Yirmi beş kitap dolaşımdan kaldırıldı
Hindistan yönetimindeki Keşmir’de yetkililer, akademisyenlerin, gazetecilerin ve yazarların eserlerine el konulmasını öngören yeni bir ceza usulü yasasına dayanarak 5 Ağustos 2025’te 25 kitabı yasakladı. Polis daha sonra Keşmir Vadisi’ndeki kitapçıları aradı, kitaplara el koydu ve Srinagar’daki bir edebiyat festivalinde stantları denetledi.
İçindekiler
- Yirmi beş kitap dolaşımdan kaldırıldı
- Hükümete göre kitapların içeriği
- Kitapçı aramaları edebiyat festivaline uzandı
- Hangi yazarlar ve konular etkileniyor?
- Yasa ile ifade özgürlüğü güvencelerinin çatışması
- Yazarlar eserlerini savunuyor
- Dini kitaplar ve siyasi muhalefet
- Etkiler neden Keşmir’in ötesine uzanabilir?
- Yazılı tarih ve yaşanmış deneyimler üzerine mücadele
- Öne çıkan noktalar
Jammu ve Keşmir İçişleri Bakanlığı, Hindistan Anayasası’nın 370. maddesi uyarınca bölgenin yarı özerk statüsünün kaldırılmasının altıncı yıl dönümünde 2025 tarihli S.O. 203 sayılı bildirimi yayımladı. Yasaklananlar arasında Arundhati Roy, Hafsa Kanjwal, A.G. Noorani, Sumantra Bose, Anuradha Bhasin, Victoria Schofield ve Christopher Snedden’ın kitapları bulunuyor.
Hükümet, yayınların gerçeğe aykırı anlatılar yaydığını, ayrılıkçılığı teşvik ettiğini ve şiddeti körükleyebileceğini söylüyor. Yazarlar, hak örgütleri ve siyasi partiler ise akademik çalışmaları, siyasi tartışmaları ve Keşmir tarihine erişimi kısıtladığını belirterek bu kararı sansür olarak kınadı.
Tartışma, hangi kitapların bir kitapçı rafında kalabileceğinin ötesine geçiyor. Yasaklanan eserler Keşmir ihtilafının kökenlerini, Hindistan’ın bölünmesini, anayasal meseleleri, insan hakları ihlallerini ve Hindistan yönetimi altındaki insanların deneyimlerini ele alıyor. Bu kitapların kaldırılması, söz konusu konuları anlamaya çalışan okurların erişebileceği yazılı anlatıları sınırlıyor.
9 Ağustos itibarıyla bu gerilim kitapçılar, yayıncılar, öğrenciler ve kitapları özel olarak okuyanlar için de sonuçlar doğuruyor. Karar, kitapları satanlara veya bulunduranlara cezai yaptırım tehdidi getirirken eleştirmenler, yasal mekanizmanın Keşmir dışındaki el koymalara da yol açabileceği uyarısında bulunuyor. Tartışmanın özünde, kitapların kamu güvenliğini tehdit edip etmediği ya da yetkililerin bastırmak istediği anlatıları koruyup korumadığı konusunda bir görüş ayrılığı var.
Hükümete göre kitapların içeriği
İçişleri Bakanlığı, kitapları 2023 tarihli Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita’nın (BNSS) 98. maddesi uyarınca müsadere kapsamına aldı. Müsadere, yetkililerin yayınları dolaşımdan kaldırmasına ve yasa uyarınca nüshalarına el koymasına olanak tanıyor.
Bildirimde, kitapların Hindistan’ın egemenliğini ve birliğini tehdit eden içerikler yaydığı öne sürülüyor. İddialar arasında kitapların “gerçeğe aykırı anlatıları ve ayrılıkçılığı yaydığı”, “gençleri yanlış yönlendirdiği” ve “şiddeti teşvik ettiği” ifadeleri yer alıyor. Ayrılıkçılık, bir bölgenin kendisini yöneten ülkeden ayrılmasını savunmak anlamına geliyor.
