Tokyo, Kritik Sektörleri Korumak İçin Yurt Dışına Yöneliyor
Japonya, yarı iletkenler, nadir toprak elementleri, bataryalar ve gemi inşası öncelikli alanlar arasında yer alırken, yurt dışında tedarik zincirleri kuran şirketlere yönelik devlet desteğini genişletmeye hazırlanıyor. 20 Ağustos 2025 itibarıyla plan, yurt dışındaki projelerin araştırma ve geliştirmeden ticari üretime kadar birkaç yıl sürecek sübvansiyonlardan yararlanabilmesini sağlayacak şekilde Ekonomik Güvenlik Yasası'nı değiştirmek.
İçindekiler
- Tokyo, Kritik Sektörleri Korumak İçin Yurt Dışına Yöneliyor
- Japonya Neden Daha Fazla Üretim ve Tedarik Noktası İstiyor?
- Çipler Büyük Harcama ve Nitelikli İş Gücü Açığı Getiriyor
- Hidrojen Desteği Fiyat Farkını Kapatmayı Hedefliyor
- Gıda İhracatçılarının Müşterilere Güvenilir Ulaşım Rotalarına İhtiyacı Var
- Üreticiler Ağlarını Şimdiden Değiştiriyor
- Mali Yardımın Yanı Sıra Hukuki Güvenceler de Önemli
- Başlıca Riskler Maliyet, Rekabet ve Bağımlılık
- İzlenecek Tarihler ve Hedefler
- Öne Çıkan Noktalar
Önerilen genişleme iki hedefi bir araya getiriyor: temel mallara erişimi güvence altına almak ve Japon şirketlerinin uluslararası pazarlarda büyümesine yardımcı olmak. Güneydoğu Asya, ABD ve diğer gelişmekte olan pazarlar bu çabanın merkezinde yer alıyor. Yeşil hidrojen, amonyak ve yüksek ihracat değerine sahip tarım ürünleri de Japonya'nın daha kapsamlı yaklaşımında öne çıkıyor.
Bu alanlarla ilgili destek şimdiden kayda değer boyutta. Japonya, Eylül 2024'e kadar yarı iletken sübvansiyonlarına 25 milyar doların üzerinde harcama yapmıştı. Yeşil dönüşüm paketi, önümüzdeki on yılda düşük karbon salımına sahip altyapıya 1 trilyon dolarlık yatırımın önünü açmayı hedefliyor; bu kapsamda yurt içi ve yurt dışındaki temiz hidrojen ve amonyak tedarik zincirleri için yaklaşık 60 milyar dolar ayrıldı.
Yurt dışına açılma finansmanı ve stratejik şirketlere destek konulu haberlerde aktarılan planlı yasal değişikliklerle devlet yardımlarının geleneksel olarak odaklandığı yurt içi pilot projelerin ve üretimi Japonya'ya geri getirmenin ötesine geçilmesi öngörülüyor. Projelerin finansmanında Japonya Uluslararası İşbirliği Bankası'nın (JBIC) kilit rol oynaması bekleniyor.
Tedarik zinciri, bir ürünü ham maddelerden fabrikalara, taşımacılığa ve dağıtıma, oradan da kullanıcılara ulaştıran ağdır. Tokyo, temel mal ve teknolojilerin akışını sürdürürken Japon şirketlerini gelecekte büyümeyi desteklemesi beklenen sektörlerde konumlandırmak için bu ağın daha fazla halkasını Japon şirketlerinin şekillendirmesini ve kontrol etmesini istiyor.
Japonya Neden Daha Fazla Üretim ve Tedarik Noktası İstiyor?
COVID-19 salgını, Rusya-Ukrayna savaşı ve ABD ile Çin arasındaki gerilimin artması, uluslararası ticaretteki zayıflıkları ortaya çıkardı. Tek bir ülkeye veya bölgeye büyük ölçüde bağımlı bir işletme, taşımacılık durduğunda, tedarik azaldığında ya da hükümetler ihracatı kısıtladığında zor durumda kalabilir.
Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı (METI), yeni politikanın kesintilerin ciddi ekonomik zarara veya güvenlik sorunlarına yol açabileceği sektörlerde üretim ve tedarik kaynaklarını çeşitlendirmeyi hedeflediğini belirtiyor. Çeşitlendirme, temel malları üretmek ya da satın almak için birden fazla noktaya sahip olmak ve böylece bir tedarikçinin devre dışı kalması durumunda şirketlere alternatif sunmak anlamına geliyor.
Japonya zor bir dengeyle karşı karşıya. Çin ülkenin en büyük ticaret ortağıyken ABD, başlıca güvenlik müttefiki. Washington, Çin'in ileri teknolojiye erişimini sınırlamak için gümrük vergileri ve ihracat kontrolleri uyguladı. Çin ise gelişmekte olan ülkelerde altyapı ve tedarik zincirlerine büyük yatırımlar yapıyor.
Tokyo'nun yanıtı, yurt içi inovasyonu yurt dışındaki yatırımlarla birleştiriyor. Amaç, Japon şirketlerini büyüyen pazarlara bağlı tutarken dış şoklara ve siyasi baskılara maruz kalma riskini azaltmak. Bu yaklaşımda Çin'den tamamen kopmak ne mümkün ne de arzu ediliyor: Çin, yarı iletkenlerin dünyadaki en büyük tüketicisi olmayı sürdürüyor ve Japonya'nın önemli bir ticaret ortağı konumunda bulunuyor.
2022 tarihli Ekonomik Güvenliği Teşvik Yasası, istikrarlı yarı iletken tedarikine ve daha güçlü bir yerli sektöre duyulan ihtiyacı kabul etti. Yurt dışı sübvansiyon önerisi, bu yaklaşımı uluslararası üretim ve tedarik kaynaklarına da genişletiyor. Japonya, tedarik kesintilerini önlemek için Çin ve Güney Kore ile işbirliğinin önemini de vurguladı.
Çipler Büyük Harcama ve Nitelikli İş Gücü Açığı Getiriyor
Yarı iletkenler; akıllı telefonların, otomobillerin, savunma sistemlerinin ve yapay zekânın çalışmasını sağlayan küçük elektronik bileşenlerdir. Japonya 1980'lerde sektörde hâkim konumdaydı ancak daha sonra Tayvan, Güney Kore ve ABD'nin gerisinde kaldı. Bugünkü yatırımlar, bu pazardaki yerini yeniden kazanmayı hedefliyor.
Hükümetin desteklediği Rapidus konsorsiyumu, yapay zekâ dâhil çeşitli uygulamalarda kullanılmak üzere 2027'ye kadar 2 nm teknolojisiyle ileri düzey çipler üretmeyi hedefliyor. Girişim kapsamında binlerce mühendisin eğitilmesi ve otomatik üretim tesislerinin kurulması da planlanıyor. Rapidus ve kamu-özel sektör ortaklıkları, 2030'a kadar 1 trilyon dolara ulaşacağı öngörülen küresel yarı iletken pazarından pay alma çabalarının parçası.
Japonya'nın stratejisi, üretimi ülkeye geri getirmek anlamına gelen üretimi ülke içinde konumlandırmayı, üretimi yurt dışında genişletmekle birleştiriyor. Daha düşük iş gücü maliyetleri ve büyüyen pazarlar nedeniyle Güneydoğu Asya özel bir odak noktası. Japonya'da ve yurt dışında ileri üretime yatırım yapılması, Japon çip şirketlerini destekleyen daha geniş ağı güçlendirmeyi amaçlıyor.
Harcamaların önünde pratik engeller de var. Yarı iletken sektörünün yeniden canlandırılmasına ilişkin bir değerlendirme, daha büyük meblağlar ayıran ABD ve Çin'le rekabete ve Japonya'da tahminen 40 bin yarı iletken uzmanı açığı bulunduğuna dikkat çekiyor. Fabrikalara ayrılan kaynakların, bu tesisleri tasarlayabilecek, işletebilecek ve bakımını yapabilecek çalışanlarla desteklenmesi gerekiyor.
2021'deki çip kıtlığı otomotiv sektörüne 200 milyon doların üzerinde zarara yol açtı. ABD, Hollanda ve Japonya, Çin'in temel çip üretim ekipmanlarına erişimini kısıtlayan ihracat kontrollerini de eşgüdüm içinde uyguladı. Kıtlıklar ve kısıtlamalar, gelişmiş ekonomiler için güvenilir tedariki öncelik hâline getirdi.
