7 Kasım’daki açıklama Tokyo ile Pekin’i karşı karşıya getirdi
Japonya Başbakanı Sanae Takaichi’nin, Çin’in Tayvan’a yönelik deniz ablukası ya da başka bir güç kullanımının Japonya’nın silahlı kuvvetlerinin karşılık vermesine yol açabileceği yönündeki açıklaması, son yılların Tokyo ile Pekin arasındaki en sert anlaşmazlıklarından birini başlattı. 3 Aralık 2025 itibarıyla gerilim Birleşmiş Milletler’e taşınmış, seyahat, ticaret ve kültürel alışverişlere yayılmıştı.
İçindekiler
- 7 Kasım’daki açıklama Tokyo ile Pekin’i karşı karşıya getirdi
- Takaichi’nin açıklamaları Japon yasalarına göre ne anlama geliyor?
- Tayvan’daki bir kriz Japonya’ya neden sıçrayabilir?
- Tokyo tutumunu savunuyor, görüşmelere kapıyı açık bırakıyor
- Wang Yi kırmızı çizgiye ve savaş dönemi tarihine atıfta bulundu
- Çin uyarısını Birleşmiş Milletler’e taşıdı
- Tayvan, Pekin’in hukuki tezine itiraz ediyor
- Gerilim seyahat ve kültürel alışverişlere yansıyor
- 125 milyar dolarlık ihracat ilişkisi risk altında
- Ülke içindeki tartışmalar diğer toprak anlaşmazlıklarıyla kesişiyor
- Bir olayın çatışmaya dönüşmesini önlemek
- Bilinmesi gerekenler
Takaichi bu açıklamaları 7 Kasım’da parlamentodaki bir görüşme sırasında yaptı. Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Japonya’yı kırmızı çizgiyi aşmakla suçladı. Pekin, açıklamanın geri alınmasını istedi, Japonya’nın askerî müdahalesinin saldırganlık olarak değerlendirileceği uyarısında bulundu ve Çin vatandaşlarını Japonya’ya gitmemeye çağırdı. Takaichi, Japonya’nın diyaloğa açık olduğunu söylerken açıklamalarını geri çekmeyi reddetti.
Çin ve Japonya birbirlerinin büyükelçilerini bakanlığa çağırdı. Havayolu şirketleri Japonya uçuşları için para iadesi ya da ücretsiz değişiklik olanağı sundu; Çin’de vizyona girmesi beklenen popüler Japon filmlerinin gösterimleri ertelendi. Anlaşmazlığın odağındaki, kendi kendini yöneten ada Tayvan, BM’de Çin’in tezlerini reddetti ve Pekin’i uluslararası hukuku kötüye kullanmakla suçladı.
Gerilimin odağında, Japonya’nın 2015 tarihli güvenlik mevzuatındaki dar kapsamlı bir istisna bulunuyor: Japonya’nın kendi varlığının tehdit altında olduğu durumlarda yakın bir ortağına yardım etmek için hangi koşullarda güç kullanabileceği. Bu gerilim aynı zamanda uzun süredir devam eden üç anlaşmazlık kaynağını bir araya getiriyor: Japonya’nın savaş sonrası askerî harekât sınırları, Çin’in Tayvan üzerindeki egemenlik iddiası ve Batı Pasifik genelinde güvenliğin temel dayanağı olan ABD ittifakı.
Ekonomik risk de kayda değer. Çin, ABD’nin ardından Japonya’nın en büyük ikinci ihracat pazarı ve Japonya’nın Çin’e ihracatı 2024’te yaklaşık 125 milyar dolara ulaştı. İlişkilerin kalıcı biçimde kötüleşmesi, protesto açıklamaları yapan yetkililerin çok ötesinde şirketleri ve yolcuları etkiler.
Takaichi’nin açıklamaları Japon yasalarına göre ne anlama geliyor?
Başbakan Shinzo Abe döneminde kabul edilen 2015 güvenlik yasaları, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana ilk kez sınırlı kolektif meşru müdafaa hakkına izin verdi. Kolektif meşru müdafaa, saldırıya uğrayan bir ortağa yardım etmek için güç kullanılması anlamına geliyor. Japonya’nın kuralları, bu eyleme yalnızca Japonya’nın kendisini korumakla bağlantılı dar kapsamlı koşullarda izin veriyor.
