarıya indirildi.
Dhaka'daki kalabalıklar kuzeydeki Agargaon'dan güneydeki Shahbagh'a kadar uzandı. İnsanlar Manik Mia Bulvarı'nı ve buraya bağlanan ara sokakları doldurdu, Sobhanbagh ve Farmgate'e yayıldı; cenaze alanından kilometrelerce uzakta bekledi. Töreni görebilmek isteyenler çatılara ve yükseltilmiş çevre yoluna çıktı.
Yas tutanlar otobüs, kamyon, tren, özel araç ve motosikletlerle geldi. Bazıları saatlerce yürüdü. Yaşlılar, kadınlar ve gençler güneş altında bekledi; birçoğu duygularını açıkça belli ediyordu. Bazıları korteji bir an olsun görebilmeyi umarken, diğerleri uzakta durup ellerini duaya açtı.
Asad Gate yakınlarında bir yas tutan kişi, Zia'yı parti sınırlarını aşan bir figür olarak tanımladı:
O yalnızca bir partinin lideri değil, siyasi görüşü ne olursa olsun halkın lideriydi.
Cenazenin büyüklüğü, hem yüz binlerce katılımcı hem de tören alanının geneline yayılan milyonlarca kişi üzerinden anlatıldı. Daha önce hiç BNP'ye oy vermemiş kişiler de parti üyelerine katıldı; bir siyasi liderin cenazesi daha geniş çaplı bir halk yasının ifadesine dönüştü.
Ağır Güvenlik Önlemleri Altında Başkentte Hayat Durdu
Bangladeş, kalabalıkları yönetmek ve cenaze alanının çevresinde hareketliliği sağlamak için askerler de dâhil yaklaşık 10 bin güvenlik görevlisi konuşlandırdı. Çevredeki yollarda trafik tamamen durdu. Sokaklar ve ara yollar dolarken yetkililer yas tutanlara sakin olmaları ve talimatları izlemeleri çağrısında bulundu.
BNP liderleri ve üyeleri sabahın erken saatlerinde Dhaka'dan ve diğer bölgelerden gelmeye başladı. Cenazeyi duyan sıradan vatandaşlar da onlara katıldı. Bangladeş parlamentosu Jatiya Sangsad Bhaban'ın Güney Meydanı'ndaki hazırlıklar ve tören 07.00'de başladı.
Sabah boyunca alanda ve çevresinde mikrofonlardan Kur'an-ı Kerim tilavetleri yayımlandı. İnsanlar Zia'nın gelişini saatlerce bekledi. Ulusal bayrağa sarılı naaşını taşıyan cenaze aracı yaklaşık 11.46'da Güney Meydanı'na ulaştı; dualar ve anma konuşmaları öncesinde kalabalığı sessizlik kapladı.
Resmî tatil, parlamentonun çevresindeki sokakların ötesinde de hayatı durdurdu. Bankalar, fabrikalar ve devlet daireleri kapalı kaldı; üniversitelerde akademik faaliyetlere ara verildi. Dhaka Metropolitan Polisi, saygı gereği başkentte havai fişekleri, dilek fenerlerini ve kültürel programları yasakladı.
Devlet töreninde çelenkler, saygı kıtası ve top atışları yer aldı. Bu resmî törenlerin yanı sıra, alanda toplanan liderleri göremeyecek kadar uzakta bulunan yas tutanlar da dua etti. Halkın katılımı ile resmî anmanın bir araya gelmesi, Zia'nın Bangladeş siyasi tarihindeki yerini yansıtıyordu.
Siyasi Liderler ve Yabancı Heyetler Dualara Katıldı
Geçici hükümetin başındaki Başdanışman Profesör Muhammad Yunus cenaze namazına katıldı. Baş Yargıç Zubayer Rahman Chowdhury'nin yanı sıra BNP Genel Sekreteri Mirza Fakhrul Islam Alamgir ve Bangladeş Cemaat-i İslami Emiri Dr Shafiqur Rahman da törende hazır bulundu.
