Ölçeği tartışmalı bir nehir felaketi
Zambiya’nın Copperbelt Eyaleti’ndeki Chambishi yakınlarında şubatta bir atık barajının çökmesi, felaketin boyutuna ilişkin birbirinden çok farklı iki tahmini gündeme getirdi: Şirket ve hükümetin verilerine göre yaklaşık 50.000 ton atık salınırken, çevre temizliği şirketi Drizit bu miktarın yaklaşık 1,5 milyon ton olduğunu tahmin etti. Drizit ayrıca, kirlenmiş atıkların yaklaşık 900.000 metreküpünün karada ve nehir kıyılarında kaldığını bildirdi.
İçindekiler
- Ölçeği tartışmalı bir nehir felaketi
- İşçilerin ve bölge sakinlerinin yaşadıkları
- Sızıntı tahminleri neden önemli?
- Atıklar ne içeriyor, kirecin etkisi neden sınırlı?
- Sağlık endişeleri içme suyuyla sınırlı değil
- Temizlik çalışmaları neleri gerektiriyor?
- Ödemeler ve tartışmalı hukuki feragatler
- Davalar yardım ve çevresel iyileştirme için milyarlarca dolar talep ediyor
- Şirketin yanıtı ve Zambiya’nın denetimi
- Bakır, borç ve Çin’le ilişkiler
- Güvenlik ve güven, somut adımlara bağlı
- Bilinmesi Gerekenler
Baraj, büyük bir Çinli madencilik grubunun iştiraki olan Sino-Metals Leach Zambia’ya hizmet veriyordu. Çöküşün ardından metal taşıyan asidik atıklar Mwambashi ve Kafue nehirlerine karıştı. Zambiya’nın en uzun nehri olan Kafue, içme suyu sağlıyor; tarım ve balıkçılığı destekliyor.
Akıntı yönünde en az 100 kilometre boyunca balıklar öldü. Zambiya’nın ikinci büyük şehri Kitwe, bir su alma tesisini geçici olarak kapattı. Mısır ve yer fıstığı ekili tarlalar, asidik akıntıya maruz kaldıktan sonra kurudu. Aileler evlerinin zarar gördüğünü, kuyularının kullanılamaz hale geldiğini, gıda ve gelir kaynaklarını kaybettiklerini anlattı.
2 Aralık 2025 itibarıyla acil durum, halk sağlığı, tazminat ve çevresel sorumluluk konularında bir anlaşmazlığa dönüşmüştü. Yetkililer, sudaki asitlik düzeyinin ve metal yoğunluğunun güvenli seviyelere döndüğünü söyledi. Eleştirmenler ise toplulukları zararlı maddelere maruz bırakmayı sürdürebilecek kirlenmiş toprak ve tortulara dikkat çekti.
Bazı davalarda milyarlarca dolarlık tazminat talep edilirken, gerekli onaylar alınana kadar madencilik faaliyetleri askıda kaldı. Zambiya yeni bir çevre danışmanı atadı; Kafue’nin etkilenen kesimlerinde balıkçılık yasağı yürürlükte.
Dünyanın önde gelen bakır üreticilerinden Zambiya’nın madencilik sektöründe Çinli şirketler önemli bir yere sahip. Atık sızıntısı, ülkenin yatırım ihtiyacını çevre kurallarının uygulanması ve adil tazminat talepleriyle doğrudan karşı karşıya getirdi.
İşçilerin ve bölge sakinlerinin yaşadıkları
Yalnızca bu adla anılmasını isteyen maden işçisi Lamec, çöküşten önceki güvenlik sorunlarını anlattı. Hasarlı koruyucu ekipmanların bazen yenilenmediğini, işçilerin tehlikeler karşısında doğaçlama çözümlere başvurmak zorunda kaldığını söyledi. Vardiyaya geldiğinde atık barajının kapatıldığını ve acil müdahale çalışmalarının çoktan başladığını gördü.
Koruyucu ekipmanımız hasar gördüğünde her zaman yenilenmiyor. Risk almak zorunda kalıyoruz.
