Hindistan Yüksek Mahkemesi, İnsan Ticareti ile Gönüllü Seks İşçiliğini Ayırt Etmek İçin Rıza Değerlendirmesi İstedi

9 dakikalık okuma
India's Supreme Court Orders Consent Checks to Separate Trafficking From Voluntary Sex Work

Baskın, otomatik gözaltıyla değil soruşturmayla sonuçlanmalı

Hindistan Yüksek Mahkemesi, sulh hâkimlerinin cinsel sömürüye zorlanan yetişkinleri gönüllü olarak seks işçiliği yapan kadınlardan ayırt etmesine yardımcı olacak kılavuzlar hazırlaması için Ulusal Yargı Akademisine talimat verdi. Mahkemenin 29 Mayıs 2026 tarihli kararına ilişkin sonraki incelemede, bazı eyalet ve birlik bölgelerinin ülke çapındaki Mağdurları Koruma Planı'nı destekleyen dört ek talimatı hâlâ uygulamadığı tespit edildi.

İçindekiler
  1. Baskın, otomatik gözaltıyla değil soruşturmayla sonuçlanmalı
  2. Mevcut süreç neden değişmeliydi?
  3. Sulh hâkimleri neleri incelemeli?
  4. Gözetim ve aileye dönüşte de rıza belirleyici
  5. Rehabilitasyon anayasal bir yükümlülük hâline geliyor
  6. Uzman polis birimlerinin resmî yetkiye ihtiyacı var
  7. Mahkeme, kararlarının uygulanıp uygulanmadığını denetliyor
  8. Kurtarılan kişilerin sayısını belirlemek yalnızca başlangıç
  9. Yeni çerçeveyi kimin tercihleri şekillendiriyor?
  10. Parlamentonun ve eyaletlerin tamamlaması gereken farklı işler var
  11. Öne Çıkanlar

Yargıçlar J. B. Pardiwala ve R. Mahadevan'dan oluşan heyet ayrıca eyalet ve birlik bölgelerine, İnsan Ticaretiyle Mücadele Birimlerini resmen polis karakolu olarak tanıma talimatı verdi. Merkezi hükümet, uygulamaya ilişkin ayrıntılı bilgi alarak 14 Aralık'taki duruşma öncesinde yeni bir durum raporu sunmalı.

Temel koruma, baskından sonra ne olduğuyla ilgili. Bir sulh hâkimi, yetişkin bir kadını insan ticareti mağdurları için öngörülen daha kapsamlı gözetim ve rehabilitasyon sürecine almadan önce eşik soruşturması adı verilen bir ön değerlendirme yapmalı. Kadının istekleri, baskı olasılığı ve acil güvenlik riskleri incelenmeli.

Seks işçiliğini kendi isteğiyle yaptığını söyleyen bir yetişkin için bu değerlendirme, hayatına geri dönüp dönmeyeceğini ya da koruma evine yerleştirilip yerleştirilmeyeceğini belirleyebilir. İnsan tacirinin tehdidi altındaki bir kişinin durumunda ise görünürdeki rıza beyanının ardında gizlenen baskının saptanmasına yardımcı olabilir.

Talimatlar, 2004'te açılan Prajwala v Union of India davasına dayanıyor. Aradan yirmi yılı aşkın süre geçtikten sonra dava, insan ticareti mağdurlarını korumaya yönelik bir çerçevenin yanı sıra genelev baskınında bulunan her yetişkinin gözaltına alınması veya rehabilitasyona tabi tutulması gerektiği yönündeki yaklaşımın sona erdirilmesi talebini de ortaya çıkardı.

Reklam

Mevcut süreç neden değişmeliydi?