Japonya'nın yarı iletken sübvansiyonları 2021-2023 döneminde GSYH'nin yüzde 0,71'ine ulaştı. GSYH, bir ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçer. Bu destek Japonya'nın geçmişteki uygulamalarına kıyasla büyüktü; ancak ABD'nin CHIPS ve Bilim Yasası 52,7 milyar dolar sağlarken Çin devletinin desteğinin 150 milyar dolara ulaştığı tahmin ediliyor.
Hidrojen Desteği Fiyat Farkını Kapatmayı Hedefliyor
Japonya'nın yeşil dönüşüm programı, sanayi yatırımlarını 2030'a kadar karbon salımını yüzde 46 azaltma ve 2050'ye kadar karbon nötrlüğüne ulaşma hedeflerine bağlıyor. Karbon nötrlüğü, salınan emisyonların giderilen veya denkleştirilen emisyonlarla dengelenmesi anlamına geliyor.
Daha geniş yatırım çabasının yaklaşık 60 milyar doları, Japonya'da ve yurt dışında temiz hidrojen ve amonyak değer zincirlerine ayrıldı. Değer zinciri, bir ürünün üretilmesi, taşınması ve satılması için gereken bağlantılı faaliyetleri kapsar. Bu alandaki devlet desteğinin amacı, gelişmekte olan enerji kaynaklarını ticari olarak kullanılabilir bir seçeneğe dönüştürmeye yardımcı olmak.
Doğal Kaynaklar ve Enerji Ajansı (ANRE), kendi kullanımları için hidrojen veya amonyak üreten üreticilere, tüccarlara ve şirketlere yönelik Tedarik Zinciri Sübvansiyonu'nu başlattı. Programın temel mekanizması, bu daha temiz enerji kaynakları ile sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ve kömür gibi yerleşik yakıtlar arasındaki fiyat farkını karşılamak.
Japonya, 2040'a kadar 12 milyon ton hidrojen kullanmayı ve 2030'a kadar dünya genelinde 15 GW elektrolizör kapasitesini devreye almayı hedefliyor. Elektrolizörler, suyu ayrıştırıp hidrojen üretmek için elektrik kullanır. Planlanan kapasite, Japonya'nın hedeflerinin yurt içi talebin yanı sıra ülke sınırlarının ötesindeki üretimi de kapsadığını gösteriyor.
Sübvansiyon programının, pazara erken giren işletmeler için periyodik değerlendirmeler ve olası uzatmalarla 15 yıl sürmesi tasarlanıyor. Bu süre boyunca sağlanacak destek, maliyet ve getirileri uzun yıllara yayılan yatırımlar yapmaları için şirketlere yardımcı olmayı amaçlıyor.
Uygunluk ölçütleri, finansman maliyetleri ve temiz hidrojen ile amonyağın değişen tanımı belirsizlik yaratan konular arasında. Bu ayrıntılar, hangi projelerin destek alabileceğini ve şirketlerin müşterilerin ödemeye razı olacağı bir fiyata enerji sağlayıp sağlayamayacağını etkiliyor.
Gıda İhracatçılarının Müşterilere Güvenilir Ulaşım Rotalarına İhtiyacı Var
Japonya'nın tedarik zinciri çalışmaları çiftlikleri, balıkçılık işletmelerini ve gıda dağıtımcılarını da kapsıyor. Hükümet, tarım ve deniz ürünleri ihracatının değerini 2025'e kadar 2 trilyon yene, 2030'a kadar 5 trilyon yene çıkarmayı hedefliyor. İkinci hedef, ilk hedefin iki buçuk katı ve 3 trilyon yenlik bir artış gerektiriyor.
Wismettac Foods, 2024'te Tedarik Zinciri Bağlantılarını Güçlendirmeye Yönelik Acil Önlemler kapsamında destek almak üzere seçildi. Şirket, seçkin Japon meyveleri ve deniz ürünlerini ABD'ye ulaştırmak için lojistik ve dağıtım ağları kuruyor.
