Yaklaşık 850 bin işçi zor bir seçimle karşı karşıya
Çalışma Bakanlığı İş Gücü Geliştirme Ajansının verilerine göre Tayvan’da temmuz ayı sonunda 849.777 yabancı işçi vardı. Eşler, çocuklar ve diğer bakmakla yükümlü olunan kişiler de dahil edildiğinde ülkedeki yabancı nüfus 950.000’i aşıyor ve ada nüfusunun yaklaşık yüzde 4’ünü oluşturuyordu. 3 Ekim 2025 itibarıyla Tayvan Boğazı’nda artan gerilimler bu topluluğu zor bir soruyla karşı karşıya bıraktı: Kriz sırasında ülkeden ayrılmak ailelerini korur mu, yoksa ailelerinin ihtiyaç duyduğu gelirden onları mahrum mu bırakır?
İçindekiler
- Yaklaşık 850 bin işçi zor bir seçimle karşı karşıya
- Krizin nasıl başlayacağı kaçış güzergâhlarını belirleyecek
- Kurtarma hazırlıklarının önünde devasa bir görev var
- Endonezya, Vietnam ve Tayland’ın da vatandaşları tehlikede
- İşler, işçilerin nerede mahsur kalabileceğini belirliyor
- Sivil savunma yabancı sakinlere de ulaşmalı
- Ücret kaybının etkisi Tayvan’ın çok ötesine uzanacak
- Bazı işçiler neden kalmayı tercih eder?
- Temsilcilikler diplomatik yükü üstlenecek
- Bilinmesi Gerekenler
İşçilerin çoğu Endonezya, Filipinler, Tayland ve Vietnam’dan geliyor. Elektronik ürünlerin montajında çalışıyor, beton döküyor, balıkçı teknelerinde görev yapıyor, yaşlılara bakıyor ve hastanelerde çalışıyorlar. Birçoğu birkaç yıl kalmayı, düzenli olarak ülkelerine para gönderirken Tayvan’ın imalat, inşaat, balıkçılık ve bakım hizmetlerindeki iş gücü açığını kapatmayı bekliyor.
Filipinler’in Davao kentinden ev işçisi Gilda Banugan, çocuklarının okulu bitirebilmesi için on yılı aşkın süredir Tayvan’da yaşıyor. Dili öğrendi, yerel bir ailenin güvenini kazandı ve ülkesindeyken biriktiremeyeceği kadar para biriktirdi. Ancak askerî tatbikatlar, krizin çok az uyarıyla başlayabileceğini ona hatırlatıyor.
Banugan, tehlike artsa bile birçok Filipinli göçmen işçinin neden kalmayı tercih edeceğini şöyle anlattı:
Birçok Filipinli göçmen işçiye, bir şey olması hâlinde Filipinler’e dönüp dönmeyeceklerini sorarsanız büyük olasılıkla hayır derler; Tayvan’da kalmak isterler. Çünkü bizi kurtarmaya çalışsalar bile nasıl hayatta kalabiliriz?
Bir çatışma limanları ve havalimanlarını kapatabilir, acil yardım hizmetlerini yetersiz bırakabilir ve Tayvan vatandaşlığı olmayan sakinlerin yardım almasını zorlaştırabilir. Ancak yurt dışındaki yakınlarını geçindiren işçiler için tahliye, maaşlarından vazgeçmek anlamına da gelir. Kararları hem anlık güvenlikle hem de hanelerinin uzun vadede geçimini sürdürebilmesiyle ilgili.
Birçoğu zaten ikinci sınıf sakinler gibi muamele gördüklerini, kalabalık yatakhanelerde kaldıklarını, işe alım aracılarından yüksek miktarda borçlandıklarını ve fazla mesai ücretlerini alamadıklarını söylüyor. İşverenleriyle birlikte yaşayan balıkçılar ve bakım işçileri için iş ile dinlenme arasındaki sınırı korumak özellikle zor olabiliyor. Resmî desteğin sınırlı olması ve dil engelleri acil bir durumda bu sorunları derinleştirebilir.
