25 Ekim töreni, birbiriyle yarışan tarih anlatılarını gündeme taşıyor
Çin, Tayvan’ın 1945’te Japon yönetiminden devralınmasının 80. yılını Pekin’deki Büyük Halk Salonu’nda düzenlenecek bir törenle anmayı planlıyor. Tayvan hükümeti ise yetkililerin, öğrencilerin ve öğretmenlerin yıl dönümüyle bağlantılı Çin etkinliklerine katılmasını yasakladı. Anlaşmazlığın merkezinde şu soru var: 1945’te Tayvan’ı hangi hükümet devraldı ve bu durum bugün ada için ne anlama geliyor?
İçindekiler
- 25 Ekim töreni, birbiriyle yarışan tarih anlatılarını gündeme taşıyor
- Tayvan, Japon yönetiminden Çin idaresine nasıl geçti?
- Pekin, yıl dönümünü ortak zafer olarak sunuyor
- Taipei katılımı yasaklıyor, Pekin’i manipülasyonla suçluyor
- Barış antlaşmaları neden anlaşmazlığın merkezinde?
- Birleşmiş Milletler kararı neyi değiştirdi?
- Üç yıl dönümü, baskının arttığı bir yılla kesişiyor
- Büyük Halk Salonu’ndaki törenin bir örneği var
- Taipei’deki Onur Yürüyüşü hafta sonu farklı bir buluşma sunuyor
- Anlaşmazlık neden Pekin ve Taipei’nin ötesini ilgilendiriyor?
- Öne Çıkanlar
Hazırlıklara yakın diplomatik kaynaklar, törenin 25 Ekim 2025 Cumartesi sabahı düzenlenmesinin planlandığını söylüyor. Tayvan’daki kişilere davet gönderildi. 22 Ekim itibarıyla Pekin, nihai programı, konuşmacıların tam listesini veya hangi üst düzey liderlerin katılacağını kamuoyuna açıklamadı.
Pekin, yıl dönümünü “Tayvan’ın Çin’e iadesi” olarak nitelendiriyor. Bu terim, bir toprağın daha önce yönetim yetkisini elinde bulunduran makama geri verilmesi anlamına geliyor. Çinli yetkililer etkinliği, İkinci Dünya Savaşı’nda Japonya karşısında kazanılan zaferin bir parçası ve Tayvan’ın Çin’e ait olduğunun teyidi olarak sunuyor.
Taipei, Pekin’in devir ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında kurduğu bağlantıyı reddediyor. Tayvan hükümetine göre Japonya, adayı bugün de Taipei’de varlığını sürdüren Çin Cumhuriyeti’ne teslim etti. Çin Halk Cumhuriyeti ise ana karadaki iç savaşın ardından, teslimiyetten dört yıl sonra, 1949’da kuruldu.
Yıl dönümü, İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinin 80. yılı dolayısıyla düzenlenen daha geniş kapsamlı Çin anma etkinlikleri dizisine denk geliyor. Pekin için bu etkinlikler, savaş zamanı zaferini, ulusal birliği ve savaş sonrasında kurulan uluslararası düzeni birbirine bağlıyor. Taipei’ye göre ise 25 Ekim töreni, Tayvan üzerindeki siyasi iddiayı desteklemek için tarihten yararlanma girişimi.
Tayvan, Japon yönetiminden Çin idaresine nasıl geçti?
Çin’in Çing Hanedanı, Birinci Çin-Japon Savaşı’nı kaybederek adayı 1895 Şimonoseki Antlaşması’yla Japonya’ya bırakınca Tayvan Japon yönetimine girdi. Japonya, sömürge yönetimini dayatırken altyapıyı ve idari yapıyı geliştirerek Tayvan’ı 50 yıl yönetti.