Temel hukuki ifade “varlığı tehdit eden durum”. ABD dâhil yakın bir ortağa yönelik saldırının Japonya için varoluşsal bir tehdit oluşturması ve halkın haklarıyla yaşamı açısından açık bir tehlike yaratması gerekiyor. Ayrıca onları korumanın başka uygun bir yolu bulunmamalı. Bu koşullar altında kabine, parlamentonun denetimiyle Öz Savunma Kuvvetleri’nin güç kullanmasına izin verebilir.
Takaichi’nin açıklamaları, Çin’in Tayvan’a yönelik olası bir ablukasını ya da saldırısını bu eşiğe bağladı. Takaichi’nin savı, Tayvan çevresindeki gelişmelerin Japonya açısından o kadar tehlikeli hâle gelebileceği ve 2015 yasaları uyarınca askerî karşılığın hukuka uygun olabileceği yönündeydi.
İkinci Dünya Savaşı’nın ardından kabul edilen Japonya anayasası, güç kullanımını sınırlandırıyor. Japon hükümetleri onlarca yıl boyunca anayasayı kolektif meşru müdafaayı yasakladığı şeklinde yorumladı. 2015 yasaları, olağanüstü bir krizde Japonya’nın seçeneklerini genişleten dar kapsamlı bir istisna getirdi ve eyleme geçmek için yüksek eşiği korudu.
Dolayısıyla hukuki tartışma, Tayvan’ı içeren bir çatışmayla Japonya’nın varlığı arasındaki bağlantıya odaklanıyor. Takaichi’nin tutumunu destekleyenlerin gündeme getirdiği temel senaryolardan biri, ABD güçlerinin Tayvan’a yardım ederken Japonya’daki üslerine saldırılması. Eleştirmenler ise Japonya Tayvan’ı devlet olarak tanımadığı hâlde verilecek bir karşılığın hukuki dayanağını sorguluyor.
Tayvan’daki bir kriz Japonya’ya neden sıçrayabilir?
Tayvan, Japonya’nın en batıdaki adası Yonaguni’ye yaklaşık 110 kilometre uzaklıkta. Bu kısa mesafe, Japonya’nın güneybatı adalarını Tayvan çevresindeki olası bir abluka, füze faaliyeti ya da daha geniş çaplı çatışmalara yakın kılıyor.
Tayvan çevresindeki deniz yolları, Japon ekonomisinin ihtiyaç duyduğu enerji ithalatı ve diğer malların taşınmasını sağlıyor. Bir abluka bu deniz hatlarını aksatabilir, füzelerin Japonya hava sahası üzerinden geçmesi riskini doğurabilir ve güneybatı takımadalarını füzelere, insansız hava araçlarına ve artan hava faaliyetlerine açık hâle getirebilir. Bu bağlantılar, Japon stratejistlerin Tayvan’daki olası bir krizi neden sık sık Japonya’yı da ilgilendiren bir kriz olarak nitelendirdiğini açıklıyor.
ABD güçleri de bölgede lojistik, ikmal ve operasyonlar için Japonya’daki üslerden yararlanıyor. Tayvan’da bir çatışma çıkması hâlinde ABD’nin deniz ve hava desteği için bu üsleri kullanması muhtemel. Bu durumda Japonya, ABD operasyonlarında kritik bir ortak ve olası bir hedef hâline gelir.
Bir abluka askerî hareketliliğin ötesinde sonuçlar doğurur. Tayvan çevresinden ticari gemilerin geçişini engellemek, malların ve enerjinin taşınmasını aksatır. Takaichi’nin açıklamaları, bu coğrafi ve ekonomik riskleri, Japonya’nın hangi koşullarda güç kullanımına izin verebileceğine ilişkin kamuoyu tartışmasının gündemine taşıdı.
Tokyo tutumunu savunuyor, görüşmelere kapıyı açık bırakıyor
Takaichi, anlaşmazlıkla ilgili sorular üzerine açıklamalarını geri çekmeyi reddetti. Güney Afrika’daki G20 liderler toplantısının ardından gazetecilere konuşan Takaichi, ayrıntılar konusunda temkinli davranırken Japonya’nın tutumunu açıklaması gerektiğini savundu.