Krizin nasıl başlayacağı kaçış güzergâhlarını belirleyecek
Bir abluka, füze saldırıları ve savaşa dönüşmeden sürdürülen askerî baskı, tahliye açısından farklı koşullar yaratır. Ulaşımın işleyip işlemeyeceği, ne kadar zaman kalacağı ve Taipei, Pekin ile Güneydoğu Asya hükümetlerinin sivillerin ayrılışını koordine edip edemeyeceği, uygulamadaki temel sorular olacak.
Yabancı sakinler için en zor senaryo abluka olur. Ticari uçuşlar durdurulurken konteyner gemileri ve feribotlar da seferlerini keser. Tayvan’da büyük gemileri kabul edebilecek liman sayısı sınırlı, uluslararası havalimanı sayısı ise az. Bu da büyük grupların ayrılabileceği nokta sayısını azaltıyor.
Çin Halk Kurtuluş Ordusu, ateş açmadan adayı gemiler ve uçaklarla kuşatabilir. Askerî tehdit ile açık çatışma arasındaki bu gri alanda yabancı hükümetlerin sivillerin güvenle ayrılması için üzerinde uzlaşılmış bir güzergâhı zorla açtırabilecek yasal araçları sınırlı kalır. Deniz yoluyla ayrılmak riskli ve yavaş olur, ayrıca Pekin’le anlaşmaya varılmasına bağlı kalır.
İnsanları büyük limanlardan ve havalimanlarından uzaklaştırmak Tayvan içindeki kalabalığı azaltabilir. Ancak bu, onları yurt dışına çıkış güzergâhı beklerken adada bırakır.
Pistleri, radar sistemlerini ve elektriği etkileyen füze saldırıları ya da siber saldırılar başka sorunlara yol açar. Sivillerin hareketi kaotik hâle gelebilir; Tayvan’ın acil yardım hizmetleri ise önceliği vatandaşlara ve kritik altyapıya verir. Pistlerin kullanılabilir kalması ve çatışmalara geçici ara verilmesi konusunda anlaşma sağlanması hâlinde charter uçuşları veya askerî uçaklar küçük grupları dışarı çıkarabilir. Böyle bir ara verilmezse geniş çaplı hava tahliyesi olası görünmüyor.
Çin, savaş başlatmadan yıllardır Tayvan yakınlarında uçak ve gemilerle her gün baskı uyguluyor. Bu baskının daha sert bir biçimi, denizde daha sıkı kontrolleri, hava sahasına ilişkin uyarıları ve iletişim ile bankacılık sistemlerine yönelik siber baskıyı içerebilir.
İşletmeciler riskleri göze alırsa ticari uçuşlar ve feribot seferleri bu koşullarda sürebilir. Erken ayrılanların yola çıkma şansı en yüksek olur. Bekleyen işçiler ise durum tırmanırsa mahsur kalabilir. Her üç senaryoda da ulaşım ve diplomatik anlaşmalar, tahliye planının ne kadarının gerçekten uygulanabileceğini belirler.
Kurtarma hazırlıklarının önünde devasa bir görev var
Filipinler, Endonezya, Vietnam ve Tayland son yıllarda tahliye planlarını görüştü. Hazırlıklar; iletişim listeleri ve güvenli evlerden tatbikatlara ve olası charter taşımacılığı düzenlemelerine kadar uzanıyor. Güvenli güzergâhlar olmadan bunların hiçbiri insanların taşınmasını garanti edemez.
Yalnızca Filipinler’in Tayvan’da 200 bine yakın vatandaşı bulunuyor. Endonezya’nın yüz binlerce vatandaşı var; bunların çoğu ev hizmetlerinde ve balıkçılıkta çalışıyor. Bu toplulukların bir bölümünü bile taşımak, elverişli hava koşulları ve ayrılmak için uygun bir fırsatın yanı sıra Tayvan, Çin, ABD, Japonya ve diğer ülkelerin iş birliğini gerektirir.
Filipinli liderler bu zorluk hakkında daha açık konuşmaya başladı. Dışişleri Bakanı Theresa Lazaro, Tayvan’daki Filipinlilerin güvenliği ve tahliyesi konusunda Pekin’le doğrudan görüşmelerin gündemde olduğunu belirtti. Böyle görüşmelerin olasılığına ilişkin olarak şunları söyledi:
Böyle görüşmeler tam zamanında yapılmış olur.
Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr., coğrafi yakınlığı ve Tayvan’daki Filipinlileri koruma gereğini, çatışma çıkması hâlinde Filipinler’in kenarda kalamayacağı gerekçeleri arasında gösterdi. Manila’nın savaş istemediğini söylerken savunma ortaklıklarını güçlendirdi ve ülkenin kuzeyinde insani yardım operasyonlarına hazırlanıyor.
Marcos, ulusal savunma ve toprak bütünlüğüne ilişkin tutumunu da şöyle ifade etti:
Filipinler hiçbir toprak parçasından vazgeçmeyecek.
Çin, insani yardım koridorları veya vatandaşlarının tahliyesine yardım önererek Tayvan krizinde Güneydoğu Asya ülkelerini tarafsız tutmaya çalışabilir. Çin güçlerinden yardım kabul etmek bazı hükümetler açısından siyasi açıdan hassas olur. Ancak insanları koruma zorunluluğu, bu tereddüdün önüne geçebilir.
Sıkı bir abluka veya hasar gören pistler, hükümetlere hazırlıkları gerçek tahliye hareketlerine dönüştürmek için çok az zaman bırakır. İletişim listeleri, barınaklar ya da charter düzenlemeleri hazır olsa bile temel operasyonel soru yanıtsız kalır: Uçaklar ve gemiler Tayvan’a ulaşabilecek ve güvenli biçimde ayrılabilecek mi?
Endonezya, Vietnam ve Tayland’ın da vatandaşları tehlikede
Endonezya’nın Çin’le ticareti Tayvan’la ticaretini büyük ölçüde aşıyor ve Çinli şirketler Endonezya takımadalarındaki önde gelen projelere finansman sağlıyor. Cakarta, Pekin’le ekonomik ilişkilerinin ağırlığını yansıtan bir tutumla genellikle tarafsızlığı ve diyaloğu vurguluyor.
Tayvan’daki yüz binlerce Endonezya vatandaşının güvenliği, bu ekonomik çıkarların yanı sıra acil bir kaygı oluşturuyor. Aralarında bakım işçileri, fabrika işçileri ve balıkçılar bulunuyor. Endonezya geçmişte acil durum önlemlerini açıklamış olsa da mesafe ve ulaşım düzenlemeleri tahliyeyi tehlikeli bir operasyon hâline getirebilir.
Vietnam ve Tayland’ın da Tayvan’da fabrika, inşaat ve evde bakım işlerinde çalışanlar dahil kayda değer büyüklükte işçi toplulukları bulunuyor. Hükümetlerinin insani yardım koridorları araması ve vatandaşlarına tavsiyelerde bulunmak için mevcut kanalları kullanması muhtemel.
Her üç ülke de Filipinler’le aynı pratik engelle karşı karşıya. Dikkatle hazırlanmış bir planın kurtarma operasyonuna dönüşebilmesi için güvenli bir güzergâh gerekir. Diplomatik çabaların, ayrılmayı bekleyen insanların güvenliğinin yanı sıra Tayvan’a erişim konusunu da ele alması gerekir.
İşler, işçilerin nerede mahsur kalabileceğini belirliyor
Tayvan’la bağlantılı teknelerde çalışan balıkçılar aylarca evlerinden uzakta kalabiliyor. Bazıları hiçbir ülkenin açıkça yetki sahibi olmadığı, ihtilaflı sularda seyrediyor. Tayvan’dan uzakta faaliyet gösteren filonun bazı bölümlerinde ödenmeyen ücret, borç karşılığı çalıştırma ve şiddet içeren muameleye ilişkin haberler son yıllarda dış dünyanın dikkatini çekti.
Borç karşılığı çalıştırma, bir kişinin borç nedeniyle çalışmaya mecbur bırakıldığı ve işten ayrılma imkânının kısıtlandığı durumu ifade eder. Ücret veya muamele konusunda zaten sorun yaşayan işçiler için denizde yaşanacak bir acil durum, gemi sahiplerine bağımlılıklarını daha da artırabilir.
Balıkçılara barış zamanında bile ulaşmak zor olabilir. Kriz sırasında mürettebat, tekne sahiplerinin talimatları, durdurulma tehlikesi ve güvenli limanların yetersizliği gibi birbiriyle çelişen baskılarla karşılaşabilir. Gerilim tırmanırken Tayvan’dan uzakta bulunan bir işçinin seçenekleri, havalimanı yakınında bekleyen bir işçininkinden farklı olur.