İkinci Dünya Savaşı adanın geleceğini değiştirdi. Müttefik liderler 1943’te yayımladıkları Kahire Bildirisi’nde, Tayvan da dahil olmak üzere Japonya’nın Çin’den aldığı toprakların Japonya’nın yenilgisinden sonra geri verilmesi gerektiğini belirtti. Potsdam Bildirisi, 1945’te bu koşulları yeniden teyit etti.
Japonya’nın teslim olmasının ardından General Douglas MacArthur’un 1 No’lu Genel Emri, Tayvan’daki Japon kuvvetlerine Çin Cumhuriyeti temsilcilerine teslim olmaları talimatını verdi. 25 Ekim 1945’te Japonya Genel Valisi Rikichi Ando, Taipei’deki yetkiyi Çin Cumhuriyeti’nin temsilcisi Chen Yi’ye devretti.
Çin Cumhuriyeti, Tayvan’ı eyalet olarak örgütledi ve 25 Ekim’i Tayvan’a İade Günü ilan etti. Adada yaşayanlar açısından bu değişim, yeni yönetim altında siyasi, toplumsal ve ekonomik uyum sürecini beraberinde getirdi.
ABD ve Birleşik Krallık, o dönemdeki devri resmî bir barış antlaşması yapılana kadar idari kontrolün aktarılması olarak değerlendirdi. Bu ayrım, sonradan ortaya çıkan hukuki tartışmayı anlamaya yardımcı oluyor: Bir toprağı yönetmek, orada hükümeti yürütmek anlamına gelirken egemenlik, söz konusu toprak üzerinde hak iddia edilen hukuki yetkiyi ifade ediyor.
Pekin, yıl dönümünü ortak zafer olarak sunuyor
Çin’in Tayvan İşleri Ofisi, Tayvan’dakiler de dahil olmak üzere tüm Çin halkının ortak başarısı olarak tanımladığı Tayvan’ın Çin’e iadesini anlatıyor. Pekin, savaşın sonucunun ve sonrasındaki düzenlemelerin Tayvan’ın daha geniş bir Çin ulusu içindeki yerini tarih ve hukuk bakımından belirlediğini savunuyor.
Tayvan İşleri Ofisi Sözcüsü Zhu Fenglian, anmayı birleştirici bir etkinlik olarak sundu ve Tayvan’dan katılımcıların davet edileceğini doğruladı. Açıklamasında yıl dönümünü şöyle değerlendirdi:
Zhu Fenglian, Tayvan’ın Çin’e iadesinin Direniş Savaşı’ndaki zaferin önemli bir kazanımı olduğunu ve Tayvan Boğazı’nın her iki yakasındaki halklar tarafından anılmayı hak ettiğini söyledi.
Pekin, kendisini Çin Cumhuriyeti’nin halefi olarak görüyor ve Tayvan’ın geleceğinin 1945’te belirlendiğini savunuyor. Tutumu, savaş sırasındaki devri bugün Çin Halk Cumhuriyeti’nin ileri sürdüğü yetkiye bağlıyor.
Taipei bu bağlantıya itiraz ediyor. Taipei’ye göre Çin Cumhuriyeti varlığını sürdürüyor ve egemenliğini hiçbir zaman devretmedi. Dolayısıyla anlaşmazlık, Ekim 1945’te yaşananların ötesine geçiyor: Olayların siyasi ve hukuki mirası üzerinde hangi hükümetin hak iddia edebileceği de tartışmanın konusu.
Taipei katılımı yasaklıyor, Pekin’i manipülasyonla suçluyor
Tayvan hükümeti, Çin Cumhuriyeti’nin İmparatorluk Japonyası’na karşı Müttefiklerle birlikte savaştığını ve 1945’te Japonya’nın teslimiyetini kabul ettiğini söylüyor. Hükümet, Pekin’in anmasının henüz kurulmamış bir devletin etrafında şekillendirilerek tarihi yeniden anlattığını savunuyor.