Taze gıda, çip veya enerjiden farklı zorluklar barındırıyor. Wismettac'ın çalışmaları, düzenleyici kısıtlamalarla başa çıkmayı ve ürünleri uzun mesafelerde taze tutmayı gerektiriyor. Devlet yardımı, Japon gıdalarının satılabilir durumda yurt dışındaki alıcılara ulaşması için gereken taşıma ve dağıtım bağlantılarını destekliyor.
Japon mutfağının dünya çapında popülerleşmesi ve yenin değer kaybetmesiyle pirinç ihracatı da arttı. Yenin zayıflaması, Japon ihracatını uluslararası pazarlarda daha rekabetçi hâle getiriyor. Yalnızca ihracat için yetiştirilen pirince özel sübvansiyonlar veriliyor; bu ürünlerin yurt içi satışlara yönlendirilmesini önleyen katı kurallar uygulanıyor.
Bir ticaret şirketi olan Hyakusho Ichiba, kısmen ihracata özel sübvansiyonların ve Japon mutfağına yönelik uluslararası talebin katkısıyla sekiz yılda pirinç ihracatını 50 kat artırdı. Sushiro ve Omusubi Gonbei gibi Japon gıda markaları da yurt dışında hızla büyüyerek giderek artan sayıda müşteriye pirinç ve suşi sunuyor.
Bu gıda işletmeleri, Japonya'nın politikasının ne kadar geniş kapsamlı olduğunu gösteriyor. Tedarik zincirlerini güvence altına almak; sanayi için nadir toprak elementleri temin etmek, ileri çip üretimini desteklemek veya meyve, deniz ürünleri ve pirincin güvenilir biçimde teslim edilmesini sağlamak anlamına gelebilir. Ortak hedef yurt dışı pazarlarda daha güçlü bir konum olsa da her biri farklı yatırımlar gerektiriyor.
Üreticiler Ağlarını Şimdiden Değiştiriyor
JBIC'nin 2024 üretim sektörü araştırması, Japon şirketlerinin ekonomik ve jeopolitik belirsizliğe yanıt olarak tedarik zincirlerini gözden geçirdiğini ortaya koyuyor. Bazı şirketler faaliyetlerini Çin dışına taşırken bazıları maliyetleri düşürmek ve pazar talebini karşılamak için Çin'deki tedarik kaynaklarını genişletiyor.
Araştırmaya katılan şirketlerin yaklaşık yüzde 90'ı iş dönüşümü yürütüyordu. Yüzde 30'dan fazlası bunu, özellikle ABD, Çin ve Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN) üyesi ülkelerdeki şirketlerle birleşme, satın alma veya işbirliği yoluyla gerçekleştiriyordu.
Bulgular, Japonya'nın yurt dışı politikasının neden yeni fabrikalar kurmanın ötesine geçtiğini gösteriyor. Bir şirketi satın almak, başka bir işletmeyle ortak olmak veya tedarikçileri değiştirmek de üretimin nerede yapıldığını ve malların müşterilere nasıl ulaştığını değiştirebilir. Sübvansiyonlar, özel yatırımların riskini azaltmak ve uluslararası pazarlara yönelik yeni iş modellerini desteklemek amacıyla tasarlanıyor.
Şirketler, karbon salımını azaltmak anlamına gelen karbonsuzlaşma ve geri dönüşüm gibi faaliyetlerle malzemelerin kullanımda kalmasını sağlayan döngüsel ekonomi üzerinde de çalışıyordu. Araştırmaya göre şirketlerin yüzde 65'i enerji tasarrufu sağlayan ürünler, yüzde 45'i ise geri dönüşüm üzerinde çalışıyordu.
Maliyetler ve sübvansiyon eksikliği bu faaliyetleri yurt dışında sıklıkla sınırlıyordu. Devlet desteğinin, başka türlü finanse edilmesi zor olabilecek yurt dışı projelerinde Japon şirketlerinin rekabet etmesine yardımcı olması amaçlanıyor. Önerilen yardım, araştırma ve geliştirmeden ticarileşmeye, yani bir teknoloji veya ürünün ticari faaliyete dönüşmesi aşamasına kadar tüm süreci kapsayacak.