Bakım ve fabrika işçilerinin karada karşılaştığı başka zorluklar var. Birçok işçi, işverenlerin sağladığı konaklama yerlerinde yaşıyor; evrak işleri ve sorunların çözümü için iş bulma aracılarından yardım alıyor. Elektrik kesintisi veya ulaşımın durması, belirlenen buluşma noktasına ulaşmayı zorlaştırabilir.
Bakım işçileri, özel evlerde veya hastanelerde hastaların yanında kalmak zorunda hissedebilir. Kalabalık yatakhanelerde yaşayan fabrika işçileri, ulaşım durduğunda hızla harekete geçmekte zorlanabilir. İşe alım aracılarından alınan borç, her iki gruptaki çalışanları da güvenliklerine ilişkin kaygılar artsa bile işlerinde kalmaya itebilir.
- Balıkçılar Tayvan’dan uzakta olabilir ve güvenli bir yere yanaşma imkânları sınırlı kalabilir.
- Bakım işçileri ayrılıp ayrılmamaya karar verirken hastalara karşı sorumluluklarını göz önünde bulundurabilir.
- Fabrika işçileri, büyük işveren yatakhanelerinden sağlanan ulaşıma bağımlı olabilir.
- İşe alım aracılarından borçlanan işçiler, işlerini bırakmakta maddi açıdan zorlanabilir.
Dil engelleri bu durumların her birini daha da karmaşık hâle getirir. Bazı yerel yönetimler tayfunlar ve diğer afetler için çok dilli duyurular yayımlıyor. Ancak çatışma, barınma ve gıda tedarikiyle ilgili ek sorunları beraberinde getirir. İşverenlerinden açık talimat alamayan işçiler acil kararları tek başlarına vermek zorunda kalabilir.
Sivil savunma yabancı sakinlere de ulaşmalı
Tayvan son yıllarda askerlik süresini uzatarak ve sivil savunmaya daha fazla önem vererek askerî hazırlıklarını artırdı. Sivil savunma, acil durumlarda sivilleri korumaya yönelik hazırlıkları kapsar. Şehir yönetimleri tatbikatlar ve halka yönelik bilgilendirmelerle temel hazırlıkları teşvik ediyor.
Bu iletişimin büyük bölümü vatandaşlara yönelik. Göçmen işçiler bilgileri çoğu zaman geç alıyor veya hiç alamıyor; ayrıca birçoğu Çince okuyamıyor. Çok geç ulaşan veya kişinin anlayamadığı bir dilde verilen talimat, harekete geçmek için kalan süreyi azaltıyor.
Çalışma Bakanlığının 1955 yardım hattı yabancı işçilere çok dilli destek sağlıyor. Yerel yönetimler ve topluluk örgütleri de deprem ve tayfunlar için Güneydoğu Asya’da konuşulan çeşitli dillerde rehberler yayımladı. Bu mevcut kanallar, resmî mesajları başka türlü kaçırabilecek kişilere ulaşma imkânı sunuyor.
İşverenlerden güncel iletişim listeleri tutmaları, tahliye güzergâhlarını paylaşmaları ve yabancı çalışanların acil durumda nerede toplanacaklarını bilmelerini sağlamaları isteniyor. İşçilerin ayrıca çatışmaya özgü açık bilgilere ihtiyacı var: Barınaklar nerede, yanlarına ne almalılar ve ulaşım sağlanacak mı?
İşçilerin konuştuğu dillerde verilecek talimatlar paniği ve söylentileri azaltmaya yardımcı olur. Özel evlerde, yatakhanelerde ve diğer iş yerlerinde yaşayan kişilerin aynı planı anlamasını da kolaylaştırır.
Toplumun tutumu da başka bir zorluk yaratıyor. Son yıllarda yapılan anketler, Tayvan toplumunun bazı kesimlerinin savaş tehlikesini manşetlerin düşündürdüğünden daha az acil gördüğüne işaret ediyor. Çin’in can kaybı yaşanmadan tekrarlanan askerî faaliyetleri tehlikenin uzak olduğu hissini yaratabiliyor.
