Dört kabile diline dijital köprü
Hindistan’ın Adi Vaani platformu, 1 Eylül 2025’te beta testlerine başladı. Platform, Hintçe veya İngilizce ile dört kabile dili (Santali, Mundari, Bhili ve Gondi) arasında çeviri sunuyor. Kui ve Garo dilleri için destek geliştirme aşamasında. Hükümet öncülüğündeki proje, özellikle kabile dilleri için tasarlanan Hindistan’ın ilk yapay zekâ çeviri aracı. Projenin hedefleri sınıf içi derslerden sözlü tarihlerin korunmasına kadar uzanıyor.
İçindekiler
- Dört kabile diline dijital köprü
- Bugün sunulan olanaklar
- Yapay zekâya bu dilleri öğretmek neden zaman alıyor?
- Eğitim verilerinin arkasındaki insanlar
- Doğruluk ve bölgesel farklılıklar hâlâ güçlük yaratıyor
- Sınıflarda, sağlık merkezlerinde ve köy ofislerinde neler değişiyor?
- Kaybolmadan önce öyküleri kaydetmek
- Projenin Hindistan’ın dil politikalarındaki yeri
- Teknolojinin yanı sıra toplulukların söz sahibi olması da önemli
- Sonraki aşamada daha geniş kapsama ve derinliğe ihtiyaç var
- Öne Çıkanlar
Hindistan’ın merkezindeki bir ilkokulda görev yapan Gondi dili öğretmeni için platformun ele aldığı sorun tanıdık. Öğretmen yıllardır uzun ve karmaşık Hintçe cümleleri basit Gondi açıklamalarına dönüştürüyor; belleğine başvuruyor, yaşlılara danışıyor ve yeni fikirleri anlatacak yerel sözcükler arıyor. Gözden kaçan bir nüans anlamı değiştirebiliyor. Bir sözcüğün eksikliği, öğrencileri yeniden baskın bir dile yöneltebiliyor.
Adi Vaani bu işi daha hızlı ve güvenilir hâle getirmeyi amaçlıyor. Platformun ilk hedefi, insanların okul materyallerini, sağlık tavsiyelerini ve devlet yardımlarına ilişkin bilgileri evde kullandıkları dillerde anlamalarına yardımcı olmak. Kültürel hedefi ise toplulukların öykülerini, şarkılarını ve diğer bilgilerini kalıcı bir dijital biçimde kaydetmesine, aynı zamanda seslerini daha geniş bir kitleye ulaştırmasına destek olmak.
Hükümet kayıtlarında Hindistan genelinde binlerce ana dil ve lehçe yer alıyor. Bunların çoğu küçük topluluklara ait ve birçoğu son yıllarda giderek daha az konuşulur hâle geldi. İş olanakları, kentlere göç ve medya, konuşurları daha büyük dillere yöneltiyor. Eğitimde ve kamu hizmetlerinde düzenli kullanılmadığında küçük diller güç kaybediyor.
10 Ekim 2025 itibarıyla Adi Vaani, doğruluğu değişkenlik gösteren bir beta platformu olmayı sürdürüyor. Platformun başarısı hem teknolojiye hem de insanların dili gerçekte nasıl kullandığını öğretmeye yardımcı olan öğretmenlere, ana dili konuşurlarına ve araştırma enstitülerine bağlı.
Bugün sunulan olanaklar
Adi Vaani, mobil uygulama ve resmî web portalı üzerinden kullanılabiliyor. Uygulama Android’de yayında. İlk sürüm, konuşur sayısı yüksek ancak dijital araçları sınırlı olan dört dile odaklanıyor.
İlk sürüm için Santali, Mundari, Bhili ve Gondi seçildi; mühendislik ekipleri de Kui ve Garo dilleri üzerinde çalışıyor. Hangi dillerin ekleneceğine karar verilirken konuşur sayısı, dil verilerinin erişilebilirliği ve çevirileri denetleyebilecek yerel ortakların varlığı dikkate alınıyor.