1956 tarihli Ahlaka Aykırı Trafiğin Önlenmesi Yasası (ITPA), arama, kurtarma, gözetim ve rehabilitasyon süreçlerini düzenliyor. Yasanın 15, 16 ve 17. maddeleri; zor kullanılarak ya da aldatılarak insan ticaretine maruz bırakılan bir kişiyi, yıllar önce insan ticareti mağduru olmuş ancak seks işçiliğini sürdüren bir kadını ve bu işe kendi isteğiyle başlamış bir kadını aynı sulh hâkiminin önüne getirebiliyor.

Mahkemenin kaygısı, tek bir sürecin bu farklılıkları belirsizleştirebilmesi. Kadının yaşı, geçmişi, aile koşulları ve kişisel yaşam öyküsü hakkında ayrıntılı bir soruşturma, herhangi bir kurumsal müdahale istemediğini söylemesine rağmen onu evinden ve geçim kaynağından uzak tutabilir.

Mayıs tarihli karar, Hukuk Komisyonunun 64. raporuna ve Yüksek Mahkemenin 2022'de seks işçilerinin onurunu koruyan Budhadev Karmaskar v State of West Bengal kararına dayandı. Hukuk Komisyonu, bir kadının kurtarılmasının, fuhuşu gönüllü olarak yaptığı durumlarda aynı biçimde gündeme gelmeyeceği sonucuna varmıştı.

Mahkeme, seks işçiliğinin başlı başına suç olmadığını yineledi. Bu işi gönüllü olarak yapan bir yetişkin, sırf genelevde bulunduğu için baskın sırasında tutuklanmamalı, cezalandırılmamalı, taciz edilmemeli veya mağdur edilmemeli. Mevcut talimatlar, bu korumanın polis ve sulh hâkimlerinin uygulamalarına yansımasını sağlamayı amaçlıyor.

Sulh hâkimleri neleri incelemeli?

Eşik soruşturmasını yürüten sulh hâkimi; yetişkin kadının işini gönüllü olarak yapıp yapmadığına ilişkin beyanını, ifade ettiği istekleri, bir sosyal hizmet uzmanının değerlendirmesini ve tehdit, güç kullanımı, zorlama ya da aşırı etki kanıtlarını dikkate almalı. Değerlendirmede ayrıca acil tehlike ve salıverildikten sonra yeniden insan ticaretine maruz kalma riski ele alınmalı.

Kadının gönüllü olarak çalıştığını söylemesi hâlinde de soruşturma zorunlu. Mahkeme, insan tacirlerinin mağdurları yeniden kontrolleri altına alabilmek için onları bu yönde beyanda bulunmaları veya rehabilitasyonu reddetmeleri konusunda tehdit edebileceğini ya da yönlendirebileceğini kabul etti.

Bu nedenle rıza, ifade edildiği koşullarla birlikte değerlendirilmek zorunda. Sulh hâkimi kadının sözlerini ciddiye alırken, güvenli biçimde neler söyleyebileceğini başka birinin kontrol edip etmediğini de incelemeli.

Reklam

Ulusal Yargı Akademisinden bu çalışmalar için, Prajwala'nın da katkı sunmasına izin verilerek, ülke çapında uygulanacak standart bir protokol hazırlaması istendi. Tutarlı bir kılavuz, aynı beyan veya güvenlik kaygısının davaya hangi bölgenin baktığına bakılmaksızın benzer biçimde değerlendirilmesi açısından önemli.

Gözetim ve aileye dönüşte de rıza belirleyici

Mayıs tarihli karar, koruma evinde uzun süreli gözetim veya ailesine geri gönderme kararında mağdurun rızasını temel ölçüt hâline getirdi. Rehabilitasyon, kişinin iradesine karşı rutin olarak dayatılmamalı.

Sulh hâkimi, kadının isteğinden ancak güvenliğine yönelik tehdit veya kararını zorlamanın, yönlendirmenin ya da aşırı etkinin şekillendirdiği sonucuna varılması gibi istisnai durumlarda ayrılabilir. Hâkim, gerekçelerini yazılı olarak kaydetmeli.