Tayvan Ana Kara İşleri Konseyi Başkanı Chiu Chui-cheng, Pekin’i siyasi manipülasyonla suçladı ve törene katılımın Çin Cumhuriyeti’ni anlatıdan çıkaran bir söylemi destekleyebileceği uyarısında bulundu. Açıklamalarında Taipei’nin itirazını şöyle dile getirdi:
Chiu Chui-cheng, Pekin’in defalarca asılsız anlatılar uydurduğunu ve Tayvan’ın Çin Halk Cumhuriyeti’nin parçası olduğu iddiasını ortaya atmak için Tayvan’ın Çin’e iadesiyle ilgili etkinliklerden yararlanmaya çalıştığını söyledi. Nihai hedefin Çin Cumhuriyeti’ni ortadan kaldırmak ve Tayvan’ı ilhak etmek olduğunu da ekledi.
Taipei’nin katılım yasağı, merkezi ve yerel yönetim yetkililerini, öğrencileri ve öğretmenleri kapsıyor. Yetkililer, katılımın Tayvan hükümetinin reddettiği bir anlatıya meşruiyet kazandıracağını söyleyerek halka da etkinliklere katılmama çağrısı yaptı.
Pekin ise Tayvan hükümetini, katılımlarını engellemek için Tayvanlıları sindirmekle ve tarihi çarpıtmakla suçladı. Karşılıklı suçlamalar, resmî temaslardaki genel tıkanmayı ve Tayvan Boğazı’nın iki yakasında artan güvensizliği yansıtıyor.
Tayvan’dan davet edilen kişiler için anlaşmazlık, anma ziyaretini siyasi açıdan hassas bir tercihe dönüştürüyor. Pekin katılımı, ortak bir savaş zamanı başarısının tanınması olarak sunuyor. Taipei ise bunu, Çin Cumhuriyeti’nin varlığını sürdürmesini tehdit eden bir iddiaya destek olarak görüyor.
Barış antlaşmaları neden anlaşmazlığın merkezinde?
25 Ekim 1945, Tayvan’daki Japon yetkililerin Çin Cumhuriyeti’ne teslim olduğu tarih olarak yaygın biçimde anılıyor. Hukukçular ve tarihçiler, bu devrin egemenliği hemen geri kazandırıp kazandırmadığını ya da barış antlaşması henüz imzalanmamışken idari kontrolü mü aktardığını tartışmayı sürdürüyor.
1951’de imzalanan San Francisco Barış Antlaşması, Japonya’nın Tayvan üzerindeki egemenlikten vazgeçmesini öngördü ancak adanın hangi devlete devredildiğini belirtmedi. Devralan devletin adının yazılmamış olması, savaştan hemen sonraki yıllarda adanın nihai hukuki statüsüne ilişkin tartışmaları canlı tuttu.
Çin Cumhuriyeti ile Japonya, 1952’de Taipei Antlaşması’nı imzaladı. Antlaşma, Japonya’nın Tayvan’dan vazgeçişini yeniden teyit etti ve Tayvan’ın Çin’e dönmesini öngören savaş zamanı bildirilerini tanıdı. Taipei, anlaşmayı önceki devrin teyidi olarak görüyor.
Pekin, tarafı olmadığı gerekçesiyle San Francisco Antlaşması’nı geçersiz sayıyor. Ayrıca Tayvan üzerinde Çin’in egemenliğini devraldığı iddiasını ileri sürmek için 1949 sonrasında Çin’in uluslararası alanda tanınan hükümeti olma statüsüne atıfta bulunuyor.
Bu nedenle iki hükümet yetkilerini farklı yollarla açıklıyor. Taipei, Çin Cumhuriyeti’nin Japonya’nın teslimiyetini kabul etmedeki rolüne ve varlığını sürdürmesine işaret ediyor. Pekin ise Çin hükümetinin halefi olmasının, Tayvan üzerindeki iddiayı da beraberinde getirdiğini savunuyor.
Birleşmiş Milletler kararı neyi değiştirdi?