Üç askerî kuvvetin komutanları ve Ulusal Vatandaş Partisi Koordinatörü Nahid Islam da törene katıldı. Bangladeş'in ulusal seçimlere hazırlandığı bir dönemde, bu katılım farklı siyasi ve devlet kurumlarından isimleri aynı buluşmada bir araya getirdi.
Baitul Mukarram Ulusal Camii hatibi Müftü Abdul Malek, İslami cenaze namazı olan namaz-ı cenazeyi kıldırdı. Binlerce kişi üst düzey yetkililer ve siyasi liderlerle birlikte dua etti. Namaz 15.05'te sona erdi; ardından kortej Zia'nın son istirahatgâhına doğru hareket etti.
Cenazeye 32 ülkeden yabancı temsilciler ve heyetler katıldı. Hindistan'ı Dışişleri Bakanı S Jaishankar temsil ederken Pakistan, Ulusal Meclis Başkanı Sardar Ayaz Sadiq'i; Bhutan ise Dışişleri Bakanı Lyonpo DN Dhungyel'i gönderdi.
Nepal'in geçici Başbakanı Sushila Karki'nin yanı sıra Sri Lanka, Maldivler, Çin ve Rusya'dan temsilciler de heyetler gönderdi. Katılımları, kariyeri Bangladeş'in komşularıyla ilişkilerini şekillendirmeye yardımcı olmuş bir liderin bölgesel önemini yansıtıyordu.
Jaishankar, Hindistan Başbakanı Narendra Modi'nin taziye mektubunu Zia'nın büyük oğlu Tarique Rahman'a teslim etti. Modi, Zia'nın vizyon ve mirasının Hindistan ile Bangladeş arasındaki ortaklığa yol göstermeyi sürdürmesini umduğunu belirtti.
Tarique Rahman Bir Evlat Olarak Annesine Veda Etti
Tarique Rahman, cenaze namazından kısa süre önce kalabalığa hitap etti. BNP Genel Başkan Vekili, siyasi rolünü bir kenara bırakarak kendisini annesiyle olan bağı üzerinden tanıttı:
Ben, merhum Khaleda Zia'nın büyük oğlu Tarique Rahman'ım,
Tarique, annesini affetmeleri için insanlara seslendi. Sözlerinde siyasi bir tartışmaya, annesinin Bangladeş tarihindeki rolüne ya da cezaevinde ve ev hapsinde maruz kaldığı haksızlıklara değinmedi. Yaklaşan seçimde yarışacak en büyük partinin lideri olarak onu zaten tanıyan kalabalık için bu çağrı, ailenin kaybını törenin merkezine taşıdı.
Daha önce Zia'nın naaşı, Gulshan Bulvarı'ndaki 196 numaralı evde bulunan Tarique'nin konutuna götürülmüştü. Zia bu eve ancak öldükten sonra ulaşabildi. Tarique evin içinde bir sandalyede tek başına oturarak annesi için Kur'an-ı Kerim'den ayetler okudu.
60 yaşındaki Tarique, Londra'da kendi isteğiyle sürdürdüğü 17 yıllık sürgünün ardından 25 Aralık'ta Bangladeş'e döndü. Ülkesine dönüşü, Zia'nın hastanede ağır hasta olduğu ve onu doğru dürüst tanıyamayacak kadar kötü durumda bulunduğu bir döneme denk geldi. Bangladeş'e dönüşü onu ülkeyle yeniden buluştururken annesinin hayatının son günlerinde de yanında olmasını sağladı.
Defin sırasında Tarique, annesinin naaşını karşılamak için mezara indi. Bakışlarını yere indirerek avuç avuç toprak aldı ve usulca üzerine örttü. Aile üyeleri ve parti mensupları mezarın üzerine, ölçüsü mezarla aynı olan bir bayrak serdi.