Japonya Başbakanı, hükümetinin Pekin’le iletişime açık olduğunu söyledi:
Kapıyı kapatmıyoruz. Ancak Japonya’nın söylenmesi gerekenleri açıkça ifade etmesi önemli.
Tokyo, Çin’in suçlamalarını kabul edilemez bulduğunu belirtti ve Japonya’nın barışa bağlılığının değişmediğini söyledi. Japonya, Çin’in seyahat uyarısını da protesto ederek anlaşmazlığa rağmen iki hükümet arasındaki iletişimin önemini vurguladı.
Washington ve Tokyo, onlarca yıldır Tayvan konusunda stratejik belirsizlik politikasını sürdürüyor. Basitçe ifade etmek gerekirse, adayı savunacaklarına dair kesin bir taahhütte bulunmaktan kaçınırken bir saldırının Tayvan’a önemli ölçüde destek verilmesine yol açabileceği sinyalini veriyorlar. Takaichi’nin açıklaması, Japonya’nın kendi hesapları konusundaki belirsizliği bir ölçüde azalttı.
Daha açık mesaj verme tartışmasında iki zıt görüş bulunuyor. Daha net bir tutum, olası sonuçları görünür kılarak saldırıyı caydırabilir. Belirli bir askerî karşılığın kamuoyu önünde tartışılması ise liderlerin tutumlarını sertleştirebilir ya da Pekin tarafından Çin’in iç işlerine doğrudan müdahale olarak algılanabilir.
Wang Yi kırmızı çizgiye ve savaş dönemi tarihine atıfta bulundu
Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Japon liderleri Tayvan’daki bir çatışmaya askerî müdahale olasılığını kamuoyu önünde tartışarak yanlış mesaj vermekle suçladı. Pekin’in tepkisi, Tayvan üzerindeki egemenlik iddiasını Japonya’nın bölgedeki savaş dönemi uygulamalarına ilişkin anılarla ilişkilendirdi.
Çin’in en üst düzey diplomatı Wang, itirazını resmî bir açıklamayla dile getirdi:
Japonya’nın mevcut liderlerinin Tayvan meselesine askerî müdahalede bulunmaya çalışacaklarına dair yanlış mesajı kamuoyu önünde vermeleri, söylenmemesi gerekenleri söylemeleri ve dokunulmaması gereken bir kırmızı çizgiyi aşmaları şok edicidir.
Wang, dünyayı Japon militarizminin yeniden canlanmasını önlemeye de çağırdı. Çinli liderler, son yüzyılda yaşanan acıları öne çıkararak gerilimi tarihsel mağduriyetler üzerinden çerçeveliyor. Bu mağduriyetler iki ülkedeki kamuoyunu şekillendirmeyi sürdürüyor.
Çin hükümetinin açıklamalarında Tayvan’ın Çin’in parçası olduğu ve dış müdahaleye kararlılıkla karşılık verileceği vurgulanıyor. Anlaşmazlık sürdükçe Çin’de kamuoyu tutumu sertleşti. Pekin, diplomatik protestoları, yakın sularda gerçek mühimmat kullanılan tatbikatların duyurulması dâhil güç gösterileriyle birlikte yürüttü.
Japonya’nın açıklamaları ise barışa bağlılığının sürdüğü ve güvenliğe ilişkin yaklaşımını açıklama hakkı bulunduğu üzerinde durdu. İki hükümetin resmî protestoları, anlaşmazlığı başlatan parlamento görüşmesinin ötesine taşıdı.
Çin uyarısını Birleşmiş Milletler’e taşıdı
Çin’in BM Büyükelçisi Fu Cong, Genel Sekreter Antonio Guterres’e bir mektup göndererek Takaichi’nin açıklamalarını uluslararası normların ağır ihlali olarak kınadı. Mektup, Pekin’in itirazlarını küresel bir diplomatik platforma taşıdı ve Japonya’nın olası askerî rolüne ilişkin açık bir uyarı içerdi.
Çin’in Birleşmiş Milletler temsilcisi Fu, mektubunda şöyle yazdı:
Japonya, Tayvan Boğazı’ndaki duruma silahlı müdahalede bulunmaya kalkışırsa bu bir saldırganlık eylemi olur. Çin, egemenliğini ve toprak bütünlüğünü savunmak için BM Şartı ve uluslararası hukuk kapsamındaki meşru müdafaa hakkını kararlılıkla kullanacaktır.