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 2758 sayılı kararı, 1971’de Çin’in BM’deki koltuğunun Çin Cumhuriyeti’nden Çin Halk Cumhuriyeti’ne geçmesiyle anlaşmazlığa yeni bir boyut ekledi. BM’de temsil, bir ülkenin koltuğunu hangi hükümetin işgal ettiği ve örgüt içinde o ülke adına kimin konuştuğuyla ilgilidir.
Pekin, kararın Çin’i temsil ettiğini ve bunun uzantısı olarak Tayvan’ın Çin’in parçası olduğunu teyit ettiğini savunuyor. Tayvan ve çok sayıda hukuk uzmanı ise kararın, Çin’in koltuğunu kimin elinde bulundurduğunu ele aldığını, Tayvan’ın egemenliğinin ayrı bir mesele olduğunu söylüyor.
Karar, Tayvan’ın egemenliği konusunda hüküm vermeden BM’deki temsil yetkisini devretti. Kararın nasıl yorumlanacağına ilişkin anlaşmazlık, teslimiyet ve barış antlaşmaları hakkındaki tartışmalarla birlikte, bir yıl dönümü töreninin neden tarihî anmanın çok ötesinde dikkat çektiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Bu süreç bir yüzyılı aşkın zamana yayılıyor:
- 1895: Çing Hanedanı, Birinci Çin-Japon Savaşı’nı kaybettikten sonra Şimonoseki Antlaşması’yla Tayvan’ı Japonya’ya bıraktı.
- 1943: Kahire Bildirisi, Tayvan da dahil olmak üzere Çin’den alınan toprakların Japonya’nın yenilgisinden sonra geri verilmesi gerektiğini belirtti.
- 1945: Potsdam Bildirisi bu koşulları yeniden teyit etti ve Tayvan’daki Japon yetkililer 25 Ekim’de Çin Cumhuriyeti’ne teslim oldu.
- 1949: Ana karadaki iç savaşın ardından Çin Halk Cumhuriyeti kuruldu.
- 1951: Japonya, devralan herhangi bir devletin adını belirtmeyen San Francisco Barış Antlaşması’yla Tayvan üzerindeki egemenliğinden vazgeçti.
- 1952: Çin Cumhuriyeti ile Japonya, Taipei Antlaşması’nı imzaladı.
- 1971: BM Genel Kurulu’nun 2758 sayılı kararı, Çin’in BM’deki koltuğunu Çin Cumhuriyeti’nden Çin Halk Cumhuriyeti’ne devretti.
- 25 Ekim 2025: Pekin’de düzenlenmesi planlanan tören, devrin 80. yılını anacak.
Üç yıl dönümü, baskının arttığı bir yılla kesişiyor
Tayvanlı yetkililer, Pekin’in 2025’te üç yıl dönümünü, savaş sonrası düzene ilişkin kendi yorumunu yaymak için kullandığını söylüyor: Çin Halkının Japon Saldırganlığına Karşı Direniş Savaşı’nın sona ermesinin, Birleşmiş Milletler’in kuruluşunun ve Tayvan’ın Çin’e iadesinin 80. yıl dönümü.
Taipei’nin değerlendirmesine göre Pekin, ülke içindeki ve uluslararası kamuoyunun, İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki düzenlemeleri Tayvan’ın Çin’e ait olduğunun teyidi olarak görmesini istiyor. Tayvanlı yetkililer, tanınmış Tayvanlı isimlere davet gönderilmesinin de bu çabanın parçası olduğunu savunuyor; çünkü katılım, onay olarak sunulabilir.
Çinli yetkililer yıl boyunca, İkinci Dünya Savaşı’nda Müttefiklerin zaferini anmak üzere eylülde düzenlenen büyük bir askerî geçit töreni de dahil olmak üzere kapsamlı anma etkinliklerinin yapılacağını duyurdu. Ekim ayındaki etkinlik, Tayvan’ı bu anma takviminin daha doğrudan merkezine yerleştiriyor.