Platform çeşitli işlevleri bir araya getiriyor. Metinleri anlık olarak çeviriyor, metin okuma özelliğiyle yazılı sözcükleri seslendiriyor ve konuşmayı yazıya dökme özelliğiyle kayıtları metne dönüştürüyor. Ayrıca çevirileri sesli olarak sunabiliyor. Genellikle OCR olarak adlandırılan optik karakter tanıma, fotoğraflardan veya taranmış sayfalardan metin çıkarıp çevrilmesini sağlıyor.
İki dilli sözlükler, başlangıç düzeyindeki öğrenme kitapçıkları ve derlenmiş içerikler bu araçları tamamlıyor. Kamu hizmetlerine ilişkin duyurular ve konuşma çevirileri, günlük yaşamla bağlantılı içerikler sunuyor. Amaç, insanlara yeni bir şeyi çevirmelerine yarayan bir aracın yanı sıra kendi dillerinde faydalı materyaller de sağlamak.
Projenin ilk takviminde tarihleri belirlenmiş iki dönüm noktası ve başlangıç tarihi açıklanmamış bir genişleme programı bulunuyor:
- 1 Eylül 2025: Adi Vaani, Santali, Mundari, Bhili ve Gondi dilleriyle beta sürümünde kullanıma açıldı.
- 10 Ekim 2025: Platform Android ve hükümet portalı üzerinden kullanılabiliyor; doğruluğu artırmaya yönelik çalışmalar sürüyor.
- Sonraki aşama: Bölgesel dil biçimleri ve yazı sistemleri üzerinde çalışmalarla birlikte Kui ve Garo dilleri geliştiriliyor. Yayın tarihi açıklanmadı.
Yapay zekâya bu dilleri öğretmek neden zaman alıyor?
Çoğu kabile dilinin dijital kaynağı, yayıncılık ve internet kullanımı yaygın dillerdekinden çok daha az. Araştırmacılar bu dilleri düşük kaynaklı diller olarak tanımlıyor: Güvenilir dijital metinler, ses kayıtları ya da aynı cümlenin başka bir dilde nasıl ifade edildiğini gösteren örnekler az olabiliyor.
Çeviri modelleri bu örneklerden öğrendiği için eşleştirilmiş örnekler önem taşıyor. Adi Vaani, iki dilde ifade edilen çok sayıda düşünce örneğini inceleyerek örüntüleri öğrenen ve transformer adı verilen teknolojiye dayalı sinir ağı modelleri kullanıyor. Modern çeviri ve konuşma sistemlerinin yüksek doğruluğa ulaşması için milyonlarca eşleştirilmiş cümle ya da binlerce saatlik ses kaydı gerekebiliyor.
Santali, çalışmanın boyutunu gösteren bir örnek. Araştırmacılar ve topluluk çevirmenleri, Santali ile eşleştirilmiş yaklaşık 100 bin Hintçe cümle hazırlamanın yanı sıra milyonlarca sözcük içeren bir metin derlemesi oluşturdu. Bu materyaller, modelleri eğitmek için kullanıldı. Ardından modeller gözden geçiriliyor, düzeltiliyor ve tekrar tekrar eğitiliyor.
Konuşma araçları için başka türde bir derleme çalışması gerekiyor. Dilbilimciler ve yerel katkı sunanlar sözcükleri, ifadeleri ve daha uzun metinleri kaydediyor. Sistem seslerin harflere nasıl karşılık geldiğini ve sözcüklerin doğal konuşmada nasıl aktığını öğreniyor. Her dilin kendine özgü sesleri, vurgu kalıpları ve ritmi var. Bu nedenle bir sistemin yazılı sözcüklerden daha fazlasını öğrenmesi gerekiyor.
Ana dili konuşurlarının sonucu benimsemesinde telaffuz önemli. Bu nedenle insan denetçiler hem seçilen sözcükleri hem de sözcüklerin nasıl seslendirildiğini kontrol ederek sürecin merkezinde yer alıyor. Faydalı bir sistem oluşturmak için dili bilen kişilere tekrar tekrar başvurmak gerekiyor.