Evi ve tarlası sarı renkli bir su dalgasına maruz kalan çiftçi Bathsheba Musole, baraj çökerken hayatından endişe ettiğini hatırladı.
Boğulacağımı sandım.
Bölge sakinleri kuruyan ekinlerden, ölü balıklardan ve ailelerini beslemelerine yardımcı olan nehirde yüzemeyen ya da balık tutamayan çocuklardan söz etti. Zarar, maden sahasının sınırlarını aşarak hanelerin günlük yaşamlarını sürdürmek için suya bağımlı olduğu bölgelere yayıldı.
Kesin tarihler birçok müdahale için belirtilmemiş olsa da olaylar birkaç aşamada gelişti:
- Şubat 2025’te Chambishi yakınlarındaki baraj çöktü ve Kafue’ye akan su yollarına atık karıştı.
- Çöküşün ardından Kitwe bir su alma tesisini geçici olarak kapattı; yetkililer etkilenen kanallardaki asitliği azaltmak için kireç kullandı.
- Drizit, nihai raporunu hazırlayamadan sözleşmesi feshedilmeden önce kirliliğin boyutunu değerlendirdi.
- 2 Aralık itibarıyla Zambiya, zararın tamamını değerlendirmek üzere Applied Science and Technology Associates’i görevlendirmişti. Tazminat ve temizlik masrafları için davalar açılmış, maden faaliyetleri ise askıda kalmıştı.
Sızıntı tahminleri neden önemli?
Drizit’in yaklaşık 1,5 milyon tonluk tahmini, şirket ve hükümetin açıkladığı 50.000 tonun yaklaşık 30 katı. Bu fark; kaldırılması gereken atık miktarını, incelenmesi gereken alanın genişliğini ve iyileştirme için gereken finansmanı doğrudan etkiliyor.
Drizit, karada ve nehir kıyılarında tespit ettiği yaklaşık 900.000 metreküp atığın kazılıp çıkarılmaması, sızdırmaz tabanlı tesislere taşınmaması ve izlenmemesi halinde uzun süreli sağlık riskleri yaratabileceği uyarısında bulundu. Ton kütleyi, metreküp ise hacmi ölçtüğü için bu iki rakam kirliliğin farklı yönlerini tanımlıyor.
Çöküşün ardından temizlik çalışmaları için görevlendirilen çevre şirketi Drizit, açıklamasında olayı şöyle niteledi:
İçme suyunu, balık stoklarını ve tarım arazilerini tehdit eden büyük ölçekli bir çevre felaketi.
Sino-Metals, Drizit’in bulgularına itiraz ediyor. Şirketin sözleşmesi nihai raporunu hazırlayamadan sona erdiği için sızıntının boyutu tartışmalı kaldı.
Test raporlarında, tesis çevresindeki atık sularda iki düzine ağır metal bulunduğu; bazı örneklerde bunlardan 16’sının Dünya Sağlık Örgütü eşiklerini aştığı belirtildi. Bölge sakinleri ve aktivistler, su ve çamurla temasın ardından baş ağrısı, döküntü, öksürük, ishal, burun kanaması ve başka rahatsızlıklar görüldüğünü bildirdi.
Kirlilik, yabancı hükümetlerin uyarılarına yol açtı. ABD, personeline etkilenen bölgelerden ayrılmalarını söylerken Finlandiya yerel suyun kullanılmamasını tavsiye etti. Büyükelçiliklerin uyarılarında maruz kalma ve soluma risklerine dikkat çekildi; bu açıklamalar, Zambiya’nın su kalitesine ilişkin daha sonraki güvenceleriyle çelişiyordu.
Atıklar ne içeriyor, kirecin etkisi neden sınırlı?
Atıklar, cevherden değerli mineraller çıkarıldıktan sonra geriye kalan malzemelerdir. Zambiya’nın bakır kuşağındaki birçok maden, oksit içeren cevherlerden bakırı çözmek için sülfürik asit kullanıyor. Bu işlem su, asit ve ince kaya parçalarından oluşan bir çamur bırakıyor.