Tayvan Ana Kara İşleri Konseyi, 2025’te adaya uygulanan baskıları da sıraladı. Listede Halk Kurtuluş Ordusu’nun adayı kuşatma tatbikatları, Tayvan’ın bağımsızlığını destekleyenleri hedef alan yeni hukuki stratejiler ve söylemler ile görevdeki veya eski Tayvanlı askerler hakkında çıkarılan yakalama kararları yer alıyor.
Konsey, Tayvan Boğazı’nın orta hattına daha yakın sivil uçuş rotalarında yapılan değişikliklere ve Pekin’in “bağımsızlık yanlısı kuruluşlar” olarak nitelendirdiği grupları hedef alan ihracat kısıtlamalarına da dikkat çekti. Bu önlemler askerî faaliyetleri, hukuki baskıyı, havacılığı ve ticareti kapsıyor.
Taipei, ulusal güvenliği korumayı ve Tayvan’ı hedef alan siyasi ve enformasyon operasyonlarına karşı koymayı amaçladığını söylediği önlemlerle karşılık verdi. Bu çerçevede yetkililer, anmayı tek başına bir yıl dönümü etkinliği olarak değil, adanın konumu üzerindeki daha geniş mücadelenin bir parçası olarak değerlendiriyor.
Büyük Halk Salonu’ndaki törenin bir örneği var
Pekin 2015’te benzer bir anma düzenlemiş, dönemin Çin’deki dördüncü en üst düzey lideri Yu Zhengsheng konuşma yapmıştı. Etkinliğe yabancı temsilciler de katılmış, böylece törenin izleyici kitlesi Çin ve Tayvan’ın ötesine taşmıştı.
2025 töreninin, Tayvan’ın Çin’e İade Günü’nde yeniden Büyük Halk Salonu’nda yapılması bekleniyor. Bu örnek, liderlerin temsil düzeyine ve davetli listesine gösterilen ilgiyi açıklamaya yardımcı oluyor: Her ikisi de Pekin’in yıl dönümünü ülke içinde ve uluslararası alanda nasıl sunmayı amaçladığını gösterebilir.
Tayvan’daki kişilere gönderilen davetler şimdiden anlaşmazlık konusu oldu; çünkü Taipei’nin kısıtlamaları törene kimlerin katılabileceğini doğrudan etkiliyor. Pekin’in davetiyle Tayvan’ın uyarısı, aynı katılım eylemine birbirine zıt siyasi anlamlar yüklüyor.
Bir sonraki planlı etkinlik 25 Ekim Cumartesi sabahı. O zamana kadar anlaşmazlığın odağında, Pekin’in vermeyi planladığı tarihsel mesaj ve Taipei’nin Tayvanlıların katılımı yoluyla bu mesaja destek sağlanmasını önleme çabası var.
Taipei’deki Onur Yürüyüşü hafta sonu farklı bir buluşma sunuyor
Taipei, Pekin’deki planlı törenle aynı hafta sonunda Doğu Asya’nın en büyük Onur Yürüyüşü’ne ev sahipliği yapmaya da hazırlanıyor. Eşitlik ve çeşitlilik kutlaması, bölgenin dört bir yanından katılımcıları çekiyor.
Tayvan 2019’da eşcinsel evliliği yasallaştırdı ve Asya’da LGBTQ haklarının odak noktalarından biri haline geldi. Tayvanlı yetkililer, kapsayıcılık ve kamusal ifade özgürlüğünü merkeze alan Onur Yürüyüşü’nü demokratik gelişimin bir göstergesi olarak görüyor.
Yürüyüş ile Pekin’deki anma etkinliği arasında bir bağlantı yok; ancak zamanlamaları iki farklı kimlik ifadesini yan yana getiriyor. Taipei’de sivil toplum eşitlik ve çeşitlilik etrafında bir araya gelirken Pekin’deki tören savaş zamanı tarihine, ulusal birliğe ve devletin savaş sonrası düzen anlatısına odaklanacak.