Saygı kıtası havaya üç salvo ateşledi ve borazanla Son Çağrı çalındı. Askerî tören devletin vedasının sonunu işaret ederken Tarique'nin katılımı, ulusal törenin ardındaki kişisel acıyı görünür kıldı.
Ev Kadınlığından Başbakanlığa
Khaleda Zia, 1945'te o dönem Britanya Hindistanı sınırları içinde doğdu. Hayatı, alt kıtanın bölünmesinden ve 1971'de Bangladeş'in kuruluşundan geçti; bağımsızlık sonrası siyasi mücadeleler boyunca devam etti.
Eşi Ziaur Rahman, bağımsızlıktan sonraki çalkantılı yıllarda cumhurbaşkanı olan bir askerî subaydı. 1981'de bir askerî darbede öldürülmesi, 36 yaşındaki Khaleda'yı iki küçük oğluyla dul bıraktı. Bu kayıp, ev kadınlığından aradığı bir şey olmayan siyasi bir role geçmesine yol açtı.
Zia, eşinin kurduğu BNP'nin başkanlığını üstlendi. 1990'da Bangladeş'in kurucu liderinin kızı Sheikh Hasina'yla birlikte askerî yönetici General Hussain Muhammad Ershad'a karşı halk hareketine katıldı. Kampanyaları, Ershad'ın devrilmesine ve yıllar süren otoriter yönetimin ardından demokrasinin yeniden tesis edilmesine katkıda bulundu.
Zia, Bangladeş'in parlamenter demokrasiye geçtiği 1991'deki ezici seçim zaferinin ardından ilk kez başbakan oldu. 1996'ya kadar görevde kaldı ve 2001'den 2006'ya kadar yeniden başbakanlık yaptı. Üç dönemiyle, 170 milyon nüfuslu ülkenin siyasetinde merkezi bir figüre dönüştü.
Bangladeş'in ilk kadın başbakanı olarak göreve başlaması, başka kadınlara da siyasete girme konusunda ilham veren bir yol açtı. Destekçileri onun sakin tavrını ve kararlılığını hatırlarken bu özellikleri siyasi rakiplerinin de saygısını kazanmıştı.
Kamusal yaşamının ve son yıllarının başlıca dönüm noktaları uzun bir çalkantılar dizisini izledi:
- 1981: Ziaur Rahman öldürüldü; Khaleda Zia iki oğluyla dul kaldı.
- 1990: Zia ve Sheikh Hasina, General Ershad'ı deviren harekete katıldı.
- 1991: Zia, Bangladeş'in ilk kadın başbakanı oldu.
- 2001-2006: İlerleyen yıllardaki görev dönemi için yeniden iktidara geldi.
- 2018: İki yolsuzluk davası toplam 17 yıl hapis cezasıyla sonuçlandı.
- Ağustos 2024: Halk ayaklanması Hasina'yı iktidardan uzaklaştırdı.
- Ocak 2025: Zia tedavi için Londra'ya gitti; Yüksek Mahkeme son yolsuzluk davasında beraatine karar verdi.
- Mayıs 2025: Bangladeş'e döndü.
- 25 Aralık: Tarique Rahman, Londra'da geçirdiği 17 yılın ardından ülkesine döndü.
- Şubat 2026: Bangladeş'te bir sonraki genel seçimin yapılması planlandı.
Eğitim, Yatırım ve Hükümet Değişikliği
Zia'nın hükümeti Bangladeş'i başkanlık sisteminden parlamenter sisteme geçirdi ve yönetim yetkisini başbakanın elinde topladı. Basitçe ifade etmek gerekirse, ülkenin siyasi merkezi cumhurbaşkanlığından parlamentoya dayalı bir hükümete kaydı.
Yönetimi yabancı yatırımlar üzerindeki kısıtlamaları hafifletti ve yatırımı, açık piyasaları destekleyen politikalar izledi. Bu tercihler iş dünyasının güvenini korudu ve sonraki on yıllarda Bangladeş'in ekonomik büyümesinin temelini atmaya yardımcı oldu.