Bu çamur bakır, kurşun, çinko, arsenik, kadmiyum, krom ve bazen uranyum taşıyabiliyor. pH düştüğünde, yani karışım daha asidik hale geldiğinde, yüksek derecede aşındırıcı olabiliyor. Ekinlere, balıkların solungaçlarına, cilde ve borulara zarar verebiliyor.
Zambiya, etkilenen su yollarına kireç dağıtmak için hava kuvvetlerini ve sürat teknelerini görevlendirdi. Kireç, pH’ı normale yaklaştırarak asidik suyun kısa vadeli aşındırıcı etkilerini azaltıyor. Ayrıca çözünmüş bazı metallerin katı parçacıklara dönüşüp tortuya çökmesini sağlayabiliyor.
Bu işlemden sonra ağır metaller ortamda kalmaya devam ediyor. Parçalanmıyorlar; nehir yataklarına, tarlalara ya da kıyılara çöken metaller fırtınalar, yağışlı mevsim veya tarımsal faaliyetler sırasında yeniden hareket edebiliyor. Ekinlere tutunabiliyor ya da yeraltı suyuna karışabiliyorlar.
Yetkililer daha sonra sudaki asitlik düzeyinin normale döndüğünü ve ağır metal yoğunluğunun güvenli sınırlar içinde olduğunu söyledi. Üstteki suyun asitliği azaldıktan sonra bile kirlenmiş çamur ve toprak metal depolayabileceğinden ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor. Uzmanların pH düzeltmesinin yanı sıra kirliliğin kontrol altına alınması ve atıkların kaldırılmasını vurgulamasının nedeni bu.
Sağlık endişeleri içme suyuyla sınırlı değil
Arsenik, kurşun, kadmiyum, krom ve uranyum, zaman içinde küçük miktarlara maruz kalınmasıyla sağlığa zarar verebilir. İnsanlar kirleticilere içme suyu, sulama, balık tüketimi veya atıklar kuruduğunda yayılan toz yoluyla maruz kalabilir.
Arsenik kanser ve cilt lezyonlarıyla ilişkilendiriliyor. Kurşun, özellikle çocuklarda beyne ve sinir sistemine zarar veriyor. Kadmiyum böbreklere ve kemiklere zarar verebiliyor. Yutulduğunda uranyum böbrek hastalığı ve kanser riski yaratabiliyor. Bu maddelerin insanlara ve ekosistemlere ulaşmasını önlemek için toplanıp yalıtılmaları gerekiyor.
Zambiyalıların yalnızca yaklaşık üçte biri şebeke suyuna erişebiliyor. Sığ kuyulara bağımlılık, yakındaki toprağın kirlenmesini özellikle kaygı verici hale getiriyor; çünkü kirleticiler, hanelerin şebeke bağlantısı olmadan kullandığı su kaynaklarına ulaşabilir.
Aileler, daha önce geçimlerini sağladıkları faaliyetler sırasında da kirleticilere maruz kalabilir. Tarlaları sulamak, yerel sularda tutulan balıkları yemek ya da kurumuş atık içeren toprağı işlemek, kirleticilerin vücuda girmesi için farklı yollar oluşturabilir.
Klinik taramalar maruziyetin erken tespitine ve tedavisine yardımcı olabilir. Bağımsız numune alımı ve laboratuvar sonuçlarının kamuya açıklanması da topluluklara hangi su kaynaklarının, tarlaların ve balıkçılık alanlarının güvenli olduğu konusunda daha net bilgi sağlar.
Temizlik çalışmaları neleri gerektiriyor?
Etkili bir temizlik çalışması, atıkların çöktüğü yerlerin ayrıntılı bir haritasının çıkarılmasıyla başlar. Ardından ekiplerin kirlenmiş toprak ve tortuları kazıp çıkarması, nehir kıyılarını sağlamlaştırması ve atıkları mühendislik standartlarına uygun depolama tesislerine taşıması gerekir.
Bu tesislerde, atıkların içinden süzülerek akan kirlenmiş sıvı olan sızıntı suyu için taban yalıtımı ve kontrol sistemleri bulunmalı. Bu önlemler, kirli suyun çevredeki toprağa ve yeraltı suyuna sızmasını önler.