Her iki etkinlik de toplulukların kendilerini nasıl tanımladığı açısından anlam taşıyor. Etkinliklerin aynı zamana denk gelmesi, Boğaz’ın iki yakasında siyasi kimlik ve tarihî hafıza üzerine yaşanan anlaşmazlığın şekillendirdiği hafta sonuna toplumsal bir boyut ekliyor.
Anlaşmazlık neden Pekin ve Taipei’nin ötesini ilgilendiriyor?
Büyük güçler, anlaşmazlık Batı Pasifik’teki güvenlikle bağlantılı olduğu için töreni ve Tayvan’ın tepkisini izleyecek. Çin, son yıllarda Tayvan çevresindeki askerî faaliyetlerini artırdı; bu da tarihî ve hukuki iddialar üzerindeki mücadeleye diplomatik olduğu kadar güvenlikle ilgili bir boyut da kazandırıyor.
ABD, Tayvan’la resmî olmayan ilişkilerini sürdürüyor ve Tayvan İlişkileri Yasası kapsamında savunma desteği sağlıyor. Tayvan’ı devlet olarak tanımıyor ve statükoyu değiştirmek için güç kullanılmasına karşı uyarıda bulunuyor.
Pekin, ekim ayındaki anmayı tarihî düzenin teyidi olarak görüyor. Taipei ise savaştan sonra kurulan farklı bir devletin iddiaları doğrultusunda bu düzeni yeniden şekillendirme girişimi olarak değerlendiriyor. Bu tutumlar, 80 yıl önceki olayları anan bir törenin bugün neden kısıtlamalara, suçlamalara ve yakından takibe yol açtığını açıklıyor.
Buluşma, temel anlaşmazlıkları çözüme kavuşturmayacak. Törenin kısa vadeli önemi, Pekin’in Tayvan tarihini nasıl sunduğunda, anmaya kimlerin katıldığında ve askerî, hukuki ve diplomatik baskı gündemdeki yerini korurken Taipei’nin nasıl karşılık verdiğinde yatıyor.
Öne Çıkanlar
- Diplomatik kaynaklara göre Pekin, Tayvan’ın 1945’te devralınmasının 80. yılını anmak üzere 25 Ekim sabahı Büyük Halk Salonu’nda bir tören düzenlemeyi planlıyor.
- 22 Ekim itibarıyla nihai program, konuşmacıların tam listesi ve üst düzey liderlerin katılımı kamuoyuna açıklanmadı.
- Tayvan, merkezi ve yerel yönetim yetkililerinin, öğrencilerin ve öğretmenlerin Çin’deki iade etkinliklerine katılmasını yasakladı ve halka da etkinliklerden uzak durma çağrısı yaptı.
- Pekin, yıl dönümünü Çin halkının ortak zaferi olarak nitelendiriyor. Taipei ise Japonya’nın, 1949’da kurulan Çin Halk Cumhuriyeti’ne değil, Çin Cumhuriyeti’ne teslim olduğunu söylüyor.
- 1951 San Francisco Barış Antlaşması, Japonya Tayvan üzerindeki egemenliğinden vazgeçerken adanın hangi devlete bırakıldığını belirtmedi. Taipei, 1952 Taipei Antlaşması’nı önceki devrin teyidi olarak görüyor.
- BM’nin 2758 sayılı kararı, Tayvan’ın egemenliği konusunda hüküm vermeden 1971’de Çin’in BM’deki koltuğunu devretti.
- Tören, Çin’in eylüldeki askerî geçit töreninin ardından ve Tayvan’ın askerî, hukuki, havacılık ve ticaret alanlarında baskıları kayda geçirdiği bir yılda düzenleniyor.
- Taipei aynı hafta sonunda Doğu Asya’nın en büyük Onur Yürüyüşü’ne ev sahipliği yapacak.