Yazılı gerekçe, kararı daha hesap verebilir kılıyor. Yetkililerin, bir yetişkinin ifade ettiği tercihin neden geçersiz sayıldığını açıklamasını gerektiriyor; böylece kapatılma veya akrabalarına gönderilme, kurtarma operasyonunun otomatik sonucu olarak ele alınmıyor.

Yetişkinlere yönelik süreç, ticari amaçlı cinsel sömürü için insan ticaretini kapsıyor. Çocuklar ise çocuk refahı komiteleri aracılığıyla 2015 tarihli Çocuk Adaleti Yasası kapsamındaki ayrı sürece tabi. Dolayısıyla onların korunması, çocuklar için tasarlanmış hukuk sistemi içinde sürüyor.

Rehabilitasyon anayasal bir yükümlülük hâline geliyor

Mağdurları Koruma Planı, kurtarma ve kovuşturmadan toplum yaşamına yeniden katılıma kadar müdahale sürecinin tamamını kapsıyor. Planın ilkeleri arasında mahremiyet, bilgilendirilmiş rıza, kişiye uygun bakım ve mağdurların suçlu muamelesi görmesine karşı korunması bulunuyor. Plan ayrıca koruma evlerinde cezalandırıcı uygulamaları yasaklıyor.

Yüksek Mahkeme, rehabilitasyon hakkını Anayasa'nın 21. ve 23. maddelerine dayandırdı. 21. madde yaşam ve kişi özgürlüğünü koruyor; 23. madde ise insan ticareti ve zorla çalıştırmayı yasaklıyor. Bu iki madde birlikte, insan ticaretinin ardından sağlanan desteğin uygulanması zorunlu bir hak olarak tanınmasının anayasal temelini oluşturuyor.

Barınma, danışmanlık, mesleki eğitim veya başka rehabilitasyon desteği arayan bir mağdur, bu hakkının uygulanması için mahkemeye başvurabilir. Devletin sorumluluğu, kişiyi sömürüden kurtarmanın ötesine geçerek iyileşmesine ve hayatını yeniden kurmasına yardımcı olmayı da kapsıyor.

Yargıç Pardiwala'nın değerlendirmesi, sömürüyü öncesinde görülebilen yoksulluk, evsizlik, sınırlı eğitim ve ekonomik güvencesizlik gibi koşullarla ilişkilendirdi. Bu koşullar, somut destek olmadan yapılan bir kurtarma operasyonunun mağduru yeniden sömürüye açık bırakabileceğini açıklamaya yardımcı oluyor.

Reklam

Uzman polis birimlerinin resmî yetkiye ihtiyacı var

Eyalet ve birlik bölgelerine, İnsan Ticaretiyle Mücadele Birimlerini gerekli hukuki süreçten geçirerek polis karakolu olarak tanıma talimatı verildi. Merkezî hükümet bu konuyu ilgili yönetimlerle ele almalı ve tanıma işlemlerinin en kısa sürede yapılmasını istemeli.

Polis karakolu statüsünün resmen verilmesi, insan ticaretiyle mücadele alanında uzmanlaşmış birimlerin soruşturma çalışmalarına daha açık bir hukuki dayanak sağlıyor. Talimat, bir birime insan ticareti davalarından sorumlu olma görevi verilmesiyle bu görevi yerine getirmesi için gereken resmî statünün tanınması arasındaki boşluğu kapatmayı amaçlıyor.

Koruma çerçevesi, Bölge Hukuk Hizmetleri Kurumları aracılığıyla hukuki yardıma erişimi de güçlendiriyor. Gözetim, rehabilitasyon veya ailesine dönüş konusunda karar verilmesi gereken biri için hukuki destek, isteklerini anlatmak ve özgürlüğünü kısıtlayan bir karara itiraz etmek açısından hayati olabilir.