Yetkililer ayrıca yayınların “tarihî gerçekleri çarpıttığını”, “teröristleri yücelttiğini” ve “ayrılıkçılığı körüklediğini” savunuyor. Hükümete göre, kararda “terörist kahramanlığı” olarak nitelenenler de dahil olmak üzere mağduriyet ve haksızlığa uğrama duygusuna odaklanan anlatılar genç okurları radikalleştirebilir, topluluklar arasında düşmanlığı körükleyebilir ve ulusal bütünleşmeyi zayıflatabilir.
Bildirimde eserler, “tarihî veya siyasi yorum kisvesi altında” sunulan yayınlar olarak tanımlanıyor. Bu ifade, araştırma, çözümleme ve görüş yazısı olarak sunulan kitapları hükümetin güvenlik gerekçelerinin kapsamına alıyor.
Eleştirmenler, kararda belirli bölümlerin veya yakın zamanda gerçekleşmesi muhtemel şiddete ilişkin kanıtların gösterilmediğini, bunun yerine geniş kapsamlı sonuçlara yer verildiğini söylüyor. Kitapların çoğu saygın yayınevlerinden çıkmış, kapsamlı araştırmalara dayanan ciddi akademik çalışmalar veya gazetecilik ürünleri olarak kabul ediliyor. Bu nedenle temel görüş ayrılığı, yetkililerin hangi içerikleri tehlikeli gördüğü ve bunları kamu dolaşımından kaldırmayı haklı çıkarmak için hangi kanıtların gerektiği konusunda.
Kitapçı aramaları edebiyat festivaline uzandı
Bildirimden sonra polis Srinagar, Anantnag, Ganderbal ve Handwara’da uygulamaya geçti. Memurlar yasaklı kitapları bulmak için kitapçıları aradı, satıcıları sorguladı ve kitaplara el koydu.
Aramalar Srinagar’daki Chinar Kitap Festivali’ne de uzandı; polis burada yasaklı eserler için stantları denetledi. Yasak, Hindistanlı yetkililerin bölgede bir kitap festivalinin açılışını yaptığı sırada duyuruldu. Böylece kitap okumayı resmî olarak kutlayan bir etkinlik, belirli kitapların kaldırılmasıyla aynı döneme denk geldi.
Kitapçılar, cezai yaptırım tehdidi altında yasaklı kitapları tespit edip raflardan kaldırmak gibi acil bir sorunla karşı karşıya. Kararın uyarısı kitapları bulundurmayı da kapsadığı için okurlar açısından belirsizlik ve risk söz konusu; kişisel kullanım amacıyla kitap bulundurmak da suç teşkil edebilir.
Bu gelişmeler, eleştirmenlerin anlattığı daha uzun bir siyasi değişim ve kısıtlama sürecinin parçası:
- 1989: Keşmir’de silahlı ayaklanma başladı. Bölge o tarihten bu yana iletişim kesintileri, gazete yasakları ve gazetecilerin gözaltına alınması gibi uygulamalarla karşı karşıya kaldı.
- 2019: 370. maddenin kaldırılması, bölgenin yarı özerk statüsüne son verdi. Kısıtlamalar medyanın yanı sıra akademi ve sivil toplumu da giderek daha fazla etkiledi.
- 2025’in başlarında: Polis, Srinagar’daki kitapçıları arayarak İslam âlimi Syed Abul A’la Maududi’nin eserlerine el koydu.
- 5 Ağustos 2025: İçişleri Bakanlığı, 25 kitabı müsadere kapsamına alan 2025 tarihli S.O. 203 sayılı bildirimi yayımladı.
- Kararın ardından: Polis, Keşmir Vadisi’ndeki dükkânları aradı ve Chinar Kitap Festivali’ndeki stantları denetledi.