Bu aciliyet duygusunun azalması, sivil savunma harcamalarını, eğitimleri ve planlamayı sürdürmeyi zorlaştırabilir. Kapsayıcı bir acil durum sistemi, Tayvan pasaportu olmayanlar dahil adada yaşayan herkese ulaşmalı.
Ücret kaybının etkisi Tayvan’ın çok ötesine uzanacak
Tayvan’ın göçmen iş gücü hem sanayiyi hem de günlük bakım hizmetlerini destekliyor. Yabancı bakım işçileri ve hastane yardımcıları yaşlanan topluma destek oluyor ve daha fazla Tayvan sakininin ücretli işlerde çalışabilmesini sağlıyor. Fabrika ve inşaat sektörlerinde çalışan göçmenler, sıkışık iş gücü piyasasındaki açığı kapatıyor.
Tayvan ayrıca başta yarı iletken şirketleri olmak üzere ileri imalatın merkezlerinden biri. Yarı iletkenler; telefonlarda, otomobillerde ve sanayi makinelerinde kullanılan çiplerdir. Bu ürünlerin tedarikindeki aksama, Tayvan Boğazı’nın çok ötesindeki ülkeleri etkileyebilir.
Güneydoğu Asya’da telefon ve ev aletleri montajı yapan fabrikalar, parça tedarikinin kesilmesi hâlinde üretimi yavaşlatabilir veya durdurabilir. Tayvan çiplerine bağımlı ülkeler kıtlıkla karşılaşabilir; Asya’nın çok ötesindeki tüketiciler ise daha yüksek fiyatlarla karşı karşıya kalabilir.
Endonezya, Filipinler, Tayland ve Vietnam’daki aileler için daha doğrudan kayıp, işçilerin ülkelerine gönderdiği para olan havalelerin kesilmesiyle yaşanır. Bu ödemeler okul ücretlerinin, barınma giderlerinin ve günlük harcamaların karşılanmasına yardımcı oluyor.
Erken ayrılan veya işini kaybeden işçilerin gönderebileceği para azalır. Hükümetleri, tahliyenin maliyetini ve tehlikesini, işçiler döndükten sonra onlara destek olma ihtiyacıyla birlikte değerlendirmek zorunda kalır. Uzun süren bir kriz kamu bütçeleri ve sosyal güvenlik ağları üzerindeki baskıyı artırır.
Bazı işçiler neden kalmayı tercih eder?
Birçok işçi, kriz çıkarsa Tayvan’da kalacağını söylüyor. Ulaşım kapanmadan ayrılmak mahsur kalma riskini azaltabilir, ancak işten ve ücretten vazgeçmek anlamına da gelir. Kalmak ise işverenler ve ulaşım hizmetleri faaliyetlerini sürdürdüğü sürece yakınlarına destek olma imkânını korur.
Banugan’ın kaygısı bu maddi hesabı gözler önüne seriyor. Kurtarma operasyonu bir işçiyi ülkesine götürürken çocukların eğitimi ve diğer zorunlu harcamaları karşılayan gelirden haneyi mahrum bırakabilir. Tayvan’da mahsur kalma korkusuna, geri döndükten sonra ailesini geçindirememe korkusu da eşlik ediyor.
Kalmayı bekleyen işçiler, kendilerine bir ölçüde kontrol imkânı sağlayan pratik hazırlıklardan söz ediyor. Pasaportlarını kolay ulaşılabilecek yerde tutuyor, temel ihtiyaçlardan oluşan küçük bir çanta hazırlıyor, acil durum iletişim bilgilerini saklıyor ve arkadaşlarıyla buluşma noktaları belirliyorlar.
Ayrıca amirlerine şirket planlarını soruyor, telefon aramaları ve mesajlar kesilirse ne yapacaklarını aracılarla görüşüyorlar. Bu adımlar, özellikle günlük yardımlar için işverenlerine veya aracılara bağımlı olan kişilerin yaşadığı karmaşayı azaltabilir.
En büyük belirsizlik, kriz sırasında adadan ayrılmayı garanti eden bir güzergâhın bulunup bulunmayacağı. İşçilerin hazırlıkları yerel düzeyde harekete geçmelerine yardımcı olur; adadan ayrılmak ise ulaşımın işleyişine ve hükümetler arasındaki anlaşmalara bağlı kalır.