Uluslararası uygulamalar, metallerin nesiller boyunca çevrede kalabilmesi nedeniyle uzun süreli izleme yapılmasını gerektiriyor. Dolayısıyla temizlik, asitlik ilk düştüğünde ya da görünür atıklar ortadan kalktığında sona ermez; koşulların zaman içinde izlenmesini gerektirir.
İyileştirme çalışmaları sürerken çiftçilerin ve balıkçıların güvenli alternatiflere ihtiyacı var. Destek; yeni sondaj kuyularını, yedek ağ ve ekipmanları, ayrıca tarlaların nadasa bırakılması gerektiğinde hedefli yardımları içerebilir. Aileler, en ağır etkilenen bölgelere sondaj kuyuları yapılacağının kendilerine vaat edildiğini söylüyor. Bu kuyuların işe yaraması, yeraltı suyunun güvenli olmasına ya da korunaklı akiferlere erişime bağlı.
Acil durum çalışmaları ayrıca toz kontrolü, tarama ve kamyon güzergâhları çevresinde güvenli çalışma alanları ve halka açık bilgilendirme toplantıları gerektiriyor. Özellikle temizlik sırasında kirlenmiş malzemelerin taşınması gerektiğinde, bölge sakinlerinin ekiplerin ne yaptığını ve bunun nedenini anlaması gerekiyor.
Bağımsız numune alımı, erişilebilir test sonuçları ve tıbbi taramalar teknik çalışmaları hanelerin ihtiyaçlarına bağlıyor. Avukatların, doktorların ve gazetecilerin serbestçe erişebilmesi de toplulukların danışmanlık almasına ve iyileşme sürecini etkileyen kararları anlamasına yardımcı olabilir.
Ödemeler ve tartışmalı hukuki feragatler
Zambiya, Sino-Metals’a etkilenen çiftçilere tazminat ödemesi ve bağımsız bir değerlendirmeyi finanse etmesi talimatını verdi. Yüzlerce kişi küçük meblağlardan birkaç bin dolara uzanan ödemeler aldı.
Birçok kişi, daha fazla talepte bulunmaktan vazgeçtiklerini belirten belgeleri imzalamalarının istendiğini söyledi. Avukatlar, bu feragatlerin tam hukuki danışmanlık alınmadan imzalatıldığını ve ailelerin daha sonra ortaya çıkabilecek sağlık giderleri ile uzun vadeli temizlik masrafları için tazminat istemesini engelleyebileceğini savunuyor.
Bazı anlatımlarda, en çok etkilenen köylerde savunucuların ve gazetecilerin erişimine getirilen kısıtlamalardan da söz ediliyor. Ekinleri zarar gören, balık stoklarını kaybeden ve su kaynaklarının durumundan emin olamayan bölge sakinleri için bağımsız danışmanlığa erişim, tazminat tartışmasının bir parçası.
Balık çiftçisi Timmy Kabindela, balıklarının tamamını kaybetmesinin ardından ailesine düşük bir tazminatı kabul etmesi için baskı yapıldığını söyledi. Öfkesini ve dava açma kararlılığını şöyle dile getirdi:
Bu Çinlilere karşı mahkemede mücadele etmeye kararlıyım. Düzenbazlar.
Anlaşmazlık, ilk kayıplar için yapılan ödemelerin ötesine uzanıyor. Aileler ve avukatları; tıbbi bakım, geçim kaynaklarında oluşan zarar ve çok daha uzun sürecek çevresel iyileştirme çalışmaları için de kaynak talep ediyor.
Davalar yardım ve çevresel iyileştirme için milyarlarca dolar talep ediyor
176 çiftçiden oluşan bir grup, onlarca milyar dolarlık tazminat talebiyle hukuk davası açtı. Davada, sızıntının ve sonuçlarının yüz binlerce haneye zarar verdiği savunuluyor.
Diğer davacılar 200 milyon dolarlık bir acil yardım fonu ile kara ve su yollarının iyileştirilmesi için milyarlarca doları bulan çevre fonları talep ediyor. Ayrı bir davada 47 hanenin yüz milyonlarca dolarlık tazminat ve devam eden iyileştirme çalışmaları için bir fon talebi bulunuyor.
