Daha temiz ortalamalar, artan can kaybı
İnce parçacıkların ortalama yoğunluğu düşse bile Güneydoğu Asya'da hava kirliliğiyle bağlantılı ölümler 2050'ye kadar yüzde 10'a kadar artabilir. Singapur'daki Nanyang Teknoloji Üniversitesi'nden Steve Yim'in öncülük ettiği bir analiz, kaybedilen bu yaşamların ekonomik değerini düşük emisyonlu bir senaryoda yaklaşık 447 milyar dolar, yüksek emisyonlu bir senaryoda ise yaklaşık 591 milyar dolar olarak hesaplıyor.
İçindekiler
- Daha temiz ortalamalar, artan can kaybı
- Milyarlarca dolar neyi ifade ediyor?
- Duman neden sınırları aşarak geri dönüyor?
- Kirli hava sağlığa nasıl zarar veriyor?
- Sıcak ve kurak hava maruziyeti değiştiriyor
- Maliyet işyerlerine ve gıda arzına da ulaşıyor
- Ulusal önlemler ve bölgesel işbirliği
- Enerji, sanayi ve ulaşımda değişim
- Yangınları önlemek ve ev içi havayı temizlemek
- Kirli günlerde daha iyi uyarı ve koruma
- Özet
Önde gelen bir çevre sağlığı dergisinde yayımlanan çalışma, PM2.5 olarak bilinen ince partikül madde yoğunluğunun yüzyılın ortasına kadar bölge genelinde yüzde 2 ila 10 azalabileceğini öngörüyor. Buna karşın, Tayland'ın güneyi ve Endonezya'nın güney adaları da dahil olmak üzere iklim değişikliğine en açık bölgelerin bazılarında kirlilik düzeylerinin yükselmesi ve ağır kirlilik dönemlerinin daha sık yaşanması bekleniyor.
Bu kirlilik noktalarında yaşayanlar ve çalışanlar zararlı havaya tekrar tekrar maruz kalıyor. Bölgesel ortalama, çok sayıda yerdeki koşulları bir araya getirdiği için başka yerlerdeki iyileşmeler, maruziyetin zaten tehlikeli düzeyde olduğu topluluklarda koşulların kötüleşmesiyle aynı anda görülebiliyor. Araştırmacılar, daha temiz ortalama havaya rağmen ölümlerin neden artabildiğini açıklamak için hem kirliliğin bulunduğu yerlere hem de kirliliğe maruz kalan insanlara dikkat çekiyor.
Doğu ve Güneydoğu Asya'da yaşayan 2,5 milyar kişinin yüzde 90'ından fazlası, Dünya Sağlık Örgütü'nün PM2.5 ve yer seviyesindeki ozon için belirlediği kılavuz değerleri aşan havayı soluyor. Maruziyet; iskemik kalp hastalığı, inme, akciğer kanseri ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı riskini artırıyor. İskemik kalp hastalığında kalbe yeterli kan gitmezken kronik obstrüktif akciğer hastalığı kalıcı solunum güçlüğüne yol açıyor.
Hava kirliliği hemen hemen tüm organ sistemlerine zarar veriyor. Ayrıca iş verimliliğini ve hane gelirlerini düşürerek alınacak önlemleri hem halk sağlığı hem de ekonomik büyüme meselesi hâline getiriyor.
Milyarlarca dolar neyi ifade ediyor?
Öngörülen 447 ila 591 milyar dolarlık aralık, kaybedilen yaşamların ve azalan verimliliğin toplumsal değerini ölçüyor. İnsanların normal koşullara kıyasla daha erken ölmesiyle ailelerin, işyerlerinin ve ekonomilerin katlandığı geniş kapsamlı refah kaybını ifade ediyor. Hastane faturaları ve kamu sağlığı bütçeleri ise farklı ölçütler.
Hesaplamada, toplum genelinde ölüm riskindeki azalmaya değer biçmek için yaygın bir ekonomik yöntem kullanılıyor. Amaç; kaybedilen üretime, azalan verimliliğe ve erken ölümün maddi olmayan maliyetine parasal bir değer atamak. Günlük ifadeyle bu tahmin, kirlilik yaşamları kısalttığında bölge sakinlerinin, işverenlerin ve hükümetlerin neler kaybettiğini ortaya koyuyor.