Hangi yazarlar ve konular etkileniyor?
Listedeki yazarlar Hindistan’dan, Keşmir’den ve dünyanın farklı ülkelerinden. Eserler tarih araştırmalarını, anıları, araştırmacı gazeteciliği, siyasi yorumları, feminist tanıklıkları ve insan hakları belgelerini kapsıyor.
Adı geçen eserlerin birçoğu Keşmir ihtilafının nasıl geliştiğini ve siyasi otoritenin nasıl kullanıldığını inceliyor. Diğerleri ise 2019’daki anayasa değişikliklerinin ardından yaşananlar da dahil olmak üzere, bölgede yaşayan insanlar üzerindeki sonuçlara odaklanıyor.
- Arundhati Roy: Booker Ödülü sahibi yazarın Azadi adlı kitabı, Keşmir’de devlet şiddeti ve kaybetmelere odaklanan denemeler içeriyor.
- Hafsa Kanjwal: ABD’de çalışan akademisyen, Hindistan’ın bölge üzerindeki kontrolünü nasıl pekiştirdiğini inceleyen Colonizing Kashmir: State-Building Under Indian Occupation kitabını yazdı.
- A.G. Noorani: Anayasa uzmanının The Kashmir Dispute 1947–2012 adlı eseri, ihtilafın hukuki ve siyasi tarihini kapsamlı biçimde ele alıyor.
- Sumantra Bose: London School of Economics profesörünün Contested Lands ve Kashmir at the Crossroads adlı kitapları, bölgenin karmaşık jeopolitiğini inceliyor.
- Anuradha Bhasin: Gazetecinin The Dismantled State adlı kitabı, 370. maddenin kaldırılmasının ardından yaşananları belgeliyor.
- Victoria Schofield: Tarihçinin kitabı Kashmir in Conflict.
- Christopher Snedden: Avustralyalı siyaset bilimcinin kitabı Independent Kashmir.
Angana Chatterji’nin ortak yazarlığını yaptığı Kashmir: The Case for Freedom da yasaklanan eserler arasında. Diğer kitaplar bölgenin siyasi dönüşümünü ve Hindistan yönetimi altındaki Keşmirlilerin deneyimlerini ele alıyor.
Öğrenciler ve araştırmacılar için listenin kapsamı önemli. Kısıtlamalar, aynı yeri incelemenin farklı yöntemlerini etkiliyor: anayasa tarihi, siyasi çözümleme, habercilik, tanıklık ve kişisel deneyim. Eleştirmenler, bu kapsamın okurların karşılaştırabileceği anlatı çeşitliliğini kısıtladığını düşünüyor.
Yasa ile ifade özgürlüğü güvencelerinin çatışması
BNSS’nin 98. maddesi, 2023 tarihli Bharatiya Nyaya Sanhita’nın (BNS) belirli hükümleri uyarınca cezalandırılabilir içerik barındırdığı anlaşılan yayınlara el konulmasına izin veriyor. Bu hükümler arasında egemenliğe yönelik tehditler, düşmanlığı teşvik etme ve ulusal bütünleşmeye zarar veren iddialarla ilgili suçlar bulunuyor.
BNSS, yayınların yasaklanması ve bunlara el konulmasına ilişkin usulü düzenlerken ilgili BNS hükümleri temel suçları tanımlıyor. Hükümet, kitapların bu kısıtlamalar kapsamına giren içerikler barındırdığını savunuyor.
Hindistan Anayasası’nın 19(1)(a) maddesi de ifade özgürlüğünü güvence altına alıyor. Kamu düzeni ve şiddete teşvik gibi sınırlı gerekçelerle kısıtlamalara izin veriliyor. Tartışma, korunan tartışmanın nerede sona erdiği ve cezalandırılabilir ifadenin nerede başladığı noktasında düğümleniyor.