Eğitim verilerinin arkasındaki insanlar
Adi Vaani bir konsorsiyum projesi. Teknik geliştirme çalışmalarına önde gelen mühendislik enstitüleri öncülük ederken Hindistan’ın araştırma ağındaki ortaklar da katkı sunuyor. Jharkhand, Odisha, Madhya Pradesh, Chhattisgarh ve Meghalaya’daki Kabile Araştırma Enstitüleri dil uzmanlığı sağlıyor ve teknik ekiplerle ana dili konuşurlarını bir araya getiriyor.
Öğretmenler, topluluk liderleri ve genç çevirmenler sözlüklerin, eğitim cümlelerinin, folklorun ve derslerin hazırlanmasına yardımcı oluyor. İlk dil grubu için dil materyallerini toplama ve denetleme çalışmalarına 200’den fazla kişi katıldı.
Bu kişilerin çalışmaları arasında belirli bölgelerde kullanılan sözcükleri belirlemek, kullanım farklılıklarını çözüme kavuşturmak ve doğrudan yerel karşılığı bulunmayan modern kavramları açık biçimde ifade etmenin yollarını bulmak yer alıyor. Teknik açıdan makul bir çeviri bile onu kullanması beklenen kişilere doğal gelmeyebilir. Toplulukların yaptığı değerlendirmeler, modellerin yalnızca resmî ya da akademik dile değil, günlük konuşmaya da bağlı kalmasına yardımcı oluyor.
Kabile bölgelerindeki liderlik ve eğitim kampanyaları, projeyi okullara, sağlık çalışanlarına ve yerel yetkililere tanıtıyor. Bu çalışmalar, dil araçlarının geliştirilmesini onları günlük işlerinde kullanabilecek kişilerle buluşturuyor.
Doğruluk ve bölgesel farklılıklar hâlâ güçlük yaratıyor
İlk kullanıcılar, özellikle cümleler uzun ya da fikirler soyut olduğunda Gondi çevirilerinde sorunlar bildirdi. Ekipler yeni veriler ve kullanıcı geri bildirimleriyle modelleri iyileştiriyor. Daha fazla materyalin kaliteyi artırması bekleniyor. Ancak resmî belgeler ve ciddi sonuçlara yol açabilecek iletişim içerikleri hâlâ dikkatli bir insan denetiminden geçirilmeli.
Bölgesel farklılıklar da başka bir güçlük oluşturuyor. Santali, Jharkhand, Odisha ve Batı Bengal’de farklılık gösteriyor. Gondi, birbirinden farklı kullanım biçimleriyle birçok eyalette konuşuluyor. Mevcut sürüm genel olarak her dilin tek bir standart biçimini destekliyor.
Daha fazla bölgesel biçimi desteklemek için ek ses kayıtları, yazılı örnekler ve denetçiler gerekecek. Bazı diller farklı yerlerde farklı yazı sistemleri de kullanıyor. Bu durum klavye ve yazı tipi gibi pratik ayrıntıların yanı sıra OCR’nin basılı sözcükleri tanıyıp tanıyamayacağını ve metin okuma özelliğinin bunları doğru telaffuz edip edemeyeceğini de etkiliyor.
Otomatik değerlendirme puanları, geliştiricilere çeviri kalitesi hakkında hızlı bir fikir verebiliyor. Kültürel nüansı ölçmek daha zor. Öğretmenler, yaşlılar ve genç konuşurlar; kulağa tuhaf gelen ifadeleri belirleyebiliyor, bir terimin yerel bir duruma uygun olup olmadığını değerlendirebiliyor ve dili kendine özgü kılan üslup ile ritmi koruyabiliyor.
Kullanıcılar açısından bu sınırlılıklar, geri bildirimi beta döneminin temel bir parçası hâline getiriyor. Amaç, insanların kendi topluluklarında karşılaştıkları sözcükleri ve konuşma biçimlerini kapsayan, anlayıp güvenebilecekleri çeviriler sunmak.
Sınıflarda, sağlık merkezlerinde ve köy ofislerinde neler değişiyor?