Çalışmada enerji, ulaşım, arazi kullanımı ve sanayi faaliyetlerindeki tercihlere göre şekillenen üç emisyon senaryosu modellendi. Emisyonların daha hızlı düştüğü senaryoda bile refah kaybı çok yüksek. Hassas topluluklar yoğun kirlilik dönemlerine maruz kalmayı sürdürürken, maruziyetin her ek yılı çok sayıda bölge sakininin hastalık riskini artırıyor.
Düşük ve yüksek tahminler arasındaki fark, 591 milyar dolardan 447 milyar dolar çıkarılarak hesaplanan yaklaşık 144 milyar dolar. Bu nedenle politika tercihleri öngörülen kaybın boyutunu etkiliyor; ancak daha temiz senaryoda bile kayda değer zarar devam ediyor.
Dünya Bankası'nın bir değerlendirmesi yükün başka bir ölçüsünü sunuyor. PM2.5 maruziyetinin refah maliyeti hesaba katıldığında Orta, Güney ve Güneydoğu Asya'nın 2019 gayrisafi yurt içi hasılasının toplamda yüzde 11'ine varan kayıp yaşadığını ortaya koydu. Bu oran, kısalan yaşamların ve kaybedilen sağlıklı yılların değerini söz konusu ekonomilerin ürettiği miktarla karşılaştırıyor.
Aileler bu kayıpları hastalık, gelir azalması ve erken ölümler yoluyla yaşıyor. İşverenler verimlilik kaybıyla karşı karşıya kalırken hükümetlerin de temiz havanın yararlarını, bunu sağlamak için gereken harcamalarla birlikte değerlendirmesi gerekiyor.
Duman neden sınırları aşarak geri dönüyor?
Araçlar, dizel motorlar, kömür ve diğer fosil yakıtları yakan santraller, fabrikalar, inşaat alanları, deniz ulaşım koridorları ve evlerde kullanılan yakıtlar Güneydoğu Asya'daki hava kirliliğine katkıda bulunuyor. Şehirler bu kaynakların birçoğundan aynı anda yayılan kirleticilerle karşı karşıya.
Kentsel alanların dışında, mevsimsel anız yakma, ormanların açılması ve turbalık yangınları alt bölgelerin tamamını dumana boğabiliyor. Turbalıklarda birikmiş organik maddeler yanabildiğinden, ağır dumanı kontrol altına almak için yangınların önlenmesi ve arazi yönetimi büyük önem taşıyor.
Duman ulusal sınırları aşıyor, ulaşım ve turizmi aksatıyor, kliniklerde solunum rahatsızlıkları nedeniyle başvuranların sayısını artırıyor. Zarar ormanlara, balıkçılığa ve yaban hayatının yaşam alanlarına da uzanıyor. Bu nedenle yangın mevsimi, sağlık, işletmeler ve doğal kaynaklar üzerinde yangının başladığı yerin çok ötesinde etkiler yaratabiliyor.
Endonezya'daki 2015 yangınlarının maliyeti, ülkenin gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 1,9'una eşitti; doğrudan kayıplar 221 trilyon rupiah'a ulaştı. 2004 ile 2015 arasındaki çok sayıda büyük yangın olayını kapsayan tahminlerin toplamı on milyarlarca doları buluyor.
Kuraklık, arazi açma ve turbalıkların tutuşması bir araya gelerek hava kalitesinin hızla bozulmasına yol açabiliyor. Yangınların daha az görüldüğü yıllardaki kirlilik iyileşmeleri, toplulukları ağır bir yangın mevsiminin yol açtığı aksaklıklara karşı korumuyor.
Güneydoğu Asya'nın üst kesimlerinde yapılan araştırmalar, dumanın hava kimyasını nasıl değiştirdiğini de gösteriyor. Diğer kirleticileri oluşturan tepkimelerde rol oynayan gazlar, uçucu organik bileşikler, dumanlı mevsimlerde keskin biçimde artıyor. Bu bileşikler, ozon ve doğrudan bir kaynaktan salınmayıp atmosferde oluşan ikincil parçacıkların meydana gelmesini hızlandırıyor.
Dumanlı pus dönemlerinde ozon ve organik aerosol oluşumu potansiyeli, pus öncesine kıyasla birkaç kat daha yüksek olabiliyor. Organik aerosoller, organik madde içeren havadaki parçacıklardır. Bu kimyasal süreç, kısa bir yakma mevsiminin kentsel emisyonları kontrol altına almada aylar süren kademeli ilerlemeyi nasıl silebildiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Kirli hava sağlığa nasıl zarar veriyor?