Uygulama yükümlülükleri polisle sınırlı değil. Tanınmış sosyal yardım kurumlarının bildirilmesini, her eyaletteki sosyal hizmet uzmanlarının listelerinin hazırlanmasını ve polis ile hükümetin irtibat görevlilerinin belirlenmesini de kapsıyor. Bu düzenlemeler, yargı talimatlarını günlük uygulamaya dönüştürmekten sorumlu kurum ve kişileri belirliyor.

Mahkeme, kararlarının uygulanıp uygulanmadığını denetliyor

Prajwala'yı temsil eden kıdemli avukat Aparna Bhat, Mayıs tarihli karar kapsamında farklı makamlara verilen sorumlulukları gösteren bir uygulama tablosu sundu. Ek Başsavcı Aishwarya Bhati ise Merkez'in atılan adımlara ilişkin durum notunu mahkemeye sundu.

Heyet, tabloyu uygulamayı izlemeye yarayan bir araç olarak memnuniyetle karşıladı. İncelemede, bazı eyalet ve birlik bölgelerinin dört ek talimatı henüz uygulamadığı tespit edildi. Bu nedenle devam eden yargı sürecinde uygulamanın izlenmesi temel başlıklardan biri hâline geldi.

Yargıçlar Pardiwala ve Mahadevan, sonrasında neler olduğunu değerlendirmek için güvenilir bir yöntem olmadan kapsamlı bir karar vermenin yarattığı sorunu şöyle ifade etti:

Bu talimatlar bir karar biçiminde kâğıda döküldüğünde, dava bir anda sona eriyor,

Mahkeme, davacıdan ve Merkez'den planın ilerleyişini ve etkililiğini izlemek için somut yöntemler önermelerini istedi. Aşağıdaki dönüm noktaları, insan ticaretiyle ilgili bir başvurunun koruma, rıza ve uygulama konularının sürdürülen incelemesine nasıl dönüştüğünü gösteriyor:

  • 2004: Prajwala, mevcut çerçevenin oluşmasını sağlayan kamu yararı davasını açtı.
  • 2022: Budhadev Karmaskar v State of West Bengal kararı, 21. madde kapsamında seks işçilerinin onuruna yönelik korumaları teyit etti.
  • 29 Mayıs 2026: Yargıçlar Pardiwala ve Mahadevan, Prajwala kararını ve Mağdurları Koruma Planı'nı açıkladı.
  • Sonraki uygulama incelemesi: Mahkeme, sulh hâkimleri için kılavuzlar hazırlanmasını ve uzman polis birimleriyle diğer uygulama yükümlülükleri konusunda ek adımlar atılmasını istedi.
  • 14 Aralık: Bir sonraki duruşmanın yapılması planlanıyor; öncesinde Merkez'in yeni bir durum raporu sunması gerekiyor.
Reklam

Kurtarılan kişilerin sayısını belirlemek yalnızca başlangıç

Bir hükümet raporunda, Hindistan'da 2024 yılında 2.135 insan ticareti vakası kaydedildiği ve yaklaşık 5.800 mağdurun tespit edildiği belirtildi. Bu rakamlar, kayıtlı her vaka başına yaklaşık 2,7 mağdur anlamına geliyor ve tek bir soruşturmanın birden fazla kişiyi kapsayabileceğini gösteriyor.

Daha zor olan değerlendirme, kişilerin koruma sistemine girdikten sonra başlarına ne geldiğiyle ilgili. Çerçevenin somut sonuçları; mağdurların güvenli barınma, eğitim, istihdam, danışmanlık ve yeniden insan ticaretine maruz kalmaya karşı koruma elde edip etmemesine bağlı.

Mahkemenin etkililiği izleme mekanizmaları talep etmesi, bu sonuçları uygulama değerlendirmesinin parçası hâline getiriyor. Bir kurumun resmen tanınması veya bir görevlinin belirlenmesi idari bir adımdır; mağdurun uygun destek alması ise planın hedeflediği somut sonuçtur.