Pekin’in tutumu, Japonya’nın Tayvan Boğazı’nın karşı kıyısındaki bir çatışmaya müdahalesinin Çin’e karşı saldırganlık oluşturacağı yönünde. Çin, uluslararası hukuk kapsamındaki meşru müdafaa hakkını kullanarak karşılık vereceğini söylüyor. Tokyo, Çin’in Japonya’nın tutumuna ilişkin bu nitelendirmesini reddediyor.
BM Şartı, karşıt tezlerin hukuki çerçevesini oluşturuyor. Çin meşru müdafaa ve toprak bütünlüğüne atıfta bulunurken Tayvan, Şart’ın tehdit ya da güç kullanımını yasaklayan hükümlerine dayanıyor. Her iki tez de askerî eylemin hangi koşullarda hukuka uygun olacağıyla ilgili.
Tayvan, Pekin’in hukuki tezine itiraz ediyor
Tayvan Dışişleri Bakanlığı, Çin’in mektubunu kınayarak tarihin çarpıtıldığını ve uluslararası hukukun kötüye kullanıldığını söyledi. Taipei, uluslararası ilişkilerde tehdit ya da güç kullanımını yasaklayan BM Şartı’nın 2(4). maddesine atıfta bulundu.
Bakanlık itirazını şu sözlerle ifade etti:
Mektup yalnızca kaba ve mantıksız ifadeler içermekle kalmıyor, tarihî gerçekleri de kasıtlı olarak çarpıtıyor. Ayrıca uluslararası ilişkilerde tehdit ya da güç kullanımını yasaklayan BM Şartı’nın 2(4). maddesini ihlal ediyor.
Tayvan’ın yanıtı, adanın geleceğine yalnızca kendi halkının karar verebileceği yönündeki uzun süredir savunduğu tutumu yansıtıyor. Taipei ayrıca, ticari trafiği durduran bir abluka dâhil Tayvan’a yönelik zorlayıcı uygulamalara uluslararası meşruiyet kazandırabilecek tezleri engellemeye çalışıyor.
Dolayısıyla anlaşmazlık üç farklı tutumu içeriyor: Pekin, Tayvan’ı Çin’in parçası sayıyor ve dışarıdan askerî müdahaleyi reddediyor; Tokyo, Japonya’nın varlığını tehdit edebilecek koşulları tartışıyor; Taipei ise Çin’in iddialarına karşı çıkıyor ve tehdit ya da güç kullanımına karşı uyarıda bulunuyor. Bu farklı başlangıç noktaları, hukuki ifadeler üzerinde uzlaşmayı zorlaştırıyor.
Gerilim seyahat ve kültürel alışverişlere yansıyor
Çin, Japon liderlerin kışkırtıcı açıklamalarının ardından ortamın riskli hâle geldiğini belirterek vatandaşlarını Japonya’ya seyahat etmemeye çağırdı. Japonya bu uyarıyı protesto etti ve gerilim yükselirken Çin’deki Japon vatandaşlarına da güvenlikleri konusunda dikkatli olmaları uyarısında bulundu.
Aralarında büyük şirketlerin de bulunduğu Çin havayolları, yıl sonuna kadar Japonya uçuşları için para iadesi ya da ücretsiz değişiklik olanağı sundu. Bu uygulamalar yolculara rezervasyonlarını iptal etme ya da değiştirme imkânı sağlarken iki ülke arasındaki trafiğin yavaşlayabileceğine de işaret etti.
Çin’de popüler Japon filmlerinin gösterimleri de ertelendi. Turizmin toparlandığı bir dönemde yaşanan seyahat ve eğlence sektöründeki aksaklıklar, iki ülke arasındaki alışverişleri olumsuz etkiledi.
Osaka’daki Çin başkonsolosunun Takaichi’ye yönelik doğrudan tehdit olarak yorumlanan sosyal medya paylaşımının ardından Tokyo, Çin büyükelçisini bakanlığa çağırdı. Paylaşım daha sonra kaldırıldı. Pekin ise başbakanın Tayvan hakkındaki ilk açıklamalarını protesto etmek üzere Japonya temsilcisini bakanlığa çağırdı.