Eğitim de mirasının bir parçasıydı. Hükümeti ücretsiz ve zorunlu ilköğretimi başlatırken burslar kız çocuklarının eğitimlerini sürdürmelerini teşvik etti. Cenazedeki aileler için bu politikalar, aksi hâlde ulusal siyasi mücadelelerle anılan bir liderle kişisel bir bağ kurdu.
Cenazeye katılan iki çocuk annesi Sharmina Siraj, bu desteğin etkisini şöyle anlattı:
Khaleda Zia bize ilham verdi,
Eski liderin kadınların eğitimini geliştirmek için başlattığı burslar, kızlarımızın yaşamlarında büyük bir etki yarattı.
Ekonomist Dr Debapriya Bhattacharya, önemli kararlar alırken derinlemesine sorular soran bir lideri hatırladı. Zia'nın bıraktığı kalıcı izlenimi şöyle anlattı:
Fikirlere değer veren ve bilgiye dayalı karar alma sürecini önemseyen bir siyasi lider.
Bhattacharya'nın anısı, Zia'nın kamusal siyasete damga vuran çatışmalarda daha az görünen bir yönünü ortaya koydu: Fikirlerle ve kararların ardındaki bilgilerle ilgilenen bir lider. Bu entelektüel merakı, pek çok Güney Asyalı siyasetçiyle özdeşleştirilen popülist üsluptan ayrılıyordu.
Ortak Mücadele Acı Bir Rekabete Dönüştü
Zia ile Sheikh Hasina, en önemli ortak kampanyalarına aile trajedilerindeki ortaklıkla başladı. Hasina'nın babası ve Bangladeş'in kurucu lideri Sheikh Mujibur Rahman, 1975'te bir darbede ailesinin çoğuyla birlikte öldürüldü. Zia ise altı yıl sonra eşini kaybetti.
Askerî diktatörlüğe karşı kurdukları ittifak, demokrasi geri döndükten sonra dağıldı. Yaklaşık otuz yıl boyunca iki kadın ve partileri sırayla iktidara geldi ve ülke siyasetinde belirleyici oldu. Rekabetleri "çatışan Begümler" diye anılmaya başladı. Begüm, toplumda saygın bir yeri olan evli kadınlar için kullanılan Urduca bir hitaptır.
Her iki lider de iktidarda değilken seçimleri boykot etti, hükümetteyken ise diğerini oyları manipüle etmekle suçladı. Çatışmaları zaman zaman kurumları felce uğrattı; kamu görevlileri, polis ve yargı taraf tutmaya zorlandı. Uluslararası gözlemciler, her iki lider döneminde de demokrasinin gerilemesine ilişkin kaygılarını defalarca dile getirdi.
Yıllar süren kişisel saldırılar ve siyasi manevralar, gönülsüz bir saygıyla yan yana var oldu. Uygulamadaki aksaklıklara rağmen her ikisi de Bangladeş'in demokratik sürecine bağlı kaldı. İki liderin hâkimiyeti, ülke çapında gerçekçi bir alternatif olabilecek başka bir isme de pek yer bırakmadı.
Hasina'nın Ağustos 2024'teki halk ayaklanmasıyla iktidardan uzaklaştırılması, farklı siyasi ihtimallere alan açtı. Zia'nın cenazesi bu geçiş döneminde düzenlendi; köklü partiler ve yeni siyasi figürler aynı törende temsil edildi. İki kadının geçmişi, bir sonraki seçimin yapılacağı siyasi ortamı şekillendirmeyi sürdürdü.
Hapis, Tedavi Talepleri ve Beraat
Zia'nın 2006'da görevden ayrılmasından sonraki yılları hapis, ev hapsi ve sağlığının kötüleşmesiyle geçti. Takip eden 18 yılın büyük bölümünü cezaevinde ya da ev hapsinde geçirdi. Gördüğü muameleyi siyasi saiklerle yürütülen bir zulüm olarak nitelendirdi.