Internet Freedom Foundation (IFF) ve diğer hak örgütleri, toptan yasağın hukuken savunulamayacağını ileri sürüyor. İtirazlarının temelinde, yetkililerce sakıncalı görülüyor diye tarihî veya siyasi argümanların bastırılamayacağı düşüncesi yatıyor.
Örgütler, Yüksek Mahkeme’nin tartışma, savunuculuk ve teşvik arasındaki ayrıma ilişkin kararlarına dikkat çekiyor. Tartışma, bir fikri incelemek; savunuculuk, o fikri destekleyen argümanlar öne sürmek; teşvik ise zararlı eyleme çağrıda bulunmaktır. Mahkeme, 2015’te Shreya Singhal v. Union of India davasında, ifadenin geniş kapsamlı veya önleyici biçimde bastırılmasına karşı uyarıda bulundu. Doğrudan şiddete teşvik oluşturmadığı sürece, popüler olmayan bir görüşün yalnızca tartışılması veya savunulması koruma altında kalıyor.
Keşmir kararını eleştirenler açısından, belirli bölümlerin veya yakın zamanda gerçekleşmesi muhtemel şiddete dair kanıtların gösterilmemesi hukuki itirazın temelini oluşturuyor. Hükümet ise kararını yayınların ayrılıkçılığı, düşmanlığı ve radikalleşmeyi teşvik ettiği iddialarına dayandırıyor. Hukuki itiraz için herhangi bir duruşma tarihi veya son başvuru tarihi açıklanmadı.
Yazarlar eserlerini savunuyor
Kashmir: The Case for Freedom kitabının ortak yazarlarından Angana Chatterji, yasağı akademik çalışmaları cezalandırılabilir bir faaliyete dönüştürme girişimi olarak niteledi. Ayrıca kararın Keşmirliler üzerindeki psikolojik etkisine dikkat çekti:
Karar, devletin akademik çalışmaları suç sayma ve onları isyana teşvik olarak gösterme niyetini ortaya koyuyor. Yasağın simgesel ve maddi etkisi kapsamlı olacak. Keşmirlileri dehşete düşürüp yalnızlaştırmaya, acılarını ve direnişlerini susturmaya yönelik psikolojik operasyonları yeniden canlandırıyor.
Sumantra Bose, hükümetin suçlamalarını reddederek çalışmalarının barışa giden yolları belirlemeyi amaçladığını söyledi. Bose’un yanıtında, ailesinin sömürge dönemine uzanan sansürle mücadelesi de yer aldı.
Anuradha Bhasin, kitabının kapsamlı bir araştırmaya dayandığını savundu ve yetkililere eserin terörizmi yücelttiğini kanıtlamaları için meydan okudu. İtirazı, çalışmanın içeriğini tartışmanın merkezine yerleştiriyor: kitap neyi belgeliyor, neyi savunuyor ve hükümet bunları güvenlik iddialarıyla nasıl ilişkilendiriyor?
Yazarların yanıtlarında ortak nokta, şiddet, devlet politikası veya ihtilaflı tarih üzerine yazmanın güvenlik tehdidi olarak görülmesi kaygısı. Yazarlar kitaplarını Keşmir’i anlamaya katkı olarak savunurken bildirim, bu eserleri tehlikeli anlatıların aracı olarak sunuyor.
Dini kitaplar ve siyasi muhalefet
Ağustos ayındaki karar, 2025’in başlarında dini yayınlara yönelik bir başka uygulamanın ardından geldi. Polis, yasaklı Cemaat-i İslami örgütüyle bağlantılı İslam âlimi Syed Abul A’la Maududi’nin eserlerine el koymak için Srinagar’daki kitapçılara baskın düzenledi.
Bu el koymaları eleştirenler, dini özgürlük ve seçici uygulama konusunda kaygılarını dile getirerek benzer kitapların Hindistan’ın başka yerlerinde satılmaya devam ettiğine dikkat çekti. İki uygulama birlikte, dini yazıları ve siyasi ya da tarihî araştırmaları Keşmir’de kitaplara erişim tartışmasının içine taşıdı.