PM2.5 ve yer seviyesindeki ozon, erken ölümlerle en yakından bağlantılı iki kirletici. PM2.5, akciğerlerin derinlerine nüfuz eden, kan dolaşımına geçen ve kalp-damar hastalıklarına katkıda bulunan ince parçacıklardan oluşuyor. Yer seviyesindeki ozon, azot oksitler ile uçucu organik bileşiklerin güneş ışığında tepkimeye girmesiyle oluşuyor. Solunum yollarını tahriş ediyor ve akciğer işlevlerini düşürüyor.
Bölgenin en kirli şehirlerinde yaşayanlar her yıl maruziyetlerini artırıyor. 2020 verilerine dayanan analizler, kapanmalarla bağlantılı emisyon değişimleri eşit düzeyde olmasa da megakentlerde çok sayıda ölüm ve önemli ekonomik kayıplar yaşandığını ortaya koydu.
Güneydoğu Asya'daki bazı ülkeleri kapsayan bir çalışma, 2000-2016 döneminde PM2.5 ve karbondioksit emisyonlarındaki artışı daha yüksek akciğer kanseri riskiyle ilişkilendirdi. Yenilenebilir enerji kullanımının artması ve kişi başına sağlık harcamalarının yükselmesi ise akciğer kanseri yaygınlığının daha düşük olmasıyla bağlantılı bulundu.
Yazarlar, hükümetleri sübvansiyonları fosil yakıtlardan temiz enerjiye kaydırmaya ve özellikle elektrik üretiminde karbon vergilerini değerlendirmeye çağırdı. Yazarların savı, uzun vadede sağlık ve verimlilikte elde edilecek kazanımların ucuz fosil yakıtların kısa vadeli büyüme faydalarını aşacağı yönündeydi.
Çocuklar hava kirliliğine karşı daha hassas; ev içindeki maruziyet de dışarıdaki kirliliğe eklenebiliyor. Açık havada çalışanlar, işlerinin gereği olarak kirli havada daha uzun süre kaldıkları için ek risklerle karşı karşıya. Araştırmacılar işyerlerinde maruziyet kuralları, daha iyi koruyucu ekipman ve daha temiz teknolojiler çağrısında bulundu.
Laos'ta UNICEF ve ulusal ortakların desteklediği açık kaynaklı bir proje, her köy için hava kalitesini gerçek zamanlı olarak tahmin eden bir makine öğrenimi modeli geliştiriyor. Model, izleme ağındaki boşlukları kapatmaya yardımcı olmak için düşük maliyetli sensörlerden ve açık verilerden yararlanıyor.
Modelin hedef kullanıcıları okullar, klinikler ve yerel yetkililer. Zamanında sağlanan bilgiler, geleneksel izlemenin sınırlı olduğu yerler de dahil olmak üzere, kirliliğin yüksek olduğu günlerde çocukların korunmasına ve eğitimin sürdürülmesine yardımcı olabilir.
Sıcak ve kurak hava maruziyeti değiştiriyor
Değişen hava koşulları kirliliğin oluşumunu, taşınmasını ve dağılmasını etkiliyor. Kurak mevsimlerde yağışların azalması havanın doğal yollarla temizlenmesini sınırlıyor, parçacıkların ve ozonun daha uzun süre birikmesine yol açıyor. Daha sıcak günler ise ozon üreten kimyasal süreçleri hızlandırıyor.
Daha kurak arazilerde yangın çıkması kolaylaşıyor, yangınları söndürmek zorlaşıyor. El Nino yılları Güneydoğu Asya'nın bazı kesimlerinde çoğu zaman daha uzun ve sıcak kurak mevsimler getiriyor; bu koşullar duman dönemlerini şiddetlendirme eğiliminde.
Bu değişiklikler çalışmanın temel bulgusunu açıklamaya yardımcı oluyor. Bazı yerlerde yıllık ortalama PM2.5 düşerken hassas bölgelerde en kirli günler daha sık yaşanabiliyor ya da daha yoğun geçebiliyor. Bu dönemleri yaşayan insanlar, bölgesel ortalamanın gösterdiğinden farklı bir maruziyet düzeniyle karşı karşıya.