Copperbelt’te Çinli çıkarlarla bağlantılı diğer bir işletme olan NFC Africa, bazı başvurularda Sino-Metals’la birlikte davalı olarak gösterildi. Talepler, hanelerin acil kayıplarıyla çevresel onarım maliyetlerini aynı hukuki mücadelede buluşturuyor.
Talep edilen bu tutarlar davacıların istediği miktarlardır. Bu meblağları hükme bağlayan bir mahkeme kararı ya da bir sonraki duruşma tarihi açıklanmadı. Davalarda hem acil yardım hem de etkilenen bölgeleri iyileştirmek için sürdürülecek çalışmalar adına kaynak talep ediliyor.
Şirketin yanıtı ve Zambiya’nın denetimi
Sino-Metals çöküşün ardından özür diledi; temizlik çalışmalarını destekleyeceğini ve su kaynaklarının yeniden kullanılabilir hale getirilmesine yardımcı olacağını açıkladı. Şirket, çöküşte hırsızlığın, bir yalıtım katmanının zarar görmesinin ve şiddetli yağışın etkili olduğunu öne sürdü.
Zambiya Mühendislik Kurumu ise tasarım ve işletme kusurlarına dikkat çekti. Bu açıklamalar, maden güvenliği konusundaki anlaşmazlığın merkezine çöküşün sorumluluğunu yerleştiriyor.
Gerekli onaylar alınana kadar faaliyetler askıda kalacak. Sino-Metals, faaliyetlerin durduğu dönemde personelinin maaşlarını ödemeyi sürdürdüğünü söylüyor.
Zambiya çevresel değerlendirme sürecinin kontrolünü üstlendi ve Applied Science and Technology Associates’e yeni bir sözleşme verdi. Danışmanlık şirketine, etkilerin tamamını ölçme ve iyileştirme önerileri sunma görevi verildi. Değerlendirmenin ne zaman tamamlanacağı açıklanmadı.
Çevre Bakanlığı olayla bağlantılı olarak 50.000 dolarlık idari para cezası uyguladı. Kafue’nin etkilenen kesimlerinde, tüketicileri korumak ve canlıların vücutlarındaki kirleticileri atması süreci olan depürasyona olanak sağlamak için balıkçılık yasağı yürürlükte.
Yetkililer sudaki ağır metal yoğunluğunun güvenli sınırlar içine indiğini söylüyor. Eleştirmenler ise kirleticilerin kalıcı olabileceği ve daha sonra su yollarına yeniden karışabileceği kara ve nehir kıyılarındaki kirlenmiş malzemelere dikkat çekmeyi sürdürüyor.
Bakır, borç ve Çin’le ilişkiler
Bakır, Zambiya’nın ihracat gelirlerinin temelini oluşturuyor ve küresel enerji dönüşümünde kullanılan teknolojiler açısından önem taşıyor. Elektrikli araçlar, elektrik şebekeleri ve yenilenebilir enerji sistemlerinin tümü bakıra ihtiyaç duyuyor.
Çinli şirketler, bakırın en büyük ithalatçıları ve Zambiya’daki üretimin başlıca aktörleri. Analistler, Zambiya’nın Çinli kamu kuruluşlarına yaklaşık 5 ila 6 milyar dolar borcu olduğunu tahmin ediyor. Ülke yeni yatırımlar ve borç hafifletme olanakları arıyor.
ABD, Zambiya’yla ticaret ve kalkınma ilişkilerini artırdı. Büyükelçiliğinin sızıntının ardından yaptığı sert sağlık uyarıları, kamu güvenliği tartışmasına bir başka büyük diplomatik ortağı da dahil etti.
Çin Başbakanı’nın planlanan ziyareti ve Copperbelt’ten limana taşınan maden ürünlerini taşıyan bölgesel demiryolunu modernleştirmeye yönelik büyük teklif, ekonomik ilişkinin boyutunu gösteriyor. Planlanan ziyaret için tarih açıklanmadı.
Çin Dışişleri Bakanlığı, Çinli şirketlerin yurt dışındaki faaliyetlerine ilişkin Pekin’in tutumunu şöyle açıkladı:
Yurt dışında faaliyet gösteren Çinli şirketlerin yerel yasalara uyması ve çevreyi koruması gerekiyor.