Öte yandan muhalefet liderleri de 25 kitabın yasaklanmasını kınadı. Eski Başbakan Mehbooba Mufti, sansürün fikirleri susturmak yerine onlara dikkat çektiğini ve Keşmir’de yabancılaşmayı derinleştirdiğini savundu.
CPI(M) lideri M.Y. Tarigami, kararı açık bir sansür eylemi olarak niteleyerek geri çekilmesini istedi. Siyasi muhalefet, ifade özgürlüğüne ve demokraside farklı görüşlerin yerine odaklanıyor.
Başmüftü ve ayrılıkçı lider Mirwaiz Umar Farooq, yazılı anlatıları yasaklamanın bu anlatıların ardındaki deneyimleri ortadan kaldıramayacağını savundu:
Akademisyenlerin ve tarihçilerin kitaplarını yasaklamak tarihî gerçekleri veya yaşanmış anıları silemez; bu tür adımların arkasındakilerin güvensizliklerini ortaya koyar.
Farooq’un açıklaması, kitapların kaldırılmasını belleğe ilişkin daha geniş bir tartışmayla ilişkilendiriyor. Belirli yazılı anlatılara ulaşmak zorlaşsa bile insanlar deneyimlerini hatırlıyor, sohbetler ve sözlü tarih aracılığıyla aktarmayı sürdürüyor.
Etkiler neden Keşmir’in ötesine uzanabilir?
98. madde, yasaklı kitaplara yalnızca Keşmir’de değil, Hindistan’ın başka yerlerinde de el konulmasına olanak tanıyor. Bu nedenle eleştirmenler, kararın sonuçlarının polisin arama yaptığı bölgelerin çok ötesindeki okurlara ve satıcılara ulaşabileceği uyarısında bulunuyor.
Yayıncılar, kitapçılar ve çevrim içi platformlar hukuki yaptırım riskinden kaçınmak için kitapları satıştan çekebilir. Bu yaygın biçimde gerçekleşirse Jammu ve Keşmir’de duyurulan bir karar, kitapların olağan satış kanallarından temin edilememesine yol açarak fiilen ülke çapında yasağa dönüşebilir.
IFF, tartışmalı anlatıların toptan yasaklar yerine diyalog ve şeffaflık yoluyla ele alınması gerektiğini savunuyor. Örgüt, akademik çalışmalar ve yorumlara getirilen kısıtlamaların demokratik tartışmayı ve halkın bilgiye erişimini zayıflatmasından kaygı duyuyor.
Akademisyenler, yayıncıların Keşmir hakkında eleştirel eserler basma konusunda daha isteksiz hâle gelmesinden de endişe ediyor. Bu çekingenlik, kitapların yayımlanmadan önce elenmesine yol açarak yazarların basılı hâle getirebileceklerini ve öğrencilerin daha sonra erişebilecekleri eserleri sınırlayabilir.
Yasak, hak örgütleri ve medya kuruluşlarının uluslararası ilgisini çekti. Endişeler, Hindistan’ın farklı görüşlere hoşgörü gösteren bir demokrasi olarak itibarına odaklanıyor. Hem Hindistan’da hem de uluslararası alanda yazarlar, siyasi partiler ve hak savunucuları kısıtlamaları kınadı.
Keşmir’deki öğrenciler ve araştırmacılar, eserlerin kaldırılmasını kolektif hafızanın silinmesi girişimi olarak görüyor. Kaygıları somut: Kitaplar dolaşımdan kalktığında bölgenin geçmişini incelemek ve farklı anlatıları karşılaştırmak zorlaşıyor.