İklim politikaları ile hava kalitesi politikaları aynı kaynakların bazılarını hedef alabiliyor. Siyah karbon ve metan salımlarının azaltılması hem ısınmayı hem de sağlık risklerini düşürüyor. Turbalıkların kurutulmasının önlenmesi ve tarımsal artıkların yakılmadan yönetilmesi, karbonu toprakta tutarken büyük duman olaylarının önüne geçebiliyor.
Kömürün yenilenebilir enerjiyle değiştirilmesi, elektrik şebekelerinin verimliliğinin artırılması ve ulaşımın elektrifikasyonu sera gazlarını ve zararlı hava kirleticilerini birlikte azaltabilir. Çalışmadaki emisyon senaryoları bu sektörlerdeki tercihlere bağlı; bu da kalkınma kararlarını gelecekteki maruziyetle ilişkilendiriyor.
Maliyet işyerlerine ve gıda arzına da ulaşıyor
Hava kirliliği çalışma saatlerini azaltıyor, işe devamsızlığı artırıyor; fabrikalarda, çiftliklerde ve ofislerde verimliliği düşürüyor. Ayrıca sınav sonuçlarını, bilişsel performansı ve turizm talebini de etkiliyor. Bu kayıplar, hastanelerin üzerindeki doğrudan yükün ötesine geçiyor.
2020'ye ait şehir tahminleri zararın boyutunu gösteriyor. Delhi'deki hava kirliliği o yıl on binlerce erken ölümle ilişkilendirildi. Cakarta'da binlerce önlenebilir ölüm ve milyarlarca dolarlık ekonomik kayıp kaydedilirken Tokyo'daki mali kayıp on milyarlarca dolara ulaştı. Her tahmin yalnızca ilgili şehrin yükünü ifade ediyor.
Bölgesel değerlendirmeler, hava kalitesi politikalarının güçlendirilmesiyle Kamboçya, Endonezya ve Tayland'ın 2030'a kadar yüz binlerce hayatı kurtarabileceğini ve sağlık harcamalarında on milyarlarca dolar tasarruf edebileceğini gösteriyor. Tayland için yapılan bir tahminde temiz hava stratejisinin 2030'a kadar yıllık maliyeti yaklaşık 4 milyar dolar olarak hesaplandı; hiçbir şey yapmamanın maliyeti ise bunun yaklaşık üç katı.
Tarım da kayıplarla karşı karşıya. Alt atmosferdeki ozon, pirinç, buğday, mısır ve soya verimini yüzde 5 ila 20 azaltabiliyor. Bu durum, gıda güvenliği kaygılarıyla zaten karşı karşıya olan bölgenin gıda arzına ek baskı getiriyor.
Yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği artık birçok pazarda maliyet bakımından rekabetçi. Daha temiz ulaşım, trafik sıkışıklığını azaltıp işlere erişimi kolaylaştırabilir. Hedefli temiz hava programları uygulayan şehirler, daha az kişinin hastalanması, ailelerin daha az iş günü kaybetmesi ve işletmelerin daha az kesinti yaşaması sayesinde çoğu zaman ilk harcamalarını aşan getiriler elde etti.
Ulusal önlemler ve bölgesel işbirliği
Singapur, hedefleri bilimsel temelli kılavuzlarla uyumlu hâle getirmek amacıyla ortam havası kalitesi konusunda ulusal bir danışma komitesi kurdu. Ortam havası, insanların soluduğu çevredeki açık hava demek.
Endonezya'da 2019'da verilen dönüm noktası niteliğindeki bir mahkeme kararı, vatandaşların açtığı davalara yanıt olarak ulusal ve bölgesel standartların güçlendirilmesini emretti. Bölge sakinleri daha güçlü koruma talep ederken dava, hava kalitesi sorumluluğunu kamu kurumlarına yükledi.
Hükümetler ayrıca sınır ötesinde daha temiz enerjiyi bütünleştirmeyi ve arz güvenilirliğini artırmayı hedefleyen ASEAN Elektrik Şebekesi üzerinde çalışıyor. Elektrik alanındaki işbirliği, ülkeler arasında yayılan dumanı azaltma çabalarıyla birlikte yürütülüyor.
Bölgesel pusla mücadele çalışmaları arasında Sınıraşan Pus Kirliliğine İlişkin ASEAN Anlaşması, Pussuz Yol Haritası ve yeni ASEAN Sınıraşan Pus Kirliliğini Kontrol Koordinasyon Merkezi yer alıyor. Turbalık stratejileri, sürdürülebilir arazi yönetimi yatırım çerçeveleri ve ortak erken uyarı sistemleri de yaygınlaştı.