Ana dilde eğitim, Adi Vaani’nin geliştirilmesindeki başlıca nedenlerden biri. Çocuklar, yeni fikirler evde aşina oldukları bir dilde anlatıldığında bunları daha kolay kavrıyor. Bir öğretmen tahta notlarını Santali ya da Bhili diline çevirebilir, bir fen paragrafını sesli okutabilir veya iki dilli çalışma kâğıtları hazırlayabilir.
Bu tür materyaller, öğrencilerin ana dillerine aşinalıklarını korurken bir yandan da dersleri öğrenmelerine yardımcı olabilir. Ayrıca eğitimin ilk aşamalarında kavrayıştan ödün vermeden ek dillere geçişi destekleyebilir. Hindistan’ın merkezindeki Gondi dili öğretmeni gibi eğitimciler için sağlayacağı pratik yarar, bilinmeyen her terimi açıklamanın yolunu aramaya daha az zaman ayırmak olur.
Sağlık çalışanları da belirtileri, reçeteleri ve duyuruları açıklarken benzer bir iletişim sorunuyla karşılaşıyor. Dil engelleri, okuryazarlığın sınırlı olmasıyla birleşerek yazılı duyuruların kullanımını zorlaştırabiliyor. Konuşma araçları, basılı bir duyuruyu kabile dilinde ses kaydına dönüştürebilir. OCR ise eski afiş ve broşürlerin aranabilir hâle gelip çeviriye açılmasını sağlayabilir.
Acil durumlarda insanların güvendiği bir dilde verilen açık ve doğru mesajlar hayat kurtarabilir. Söz konusu sözcükler tedaviyle ya da bir kişinin uyması gereken talimatlarla ilgili olduğunda doğruluk özellikle önem kazanıyor.
Kamu hizmetlerinde ise uygunluk koşullarını kontrol etmek, belgeleri toplamak ve son başvuru tarihlerini takip etmek gibi başka gündelik işler var. Çevrilmiş formlar, duyurular ve ilanlar kafa karışıklığını azaltabilir, insanların her satırı başkasına yorumlatmak zorunda kalmadan yardımlara başvurmasına yardımcı olabilir.
Köy toplantılarında uygulama, konuşmalara altyazı eklemek ya da konuşmaları hızla özetlemek için kullanılabilir. Çiftçiler çevrilmiş hava durumu bilgilerine, piyasa fiyatlarına ve toprak sağlığı tavsiyelerine erişebilir. Bu alanlarda amaçlanan değişim somut: Bilgi, kişinin harekete geçmesi gereken anda daha kolay anlaşılır hâle geliyor.
Kaybolmadan önce öyküleri kaydetmek
Kabile dilleri şarkıları, ritüelleri, öyküleri ve yerel çevreye ilişkin bilgileri taşıyor. Bu mirasın büyük bölümü basılı derlemelerden çok bellekte ve sözlü anlatımda yaşıyor. Bir dil daha az kişi tarafından konuşulup gündelik hayatta daha az kullanıldığında, o dilin taşıdığı bilgilere erişim de daralabiliyor.
Adi Vaani’nin araçları, bir anlatıcının kaydedildiği, kaydın yazıya döküldüğü ve metnin açıklayıcı bilgilerle birlikte çevrilip saklandığı bir koruma sürecine destek olabilir. Üst veri olarak bilinen bu bilgiler, arşivdeki bir içeriğin tanımlanmasına ve düzenlenmesine yardımcı oluyor.
OCR, yazılı materyalleri değerlendirmek için de benzer bir yol sunuyor. Yalnızca taranmış görüntüler hâlinde bulunan el yazmaları, köy kronikleri ve halk tiyatrosu metinleri aranabilir metne dönüştürülebilir. Örneğin Munda topluluğuna ilişkin önemli bir ansiklopedik eser, ağırlıklı olarak taranmış sayfalardan oluşuyor. Bu derlemeyi aranabilir hâle getirmek; öğretmenlerin, öğrencilerin ve araştırmacıların içeriği bulup kullanmasına yardımcı olur.