Yazılı tarih ve yaşanmış deneyimler üzerine mücadele
Keşmir’de iletişim kesintileri, gazete yasakları ve gazetecilerin gözaltına alınması yaşandı. Eleştirmenler, yeni kitap kısıtlamalarını, özellikle 2019’daki anayasa değişikliklerinin ardından medya, akademi ve sivil toplum üzerindeki baskının artmasını, bu geçmişin devamı olarak görüyor.
Güvenlik ve toplum üzerine yorumlarıyla tanınan Ghazala Wahab, genç Keşmirlilerin kendi tarihlerine erişimini engelleme çabalarının kolektif hafızayı ortadan kaldıramayacağını savundu. Bu değerlendirme Farooq’un dile getirdiği kaygıyı yansıtıyor: Bir kitap raftan kaldırılabilir, ancak kaydettiği deneyimler dolaşımda kalmayı sürdürür.
Sömürge dönemindeki ve otoriter yönetimlerdeki sansürle karşılaştırmalar da eleştirilerin bir parçası oldu. Ortak kaygı, geçmişe dair anlatılara erişimi denetlemenin gelecek kuşakların neyi inceleyip anlayabileceğini şekillendirebilmesi.
Hint yazar Nilanjana Roy, yasağın kitaplara ilgiyi yok etmek yerine artırabileceğini savundu:
Yasak, Keşmir üzerine seçilmiş bir okuma listesi sunuyor. Tarih, bu tür yasakların nadiren işe yaradığını ve yasaklı eserleri çoğu zaman daha fazla aranan kitaplara dönüştürdüğünü gösteriyor.
Yasaklı kitaplar çoğu zaman direnişin simgesine dönüşür ve kamuoyunun ilgisini daha fazla çeker. Dijital dolaşım da bilgiyi bastırmayı zorlaştırır. Eleştirmenler, erişimi kısıtlama girişimlerinin yetkililerin okurların uzak durmasını istediği yazılara dikkat çekebileceği uyarısında bulunuyor.
Keşmir’deki acil değişiklik, 25 kitabın cezai yaptırım tehdidi altında dolaşımdan kaldırılması. Daha geniş tartışma ise bölgenin tarihine ilişkin anlatıları kimin yazabileceği, yayımlayabileceği ve okuyabileceği; bu anlatıların bastırılmasının güvensizliği ve yabancılaşmayı derinleştirip derinleştirmeyeceği üzerine.
Öne çıkan noktalar
- Jammu ve Keşmir İçişleri Bakanlığı, BNSS’nin 98. maddesi uyarınca 2025 tarihli S.O. 203 sayılı bildirimle 5 Ağustos 2025’te 25 kitabı yasakladı.
- Hükümet, eserlerin ayrılıkçılığı teşvik ettiğini, tarihi çarpıttığını ve şiddeti körükleyebileceğini öne sürüyor. Eleştirmenler, kararda belirli bölümlerin veya yakın zamanda gerçekleşmesi muhtemel şiddete ilişkin kanıtların gösterilmediğini söylüyor.
- Polis Srinagar, Anantnag, Ganderbal ve Handwara’daki kitapçıları aradı, Chinar Kitap Festivali’ndeki stantları denetledi.
- Yasaktan etkilenen yazarlar arasında Arundhati Roy, Hafsa Kanjwal, A.G. Noorani, Sumantra Bose, Anuradha Bhasin, Victoria Schofield, Christopher Snedden ve Angana Chatterji bulunuyor.
- Hak örgütleri, anayasal güvenceleri ve Yüksek Mahkeme’nin tartışma, savunuculuk ve teşvik arasındaki ayrımını temel alarak yasağa ifade özgürlüğü gerekçesiyle itiraz ediyor.
- Eleştirmenler, yasağın Hindistan genelinde yayıncılık ve araştırma üzerinde sonuçlar doğurabileceği uyarısında bulunuyor. Yazarlar ve siyasi liderler ise kitapları yasaklamanın tarihî gerçekleri veya yaşanmış anıları silemeyeceğini savunuyor.