Mali Yardımın Yanı Sıra Hukuki Güvenceler de Önemli
Japonya Uluslararası İlişkiler Enstitüsü (JIIA), güçlü hukuki çerçevelerin ve şeffaf yönetişimin sübvansiyonlar kadar önemli olduğunu savunuyor. Güçlü kurumlara sahip ülkeler, özellikle hassas teknolojilerin söz konusu olduğu karmaşık tedarik zinciri sektörlerinde daha fazla yatırım çekiyor.
Enstitünün kurumsal gelişim hakkındaki değerlendirmesi, hükümetlerin tedarik zincirlerini nasıl koruması gerektiğine ilişkin görüşünü şöyle ortaya koyuyor:
Tedarik zincirlerini güvence altına alma çabaları, yalnızca devlet sübvansiyonlarına bel bağlamak yerine hukuki çerçeveler, siber güvenlik ve ekonomik istihbarat gibi kurumsal gelişime odaklanmalıdır,
Japonya'nın siber güvenlik alanında, küçük ve orta ölçekli işletmelerin ekonomik güvenlik konusundaki farkındalığını artırmada ve uluslararası düzenlemeler konusunda işbirliği geliştirmede yapması gerekenler var. Bu bağlamda ekonomik istihbarat, hükümetlerin ve işletmelerin temel sektörleri etkileyen kırılganlıkları ve gelişmeleri anlamasına yardımcı oluyor.
Ortak düzenleyici çerçeveler, şirketlere sınır ötesinde daha tutarlı kurallar sunarak tedarik zincirlerinin dayanıklılığını artırabilir. Büyük ekonomilerde artan korumacılık ve içe dönük politikalar bu işbirliği için risk yaratıyor.
Japonya'nın daha geniş yaklaşımı, kurallara dayalı uluslararası düzeni desteklemeyi ve düzenlemelerle ticaret anlaşmalarını, Trans-Pasifik Ortaklığı için Kapsamlı ve İlerlemeci Anlaşma (CPTPP) dâhil olmak üzere yüksek standartlar doğrultusunda yakınlaştırmayı içeriyor. Bu çabalar mali desteğe eşlik ediyor; şirketlerin yatırım yapma ve başarılı şekilde faaliyet gösterme gerekliliğinin yerini almıyor.
Başlıca Riskler Maliyet, Rekabet ve Bağımlılık
Bazı ekonomistler, rekabet hâlindeki sübvansiyon programlarının kamu kaynaklarını israf edebileceği, rekabeti bozabileceği ve normal koşullarda verimli olmayacak yatırımları destekleyebileceği uyarısında bulunuyor. Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), ülkelerin birbirlerine sanayi politikalarıyla karşılık vermesinin, üzerinde uzlaşılmış kurallara dayalı ticaret sistemini zayıflatabileceği ve olumsuz etkileri uluslararası ölçekte yayabileceği konusunda uyarıda bulundu.
Japonya'nın yarı iletken harcamaları bu baskıyı ortaya koyuyor. Önemli miktardaki destek bile ABD ve Çin'deki daha büyük programlarla rekabet etmek zorunda. Teknolojinin hızla değiştiği bir sektörde şirketler konumlarını korumak için tekrar tekrar yardım talep edebilir; bu da kamu desteğine bağımlılık riski yaratıyor.
Nitelikli çalışan açığı da bir başka engel. Japonya iş gücü piyasasını harekete geçiriyor ancak mühendis açığının beklenen boyutu, sübvansiyon destekli genişlemenin sonuçlarını sınırlayabilir. Yeni bir üretim tesisi için ekipman ve sermayenin yanı sıra eğitimli çalışanlar da gerekiyor.
Tokyo, çeşitlendirmeyi Çin'le ticari ilişkileriyle de uyumlu hâle getirmek zorunda. Ağlarını yeniden düzenleyen şirketler, faaliyetlerini Çin dışına taşımak veya Çin'den daha fazla alım yapmak dâhil farklı tercihlerde bulunuyor. Pratikteki zorluk, müşterilere, tedarikçilere ve pazarlara erişimi korurken kırılganlıkları azaltmak.