Bu çalışmalarda yaptırım ve veri şeffaflığı hâlâ eksik. Yangınları önlemek, uyarıları paylaşmak ve emisyonları denetlemek için ulusal sınırların ötesinde eylem gerekiyor; çünkü bir ülkeyi etkileyen duman başka bir ülkeden kaynaklanabiliyor.
Enerji, sanayi ve ulaşımda değişim
Asya ve Pasifik için bilimsel temellere dayalı bir önlem paketi, yaygın biçimde benimsenmesi hâlinde 2030'a kadar yüz milyonlarca insan için daha güvenli hava sağlayabilecek emisyon kontrollerini ve kalkınma politikalarını belirliyor. Enerji, sanayi ve ulaşım bu yanıtın başlıca unsurları arasında.
Kömürün rüzgâr ve güneş enerjisiyle, gerektiğinde de modern gaz santralleriyle değiştirilmesi PM2.5, kükürt dioksit, azot oksitler ve karbondioksit emisyonlarını azaltabilir. Sanayi kazanları, fırınları ve ocakları için daha temiz yakıtlar ve daha sıkı emisyon standartları yerel kirliliği hızla düşürebilir.
Kamu kaynaklarının fosil yakıt sübvansiyonlarından hedefli temiz enerji ve enerji verimliliği desteklerine yönlendirilmesi geçişi hızlandırabilir. Bulgular, uzun vadede halk sağlığı ve ekonomik büyüme açısından yarar sağlanacağına işaret ediyor. İyi tasarlanmış bir karbon fiyatlandırması da elektrik sektöründe özel yatırımları daha temiz seçeneklere yöneltebilir.
Ulaşım önlemleri arasında araç emisyon standartlarının sıkılaştırılması, elektrikli otobüs ve iki tekerlekli araçlara kademeli geçiş ve toplu taşımanın iyileştirilmesi bulunuyor. Bu değişiklikler yolculuğu kolaylaştırırken sağlığa büyük fayda sağlayabilir.
Yol tozunun kontrol edilmesi, araç muayene sistemlerinin iyileştirilmesi ve daha temiz inşaat uygulamaları kentsel parçacık kirliliğindeki ani artışları azaltabilir. Düşük emisyon bölgeleri ve trafik talebini yöneten önlemler en çok kirliliğe yol açan yolculukları sınırlayabilir.
Limanlar ve deniz ulaşım koridorları da göz ardı edilmemeli. Daha temiz gemi yakıtları ve limanların elektrifikasyonu, denizcilik faaliyetlerinin yerel maruziyete katkıda bulunduğu liman çevresindeki kirlilik noktalarını azaltabilir.
Yangınları önlemek ve ev içi havayı temizlemek
Anızın açıkta yakılmasına son verilmesi ve turbalıklarda yakmaya karşı politikaların uygulanması, en ağır duman dönemlerini önlemede kilit önem taşıyor. Çiftçilerin, artıkları biyoyakıt ya da kompost için toplamak ve arazi temizliğinde makine kullanmak gibi uygulanabilir seçeneklere ihtiyacı var.
Turbalıkların yeniden ıslatılmasına ve toplulukların yangın yönetimi çalışmalarına yatırım yapılması tutuşma riskini azaltabilir. Arazi tahsislerine ilişkin daha fazla şeffaflık ve tedarik zincirindeki hesap verebilirlik, yasa dışı yakmanın sürdürülmesini zorlaştırabilir.
Atık yönetimi de kirlilik kontrolünün bir parçası. Çöplerin açıkta yakılmasının durdurulması, atık toplama ve geri dönüşümün yaygınlaştırılması kalıcı bir zehirli duman kaynağını azaltabilir.
Temiz pişirme yakıtları ve teknolojileri, ev içindeki maruziyeti azaltırken nüfus yoğunluğu yüksek mahallelerde dış ortam kirliliğini de düşürüyor. Verimsiz ocakların değiştirilmesi ve daha temiz yakıtların teşvik edilmesi, ev içi kirlilik kaynaklarının yakınında daha fazla zaman geçiren kadınları, çocukları ve yaşlıları koruyor.