2018'de iki yolsuzluk davası toplam 17 yıl hapis cezasıyla sonuçlandı. Davalar, yetkinin kötüye kullanılması ve merhum eşinin adını taşıyan bir hayır kurumuna ayrılmış paranın zimmete geçirilmesi iddialarını içeriyordu.
BNP, suçlamaların muhalefeti zayıflatmak ve seçimler öncesinde Zia'yı siyasetten uzaklaştırmak için uydurulduğunu söyledi. Hasina hükümeti ise davaların mahkemelerin yetkisinde olduğunu ve yargıya müdahale etmediğini savundu. Uluslararası insan hakları örgütleri bu dönemde Bangladeş yargısının siyasallaşmasına ilişkin kaygılarını dile getirdi.
Zia, tutuklu olduğu dönemde ilkelerinden ödün vermeyi ya da ülkeyi terk etmeyi reddetti. Sağlığı kötüleştikçe ailesi, tedavi için yurt dışına gitmesine izin verilmesi amacıyla en az 18 kez başvurdu. Talepler reddedildi.
Eleştirmenler Hasina'yı intikamcılıkla suçlarken destekçileri hiç kimsenin hukukun üstünde olmaması gerektiğini savundu. Zia'ya yönelik muamele tartışması, Hasina'yı Ağustos 2024'te iktidardan uzaklaştıran ve Nobel Barış Ödülü sahibi Muhammad Yunus'u geçici lider olarak iktidara getiren ayaklanmaya kadar sürdü.
Zia'nın ardından yurt dışında tedavi görmesine izin verildi. Ocak 2025'te Londra'ya gitti ve mayısta Bangladeş'e döndü. Yüksek Mahkeme, Ocak 2025'te son yolsuzluk davasında beraatine karar vererek Şubat 2026'da yapılması planlanan seçimde aday olmasının önünü açtı.
Aralık ayında açıklanan BNP aday listesinde Zia, üç seçim bölgesinde olası milletvekili adayı olarak yer aldı. Yaşına ve hastalığına rağmen hastane yatağından çıkamaz durumdayken bile seçim sürecine katılmayı amaçlıyordu.
BNP'nin Ötesinde Saygı ve Zia'sız Bir Seçim
Emekli bir kamu görevlisi olan 70 yaşındaki Minhaz Uddin, Zia'yı siyasi olarak hiç desteklememiş olmasına rağmen cenazeye katıldı. Dikenli tel örgülerin gerisinden töreni izledi ve ailesinin genç bir üyesini neden yanında getirdiğini şöyle anlattı:
Katkıları daima hatırlanacak deneyimli bir siyasetçiye veda etmek için torunumla geldim,
Katılım, deneyimli siyasi gözlemcileri bile şaşırttı. Daha önce BNP'ye hiç oy vermemiş kişiler, Zia'yı otoriter yönetime direnişin simgesi olarak görenlerle birlikte törene katıldı. Tekrarlanan tutuklamalar, yurt dışında tedavi izninin reddedilmesi ve destekçilerinin zulüm olarak nitelendirdiği uygulamalar bu anının bir parçasıydı.
Zia'nın kişisel ve siyasi yenilgiler karşısındaki direnci, seçim tabanının ötesinde de takdir topladı. Cenazesinde başlattığı eğitim politikalarına, askerî yönetime karşı birlikte mücadele ettiği harekete ve hükümetteki döneminin ardından yaşanan sert siyasi anlaşmazlıklara ilişkin anılar bir araya geldi.
Tarique şimdi BNP'ye genel başkan vekili olarak liderlik ediyor. Parti, şubat seçimlerinin favorilerinden biri olarak görülüyor; çoğunluğu kazanması hâlinde onun Bangladeş'in yeni lideri olması bekleniyor. Ülkesine dönüşü ve cenazedeki varlığı, onu partinin geçiş sürecinin merkezine yerleştirdi.