Zambiyalı yetkililer, ülke güvenliğinin öncelikli olduğunu ve borcun sızıntıya verilen yanıtı şekillendirmediğini söylüyor. Asıl sınav, ekonominin hâlâ ihtiyaç duyduğu sektöre yatırımlar sürerken çevre kurallarının uygulanmasının, kararların şeffaflığının ve adil tazminatın güvence altına alınıp alınamayacağı.
Güvenlik ve güven, somut adımlara bağlı
Uzmanlar bağımsız güvenlik denetimlerine, açık acil durum uyarı prosedürlerine ve şiddetli yağış ihtimalini ihtiyatlı biçimde hesaba katan modern atık barajı tasarımlarına dikkat çekiyor. Düzenli ve kamuya açık raporlamalar, işletmelerle düzenleyici kurumların hesap verebilirliğini artırabilir.
Zambiya’nın çevre kurumlarının bütçeleri sınırlı olduğundan sürdürülebilir izleme ve denetim yapmak zor. Bağışçı desteği ve şirket finansmanı bu masrafların karşılanmasına yardımcı olabilir; ancak gözetimin bağımsız olması ve topluluklarca görülebilmesi gerekiyor.
Aileler iyileşmeyi somut güvencelerle ölçüyor: güvenli su, tıbbi taramalara erişim, adil tazminat ve yeniden geçim sağlayabilecekleri topraklar. Ödemeler ve kirlilik konusundaki şeffaf kararlar, temizlik çalışmaları sürerken belirsizliği azaltabilir.
Felaket, çeşitli sorumlulukları bir araya getirdi. Maden işletmesi faaliyetleriyle bağlantılı zararı gidermeli, düzenleyici kurumlar iyileştirme ve güvenliği denetlemeli, etkilenen haneler ise su, toprak ve geçim kaynakları onarılırken destek görmeli. Sızıntının boyutuna ilişkin tartışmalı tahminlerin çözüme kavuşturulması ve yeni değerlendirmenin tamamlanması, yapılacak çalışmaların ölçeğini belirlemek açısından önem taşıyor.
Bilinmesi Gerekenler
- Sino-Metals Leach Zambia’ya ait bir atık barajı, Şubat 2025’te Chambishi yakınlarında çöktü ve Mwambashi ile Kafue nehirlerine asidik atık karıştı.
- Şirket ve hükümet yaklaşık 50.000 ton atığın salındığını açıkladı. Drizit ise yaklaşık 1,5 milyon ton atık çıktığını ve yaklaşık 900.000 metreküp atığın karada ve nehir kıyılarında kaldığını tahmin etti.
- Kitwe bir su alma tesisini geçici olarak kapattı, ekinler kurudu ve akıntı yönünde en az 100 kilometre boyunca balıklar öldü.
- Yetkililer, sudaki asitlik düzeyinin ve metal yoğunluğunun güvenli seviyelere döndüğünü söylüyor. Kirlenmiş toprak ve tortular endişe kaynağı olmaya devam ediyor.
- Kireç asitliği azaltıyor ve metalleri tortuya taşıyabiliyor. Metaller ortamda kaldığından kontrol altına alınmaları, kaldırılmaları ve izlenmeleri gerekiyor.
- Yüzlerce kişi tazminat aldı; tartışmalı feragat belgeleri ve davalar hukuki mücadeleyi genişletti. Yardım ve iyileştirme için milyarlarca dolarlık talepler var.
- Zambiya, zararı değerlendirmek üzere Applied Science and Technology Associates’i görevlendirdi ve 50.000 dolarlık idari para cezası uyguladı.
- Gerekli onaylar alınana kadar maden faaliyetleri askıda; Kafue’nin etkilenen kesimlerinde balıkçılık yasağı sürüyor.
- Sızıntı, Zambiya’nın Çin’le ekonomik ilişkileri ve ABD’yle artan temaslarıyla birlikte çevre kurallarının uygulanmasını ve tazminat sürecini de sınava tabi tutuyor.