Bu önlemler aynı maruziyet sorununun farklı unsurlarını ele alıyor. Bir hane yemek pişirme dumanına, yakındaki atık yakımına ve bölgesel bir pus dönemine aynı anda maruz kalabilir. Bu nedenle ilerleme, birden fazla kaynaktaki emisyonların azaltılmasına bağlı.
Kirli günlerde daha iyi uyarı ve koruma
Yoğun izleme ağları, uydu verileri ve açık platformlar yetkililerin önlemleri hedeflemesine, kirlilik arttığında halkı uyarmasına olanak sağlıyor. Düşük maliyetli sensörlerle makine öğreniminin bir arada kullanılması, Laos'taki çalışmanın gösterdiği gibi kırsal bölgelerde ve küçük kentlerdeki veri boşluklarını kapatabilir.
Gerçek zamanlı çalışan maliyet hesaplama araçları, PM2.5 ölçümlerini sağlık ve ekonomi göstergelerine dönüştürerek karar vericilerin politika seçeneklerini değerlendirmesine yardımcı olabilir. Bölgesel veri paylaşımı ve ortak müdahale usulleri, sınırları aşan kirliliğin yol açtığı aksaklıkları sınırlayabilir. İşyerlerinde maruziyet standartları ve koruyucu ekipman kuralları, işleri gereği açık havada kalanları koruyabilir.
Kamu kurumları, kirliliğin yüksek olduğu günlerde okullar ve işyerleri için açık yönlendirmeler yayımlayabilir. Alınabilecek önlemler arasında etkinlikleri kapalı alanlara taşımak, sertifikalı solunum maskeleri takmak ve sınıflarla kliniklerde taşınabilir hava temizleyiciler kullanmak bulunuyor. Tahminler kirlilikte ani artış öngördüğünde hastaneler personel düzenlemelerini değiştirebilir.
Çiftçilere anız yakmayı bırakmaları için destek verilebilir. Kent sakinleri yerel hava kalitesi endekslerini kontrol edebilir, işe gidiş geliş saatlerini kirliliğin en yoğun olduğu zamanlara göre planlayabilir ve mevcutsa daha temiz ulaşım seçeneklerini tercih edebilir.
Kişisel önlemler, kirliliği kaynağında azaltan ulusal standartlar ve bölgesel işbirliğiyle birlikte en etkili hâle geliyor. Güneydoğu Asya'nın önündeki zorluk, en yoğun maruziyete uğrayan topluluklara ulaşacak iyileşmeler sağlarken ağır kirlilik dönemlerinin daha temiz zamanlarda elde edilen kazanımları silmesini önlemek.
Özet
- Ortalama PM2.5 yoğunluğu yüzde 2 ila 10 düşse bile Güneydoğu Asya'da hava kirliliğiyle bağlantılı ölümler 2050'ye kadar yüzde 10'a kadar artabilir.
- Steve Yim'in öncülük ettiği çalışma, emisyon senaryosuna bağlı olarak yaklaşık 447 ila 591 milyar dolarlık refah kaybı öngörüyor.
- Tayland'ın güneyi ve Endonezya'nın güney adaları, daha yüksek kirlilik ve daha ağır kirlilik dönemleriyle karşılaşması beklenen hassas bölgeler arasında.
- Doğu ve Güneydoğu Asya'da yaşayan 2,5 milyar kişinin yüzde 90'ından fazlası, Dünya Sağlık Örgütü'nün PM2.5 ve yer seviyesindeki ozon için belirlediği kılavuz değerleri aşan havayı soluyor.
- Endonezya'daki 2015 yangınlarının maliyeti gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 1,9'una eşit oldu; doğrudan kayıplar 221 trilyon rupiah'a ulaştı.
- Daha güçlü hava kalitesi politikaları, Kamboçya, Endonezya ve Tayland'da 2030'a kadar yüz binlerce hayatı kurtarabilir ve sağlık maliyetlerinde on milyarlarca dolar tasarruf sağlayabilir.
- Daha temiz enerji, ulaşım, sanayi, ev yakıtları ve atık yönetiminin yanı sıra yangınların önlenmesi maruziyeti azaltabilir.
- ASEAN işbirliği ve daha iyi izleme çalışmaları ilerliyor; yaptırım, veri şeffaflığı ve hassas toplulukların korunması ise öncelikli ihtiyaçlar olmaya devam ediyor.