Gerilim birbiriyle bağlantılı birkaç aşamada gelişti:
- 7 Kasım: Takaichi, parlamentodaki bir görüşme sırasında Çin’in Tayvan’a yönelik ablukasının ya da başka bir güç kullanımının Japonya’nın askerî karşılık eşiğini aşabileceğini söyledi.
- Anlaşmazlığın devamında: Çin açıklamanın geri alınmasını istedi, iki ülke birbirlerinin büyükelçilerini bakanlığa çağırdı ve Pekin Japonya’ya seyahat edilmemesi yönünde uyarı yayımladı.
- Güney Afrika’daki G20 liderler toplantısının ardından: Takaichi, Japonya’nın diyaloğa açık olduğunu söylerken tutumunu savundu.
- 3 Aralık itibarıyla: Çin’in uyarısı BM’ye ulaşmış, Tayvan buna itiraz etmiş, havayolu seferleri ve film gösterimleri etkilenmişti.
Mektubun tarihi, büyükelçilerin bakanlığa çağrılması, seyahat uyarısı ya da ertelenen film gösterimleri için herhangi bir tarih verilmedi. Havayollarının para iadesi ve değişiklik uygulamaları yıl sonuna kadar sürdü.
125 milyar dolarlık ihracat ilişkisi risk altında
Japonya, başta makine, otomobil ve teknoloji ürünleri olmak üzere 2024’te Çin’e yaklaşık 125 milyar dolarlık mal ihraç etti. Çin, Japonya’nın ihracat pazarları arasında yalnızca ABD’nin gerisinde yer alıyor.
Çinli ziyaretçiler Japonya’da en çok harcama yapan turist grupları arasında da bulunuyor. Seyahatlerde kalıcı bir düşüş ya da tüketici güveninde bozulma; havayollarını, perakendecileri ve eğlence sektöründeki şirketleri etkiler. Turizm, yaşanan aksaklıkların ekonomik baskıyı en görünür kıldığı alanlardan biri.
Çin, hem Japonya’nın ihracatı için kilit bir pazar hem de Japon şirketleri için önemli bir tedarikçi. Japonya da Çin’de önemli bir yatırımcı ve Çin mallarının alıcısı. Ticaretin daha sıkı denetlenmesi, bu nedenle her iki taraftaki tedarik zincirlerini karmaşıklaştırabilir.
Bu bağlar, her iki hükümete de iletişimi sürdürmek için nedenler sunuyor. Uzayan bir anlaşmazlık, diplomatik açıklamalar ve iptal edilen seyahatlerden şirket kararlarına, satın alma eğilimlerine ve mal akışına yayılabilir. 125 milyar dolarlık ihracat rakamı, Japonya’nın tek bir yıldaki riskinin boyutunu ortaya koyuyor.
Ülke içindeki tartışmalar diğer toprak anlaşmazlıklarıyla kesişiyor
Japonya’daki eleştirmenler, askerî karşılıkların kamuoyu önünde tartışılmasının gerilimi tırmandırma ve Çin’le gereksiz sürtüşme yaratma riski taşıdığını savunuyor. Muhalefet temsilcileri Takaichi’nin ileri gittiğini söyledi. Bazıları, Tayvan’ın Japonya’nın diplomatik ilişkilerindeki statüsü nedeniyle açıklamaların sağlam bir hukuki dayanağı olup olmadığını da sorguladı.
Taraftarları ise daha açık mesaj vermenin caydırıcılığı güçlendirdiğini, yani olası sonuçları görünür kılarak askerî eylemi engelleyebileceğini savunuyor. 2015 yasalarının, özellikle Tayvan’a yardım ederken Japonya’daki ABD güçlerine saldırı düzenlenmesi gibi Japonya’nın varlığını tehdit eden bir kriz için yazıldığını söylüyorlar.
Çin yönetimi anlaşmazlığı egemenlik ve tarihsel hafıza üzerinden ele alarak Japon militarizminin yeniden canlanmasına karşı uyarıda bulundu. Bu yaklaşım, zaten toprak anlaşmazlıkları nedeniyle gerilen ilişkilere kamuoyu baskısını da ekledi.