Temsilcilikler diplomatik yükü üstlenecek
Ülkelerin çoğu tek Çin politikası izliyor ve Taipei’de büyükelçilik bulundurmuyor. Bunun yerine vize ve ticaret gibi işlerle ilgilenen temsilcilikler faaliyet gösteriyor. Acil bir durumda yabancı sakinlere yönelik müdahalenin büyük bölümünü bu temsilcilikler ve gayriresmî diplomatik kanallar koordine etmek zorunda kalacak.
Temsilcilikler Tayvan makamları ve işverenlerle çalışabilir, ancak bir savaş bölgesinde büyükelçiliklerin sahip olduğu araçlardan yoksunlar. Bir tahliye, Çin güçlerinin devriye gezdiği sulardan geçecekse hükümetlerin erişim ve güvenlik konusunda kapalı kapılar ardında görüşmeler yapması gerekir. Çatışma başladıktan sonra bu görüşmeleri düzenlemek daha zor olur.
Konsolosluk desteği bugün de temsilcilikler, Tayvan bakanlıkları, iş bulma aracıları ve işverenler arasındaki iş birliğine bağlı. Çatışma çıkması hâlinde bu ağların kendi personelinin güvenliğini sağlarken birkaç dil konuşan kişilere de ulaşması gerekecek.
Temsilciliklerin uyarılar yayımlaması, personeli güvenli yerlere taşıması ve toplanma noktalarındaki kalabalıkları yönetmesi gerekebilir. Bu görev, diplomasiyle insanların nereye gitmesi gerektiğini bildirme ve hizmetler aksarken ulaşım ayarlama gibi pratik ihtiyaçları bir araya getirecek.
Tayvan’a yakın Filipinler ve Japonya, koridorların açılması hâlinde tahliye edilenler için geçiş noktaları olarak kullanılabilir. Bu güzergâhların kullanımı Manila, Tokyo ve Taipei’de hızlı kararlar alınmasını ve Pekin’in sivillerin hedef alınmayacağına dair güvence vermesini gerektirir.
Göçmen işçiler açısından temel mesele somut: Anlayabilecekleri talimatları alabilecekler mi, güvenli bir yere ulaşabilecekler mi ve ailelerini geçindirmeyi sürdürebilecekler mi? Hükümetlerin kurtarma hazırlıkları, ayrılmak isteyenlerin yanı sıra ayrılmayı göze alamayacağını düşünenleri de hesaba katmalı.
Bilinmesi Gerekenler
- Tayvan’da temmuz ayı sonunda 849.777 yabancı işçi vardı; bakmakla yükümlü olunan kişiler de dahil yabancı sakinlerin sayısı 950.000’i aştı ve nüfusun yaklaşık yüzde 4’ünü oluşturdu.
- İşçilerin çoğu Endonezya, Filipinler, Tayland ve Vietnam’dan geliyor; imalat, inşaat, balıkçılık ve bakım hizmetlerini destekliyor.
- Birçok işçi, ücretlerini kaybetmenin ailelerinin mali durumunu tehlikeye atacağı gerekçesiyle kriz sırasında kalacağını söylüyor.
- Abluka ticari seferleri durdurur; füze saldırılarının yol açacağı hasar hava yoluyla tahliyeyi ciddi biçimde kısıtlayabilir.
- İşçi gönderen ülkeler acil durum planlarını görüştü, ancak ayrılmanın mümkün olup olmayacağını güvenli güzergâhlar ve hükümetler arası iş birliği belirleyecek.
- Balıkçılar, bakım işçileri ve büyük yatakhanelerde kalan çalışanlar konum, sorumluluklar, borç ve ulaşım konusunda farklı engellerle karşılaşıyor.
- Tayvan’ın çok dilli 1955 yardım hattı ve afet rehberleri destek sağlıyor; yine de işçilerin çatışmaya ilişkin açık talimatlara ihtiyacı var.
- Bir aksama havaleleri, Tayvan’ın iş gücünü ve çiplerle mamul ürünlerin uluslararası tedarikini etkiler.
- Güvenli koridorlar açılırsa temsilcilikler yardımı koordine edecek; Filipinler ve Japonya olası geçiş noktaları olabilir.