Tarique'nin siyasi geçmişi de tartışmalı. Yolsuzlukla ve annesinin görev döneminde paralel bir hükümet yürütmekle suçlandı. Uzun sürgün yılları onu yerel siyasetten uzak tuttu. Seçim, Zia'nın onlarca yılda kurduğu saygıyı ve kişisel bağı oluşturup oluşturamayacağını sınayacak.
Cenaze, farklı oy verme geçmişlerine ve katılım nedenlerine sahip insanları bir araya getirdi. BNP'nin önündeki görev, partinin tarihinin büyük bölümünde adını taşıyan lideri olmadan seçim kampanyası yürütürken siyasi desteğini oya dönüştürmek.
Ziaur Rahman'ın Yanına Defin Bir Siyasi Dönemi Kapattı
Zia'nın, başbakan olarak görev yaptığı parlamento binasının dışındaki bir parkta bulunan Zia Udyan'a defnedilmesi, yaşamının kamusal yolculuğunu, ölümünün seyrini değiştirdiği eşine geri bağladı. Öldürülmesinden 44 yıl sonra, onun yanına defnedildi.
Destekçilerinin şehit cumhurbaşkanı olarak andığı Ziaur Rahman, BNP'yi kurmuştu. Khaleda dul kaldıktan sonra partinin sorumluluğunu üstlendi ve Bangladeş'in siyasi gelişimine yön verdi. Mezarı, destekçileri için bir ziyaretgâha ve ülke tarihindeki yerinin anıtına dönüşecek.
Kalabalıklar dağılıp Dhaka'da güneş batarken ülke, hayatı Bangladeş'in bağımsızlık döneminin tamamını kapsayan bir liderin kaybıyla yüzleşti. 1971'deki kanlı kurtuluş savaşını ve sonraki on yılların demokratik mücadelelerini yaşadı; bu tarih hem onu şekillendirdi hem de kendisi bu tarihin şekillenmesine katkıda bulundu.
Geçici lider Muhammad Yunus, Bangladeş'in yaşadığı kaybı şu sözlerle ifade etti:
Büyük bir koruyucusunu kaybetti.
Üç günlük yas, ülkeye ölümünü anması için zaman tanıdı. Bayraklar yarıya indirildi; insanlar saygılarını sunmak için mezarı ziyaret etmeyi sürdürdü. Şubat ayındaki seçim Zia olmadan yapılacak; yeni liderler ve ittifaklar, onun kurulmasına yardımcı olduğu ve ardından onlarca yıl mücadele ettiği siyasi sistem içinde kararlar alacak.
Öne Çıkanlar
- Khaleda Zia, uzun süren bir hastalığın ardından 80 yaşında hayatını kaybetti.
- Bangladeş'in ilk kadın başbakanı üç dönem görev yaptı ve ilk kez 1991'de göreve geldi.
- Vedası için Dhaka genelinde milyonlar toplandı; yaklaşık 10 bin güvenlik görevlisi konuşlandırıldı.
- Cenazeye 32 ülkeden yabancı temsilciler ve heyetler katıldı.
- Saat 16.30 civarında Zia Udyan'da Ziaur Rahman'ın yanına defnedildi.
- Hükümet üç günlük yas ilan etti ve çarşamba gününü resmî tatil yaptı.
- 2018'de iki yolsuzluk davası toplam 17 yıl hapis cezasıyla sonuçlandı; Yüksek Mahkeme Ocak 2025'te son davada beraatine karar verdi.
- Tarique Rahman, Londra'da geçirdiği 17 yılın ardından 25 Aralık'ta ülkesine döndü ve BNP'ye genel başkan vekili olarak liderlik ediyor.
- BNP, uzun yıllardır liderliğini yapan isim olmadan, Şubat 2026'da yapılması planlanan seçimlere favorilerden biri olarak giriyor.