Çin’de Diaoyu olarak bilinen Senkaku adaları, Doğu Çin Denizi’nde iki ülkenin de hak iddia ettiği, üzerinde yerleşim bulunmayan adacıklardır. Çin sahil güvenlik ve deniz milislerine ait gemiler çevrede düzenli olarak faaliyet gösterirken Japon devriye gemileri de onları izliyor.
Tayvan çevresinde yaşanacak bir kriz, bu mevcut gerilimlerle kesişebilir. İhtilaflı bölgelerde faaliyet gösteren gemi ve uçaklar, denizde ya da havada karşılaşma riskini zaten beraberinde getiriyor. Askerî faaliyetlerin artması, bir bölgedeki olayın daha geniş çaplı gerilimi karmaşıklaştırma ihtimalini yükseltir.
Bir olayın çatışmaya dönüşmesini önlemek
Japonya ve Çin, diyaloğa açık olduklarını söylüyor. Takaichi, Japonya’nın görüşmelere kapıyı kapatmadığını vurgularken Wang da Çin’in temel çıkarları olarak gördüğü konuları savunacağını belirtti.
Dar alanlarda daha fazla gemi, uçak ve insansız hava aracının faaliyet göstermesi çarpışma ya da bir önlemenin yanlış yorumlanması riskini artırıyor. Önleme, bir uçağın başka bir uçağı tanımlamak, izlemek ya da hareketini yönlendirmek için ona yaklaştığı karşılaşmadır. Böyle bir karşılaşma sırasında yaşanacak bir yanlış anlama hızla siyasi krize dönüşebilir.
Askerî yardım hatları ve denizde davranışa ilişkin üzerinde uzlaşılmış kurallar bu riskleri azaltabilir. Diplomatlar ve savunma yetkilileri arasındaki görüşmeler, Senkaku adaları çevresinde ve Doğu Çin Denizi’nin diğer bölgelerinde sahil güvenlik karşılaşmaları ile hava önlemelerine ilişkin prosedürleri de ele alabilir.
Her iki hükümetin de bu kanalları işler durumda tutmak için siyasi ve ekonomik nedenleri var. Kriz iletişimi, Tayvan, egemenlik ve Japonya’nın güvenlik politikası konusundaki anlaşmazlıklar sürerken bile acil tehlikeyi azaltabilir.
Bilinmesi gerekenler
- Takaichi’nin 7 Kasım’daki açıklamaları, Çin’in Tayvan’a yönelik olası bir ablukasını ya da saldırısını Japonya’nın 2015 tarihli güvenlik yasalarına bağladı.
- Bu yasalar, yakın bir ortağa yönelik saldırı Japonya’nın varlığını tehdit ediyorsa ve başka uygun bir koruma yolu yoksa sınırlı kolektif meşru müdafaaya izin veriyor.
- Wang Yi, Japonya’yı kırmızı çizgiyi aşmakla suçladı ve Çin açıklamanın geri alınmasını istedi.
- Çin’in BM büyükelçisi, Japonya’nın silahlı müdahalesinin saldırganlık sayılacağı ve Çin’in iddia ettiği meşru müdafaa hakkı kapsamında karşılık göreceği uyarısında bulundu.
- Japonya Çin’in suçlamalarını reddetti, barışa bağlılığını yineledi ve diyaloğa açık olduğunu belirtti.
- Tayvan Çin’in mektubunu kınadı ve BM Şartı’nın tehdit ya da güç kullanımını yasaklayan hükümlerine atıfta bulundu.
- Seyahat uyarıları, havayollarının para iadesi uygulamaları, ertelenen film gösterimleri ve büyükelçilerin bakanlığa çağrılması anlaşmazlığı genişletti.
- Tayvan, Yonaguni’ye yaklaşık 110 kilometre uzaklıkta. Bu yakınlık, krizi Japonya’nın yakındaki adalarına, deniz yollarına ve ABD askerî üslerine bağlıyor.
- Japonya, Çin’e 2024’te yaklaşık 125 milyar dolarlık mal ihraç etti; Çin, Japonya’nın en büyük ikinci ihracat pazarı.
- Senkaku ya da Diaoyu adaları çevresindeki mevcut gerilimler, bir kazanın tırmanmasını önleyebilecek iletişimin önemini artırıyor.