Portalda bulunan sözlükler, başlangıç düzeyindeki öğrenme kitapçıkları, sağlık bilgilendirme materyalleri ve ulusal konuşmaların çevirileri de kabile dillerini modern yaşamın parçası hâline getiriyor. Zamanlarının büyük bölümünü telefonlarında geçiren gençler için bu kaynaklar, dilleriyle dijital ortamda buluşma olanağı sunuyor.
Koruma ve gündelik kullanım farklı ihtiyaçlara yanıt veriyor. Bir şarkının kaydedilmesi, ileride yeniden dinlenebilmesini sağlıyor. Bir dersin ya da kamu duyurusunun aynı dilde sunulması ise insanlara o dili bugün kullanmayı sürdürmeleri için bir neden daha veriyor.
Projenin Hindistan’ın dil politikalarındaki yeri
Adi Vaani, internette sınırlı varlığı bulunan Hint dilleri için dijital altyapı oluşturmaya yönelik daha geniş çaplı bir çabanın parçası. Son yıllarda yürütülen ulusal programlar, veri toplamayı ve model eğitimini finanse ederken harf çevriminin standartlaştırılması ve eğitim, sağlık ve kamu hizmetlerine yönelik araçların kullanıma sunulması üzerinde de çalışıyor. Harf çevrimi, sözcüklerin bir yazı sisteminden başka bir yazı sistemine aktarılması anlamına geliyor.
Platform, devlet programlarını erişilmesi en güç kişilere ulaştırmayı ve farklı dillere saygı göstererek birliği desteklemeyi amaçlayan girişimlerle de örtüşüyor. Pratik ve kültürel hedefler aynı soruda buluşuyor: Bir kişi, önce ana dilini geride bırakmak zorunda kalmadan kamusal yaşama katılabilir mi?
Beklenen faydalar arasında öğrencilerin okulda kalması, hastaların tedavi talimatlarını daha az hatayla uygulaması ve yurttaşların tekrar tekrar başvuruda bulunmadan formları doldurup yardımlara erişebilmesi yer alıyor. Adi Vaani, insanlarla bu sonuçlar arasına giren dil kaynaklı güçlükleri azaltmayı amaçlıyor.
Dijital erişim de bu hedefin bir parçası. Evde milyonlarca kişi tarafından konuşulan dillerin internetteki kaynakları çoğu zaman sınırlı. Bu dillere çeviri araçları, aranabilir metinler ve sesli içerikler sunmak, ana dilin kullanımını sürdürmeye destek olurken dijital ekonomiye açılan bir yol da oluşturuyor.
Teknolojinin yanı sıra toplulukların söz sahibi olması da önemli
Dil kaybı Hindistan’ın çok ötesinde yaşanıyor. Dünya genelinde binlerce dil konuşuluyor ve bunların birçoğu bu yüzyılda yok olma riski taşıyor. Uluslararası kuruluşlar, yerli dilleri korumak ve eğitimde ve kamusal yaşamda kullanılmalarını desteklemek için acil eylem çağrısı yaptı.
Yapay zekâ katkı sağlayabilir, ancak faydası toplulukların rızasına, yerel yönetime ve kültürel doğruluğa bağlı. Deyimleri gözden kaçıran ya da insanların yabancı bulduğu sözcükler kullanan bir araç güven kaybedebilir. Topluluklardan denetçileri sürece katmak ve düzeltmeleri kolaylaştırmak, sistemi iyileştirirken güven oluşturmaya da yardımcı olabilir.
Yeni Zelanda’daki yerli medya ve araştırma grupları, veri kümelerinin topluluk sahipliğine ve dikkatli lisanslamaya örnek oluşturuyor. Bu grupların deneyimi, dil verilerinin nasıl ele alınacağını modelin tasarımı kadar önemli bir konu hâline getiriyor. Lisanslama, toplanan materyalin hangi koşullarda kullanılabileceğini belirliyor.