Politika, gelişmiş ekonomilerde devlet ve iş dünyası ortaklıklarına, stratejik yatırımlara ve sınırsız piyasa rekabetine bütünüyle bel bağlamaktan uzaklaşmaya yönelik daha geniş bir eğilimi yansıtıyor. Japonya'nın görevi, yardımları hedefli ve geçici tutarak verimsiz faaliyetleri sürdürmek ya da korumacılığı teşvik etmek yerine gerçek inovasyonu desteklemek.
İzlenecek Tarihler ve Hedefler
Japonya'nın yurt dışı sübvansiyon önerisi, daha önce alınan bir dizi önlem ve geleceğe yönelik hedefler çerçevesinde şekilleniyor. Hükümet Ekonomik Güvenlik Yasası'nı değiştirmeyi planlıyor ancak değişikliğin kabulü için bir tarih açıklanmadı.
Başlıca kilometre taşları tedarik güvenliğini, üretimi, gıda ihracatını ve enerji yatırımlarını bir araya getiriyor:
- 2021: Çip kıtlığı otomotiv sektörüne 200 milyon doların üzerinde zarara yol açtı.
- 2021-2023: Japonya'nın yarı iletken sübvansiyonları GSYH'nin yüzde 0,71'ine ulaştı.
- 2022: Ekonomik Güvenliği Teşvik Yasası, istikrarlı yarı iletken tedarikine ve daha güçlü bir yerli sektöre duyulan ihtiyacı kabul etti.
- 2024: Wismettac Foods, Tedarik Zinciri Bağlantılarını Güçlendirmeye Yönelik Acil Önlemler kapsamında destek aldı; JBIC, işlerini ve tedarik zincirlerini değiştiren üreticiler hakkında araştırma yaptı.
- Eylül 2024: Japonya'nın yarı iletken sübvansiyonlarına yaptığı harcama 25 milyar doları aştı.
- 2025: Japonya'nın tarım ve deniz ürünleri ihracatı hedefi 2 trilyon yen.
- 2027: Rapidus, 2 nm teknolojisiyle ileri düzey çipler üretmeyi hedefliyor.
- 2030: Hedefler arasında tarım ve deniz ürünleri ihracatını 5 trilyon yene çıkarmak, karbon salımını yüzde 46 azaltmak ve dünya genelinde 15 GW elektrolizör kapasitesine ulaşmak yer alıyor. Küresel yarı iletken pazarının 1 trilyon dolara ulaşması bekleniyor.
- 2040: Japonya, 12 milyon ton hidrojen kullanmayı hedefliyor.
- 2050: Japonya, karbon nötrlüğüne ulaşmayı hedefliyor.
Şirketler açısından bu hedefler, bugün alınan kararları önümüzdeki yıllarda gelişmesi beklenen pazarlarla ilişkilendiriyor. Japonya için temel amaç, şirketlerine yurt dışında yeni fırsatlar sunarken kritik mallara güvenilir erişimi sağlamak.
Öne Çıkan Noktalar
- Japonya, kritik sektörlerdeki yurt dışı projelerini birkaç yıl sürecek sübvansiyonlarla desteklemek için yasal değişiklikler planlıyor.
- Öncelikli alanlar arasında çipler, nadir toprak elementleri, bataryalar, gemi inşası, temiz hidrojen, amonyak ve gıda ihracatı yer alıyor.
- JBIC'nin projelerin finansmanına yardımcı olması beklenirken üreticiler üretim, tedarik kaynakları ve yurt dışı ortaklıklarını şimdiden değiştiriyor.
- Rapidus, 2027'de ileri düzey çipler üretmeyi hedefliyor. Japonya'da tahminen 40 bin yarı iletken uzmanı açığı bulunuyor.
- Hidrojen ve amonyak desteği, erken katılanlar için 15 yıl sürmesi tasarlanan bir programla bu kaynakların LNG ve kömürle arasındaki fiyat farkını kapatmayı amaçlıyor.
- Wismettac Foods ve pirinç ihracatçıları, lojistik ve ihracat desteğinin daha geniş stratejideki yerini gösteriyor.
- Sübvansiyon rekabeti, kamu desteğine bağımlılık, çalışan açığı ve Çin'le ilişkiler başlıca zorluklar arasında.
- Hukuki güvenceler, siber güvenlik ve uluslararası düzenleme işbirliği, Japonya'nın daha güvenilir tedarik zincirleri kurma çabasının parçası.