Adi Vaani, verileri derlemek ve sonuçları denetlemek için ana dili konuşurlarına ve eyalet araştırma enstitülerine dayanıyor. Bu yaklaşım, teknoloji geliştirme çalışmalarını topluluk bilgisiyle buluşturuyor. Kayıtların çeviri eğitiminde kullanılmak üzere hazırlanmış sıradan cümleler yerine öyküler ya da başka kültürel içerikler barındırdığı durumlarda konuşurları sürece katmayı sürdürmek özellikle önemli.
Sonraki aşamada daha geniş kapsama ve derinliğe ihtiyaç var
Kui ve Garo, eklenmesi planlanan sıradaki diller. Çalışmalar, platformda hâlihazırda yer alan dillerin yazı sistemleri ve bölgesel biçimleri için daha güçlü destek sağlanmasına da odaklanıyor. Kullanım yaygınlaştıkça erişilebilirlik ve kullanıcı deneyiminde iyileştirmeler bekleniyor.
Uzak bölgelerde bağlantı olanakları pratik bir engel olmayı sürdürüyor. Çevrim dışı desteğin geliştirilmesi ve daha az işlem gücü gerektiren küçük modeller, internet erişiminin sınırlı olduğu yerlerde platformun kullanımını kolaylaştırabilir. Geliştirme çalışmaları devam ederken platformun daha geniş kitlelere ulaşması için bunlara ihtiyaç duyuluyor.
Eğitim, tarım ve sağlık alanlarına yönelik daha ayrıntılı sözcük dağarcığı, platformun faydasını artırabilir. Teknik terimleri basit örneklerle açıklayan sözlükler öğrencilere ve sahada çalışanlara yardımcı olabilir. Gençleri halk öykülerini kaydetmeye ve çevirmeye davet eden topluluk yarışmaları, sahipliği konuşurlarda tutarken eğitim materyallerine katkı sağlayabilir.
Öğretmen yetiştiren yüksekokullar ve hemşirelik okullarıyla kurulacak ortaklıklar, araçları günlük işlere dâhil etmenin başka bir yolunu sunuyor. Bu olanaklar, platformun genişlemesini uygulamada listelenen dillerin sayısını artırmanın ötesine taşıyarak belirli kullanıcılara ve görevlere bağlıyor.
Proje liderleri Adi Vaani’yi, kabile dillerine odaklanan gelecekteki büyük dil modelleri için bir temel olarak da tanımladı. Bu tür sistemler, çok daha geniş ve nitelikli metin ve konuşma koleksiyonlarının yanı sıra rıza, mahremiyet ve faydaların paylaşımı için açık düzenlemeler gerektiriyor. Bu unsurların bir araya getirilmesi, diğer çok dilli ülkelerin uyarlayabileceği bir Hindistan örneği oluşturabilir.
Öne Çıkanlar
- Adi Vaani, 1 Eylül 2025’te Santali, Mundari, Bhili ve Gondi dilleriyle beta sürümünde kullanıma açıldı. Kui ve Garo dilleri geliştiriliyor.
- Android uygulaması ve hükümet portalı; metin ve konuşma araçlarını, OCR’yi, sözlükleri, öğrenme kitapçıklarını ve derlenmiş içerikleri bir araya getiriyor.
- Dil materyallerinin toplanmasına ve denetlenmesine 200’den fazla kişi katkı sundu. Santali çalışmaları, Hintçe ile eşleştirilmiş yaklaşık 100 bin cümleyi ve milyonlarca sözcük içeren metinleri kapsıyor.
- Doğruluk değişkenlik gösteriyor; ilk geri bildirimlerde Gondi çevirilerine ilişkin sorunlar dile getirildi. Bölgesel dil biçimleri, yazı sistemleri ve sınırlı eğitim verisi güçlük olmayı sürdürüyor.
- Eğitim, sağlık, kamu hizmetleri ve kültürel mirasın korunması başlıca kullanım alanları. Hassas konulardaki iletişimde insan denetimi kritik önem taşıyor.
- Geliştirmenin sürmesi; daha iyi verilere, toplulukların katılımına, bağlantı olanaklarına ve rıza, mahremiyet ve faydaların paylaşımına yönelik açık düzenlemelere bağlı.