Bu korumaların çoğunu bölge yetkilileri, sulh hâkimleri, polis ve sığınma evi yöneticileri hayata geçirecek. Bu nedenle eğitim, personel, hukuki yardım ve uygun konaklama imkânı, zorlama ile tercih arasındaki ayrımın mahkeme salonlarının ötesinde de korunup korunamayacağını belirleyecek.

Yeni çerçeveyi kimin tercihleri şekillendiriyor?

Seks işçileri örgütleri, bu alandaki baskılar konusunda pratik deneyime sahip. Kadınlar sokaklarda, genelevlerde ve kendi evlerinde çalışıyor; sendikalar ve diğer gruplar ise sağlık hizmetlerine, prezervatif gibi önleyici malzemelere ve devlet destekli çocuk bakımına erişim talep ediyor.

Baskın süreçleri; gözaltı, tıbbi muayene ve kişinin memleketindeki eyalete geri gönderilmesi yoluyla bu düzeni bozabiliyor. Bazı kadınlara kemik gelişimini inceleyerek yaş tahmini yapan kemikleşme testleri uygulanıyor. Bu müdahaleler kişinin gelirini, aile ilişkilerini ve sağlık hizmetlerine erişimini etkileyebilir.

Lloyd Hukuk Fakültesinden hukuk akademisyeni Shashank Shekhar ile Jindal Küresel Hukuk Fakültesinden Divya Sridhar, seks işçileri kolektiflerinin açık duruşmada dinlenmediğine dikkat çekti. Eleştirileri, pratik bir eksikliğe işaret ediyor: Tercihleri değerlendirilecek olan kişiler, sürecin işleyişine ve izlenmesine katkıda bulunabilecek deneyime sahip.

Karar; onuru, özgürlüğü ve keyfî müdahaleye karşı korunmayı güvence altına alırken, rızaya dayalı yetişkin seks işçiliğinin daha geniş kapsamlı hukuki tanınması meselesini çözümsüz bırakıyor. Kararın acil ve somut hedefi daha sınırlı: Yetkililer, baskınlarda karşılaştıkları yetişkinlerin kendi tercihlerini, görünürdeki tercihi başka biri tarafından kontrol edilen kişilerin durumundan ayırt etmeli.

Reklam

Parlamentonun ve eyaletlerin tamamlaması gereken farklı işler var

Yüksek Mahkeme, kapsamlı adaleti sağlamak için gerekli kararları alma yönündeki anayasal yetkisi olan 142. maddeye dayanarak, yasama düzenlemesi yapılana kadar ülke çapında uygulanacak bir çerçeve oluşturdu. Mahkeme ayrıca insan ticaretine karşı kapsamlı bir yasa çıkarılması çağrısında bulundu.

Yasal reform, ITPA'yı, Bharatiya Nyaya Sanhita'daki insan ticareti hükümlerini ve çocuk koruma yasalarını daha tutarlı bir sistemde bir araya getirebilir. Bu yasaların birlikte nasıl uygulanacağını Parlamento belirleyebilir; hükümetlerin ise koruma görevlerini yerine getirmek için gereken kurumları, personeli ve finansmanı sağlaması gerekiyor.

Atılacak acil adımlar şimdiden belirlenmiş durumda: Eyaletler bildirimleri ve diğer uygulama tedbirlerini tamamlamalı, Ulusal Yargı Akademisi sulh hâkimleri için kılavuz hazırlamalı ve Merkez ilerleme hakkında rapor sunmalı. Baskınlarda karşılaşılan yetişkinler açısından en önemli değişiklik, haklarında ne yapılacağına karar verilmeden önce isteklerinin dinlenip değerlendirilmesi zorunluluğu.

Öne Çıkanlar

  • Sulh hâkimleri, insan ticaretini yetişkinlerin gönüllü seks işçiliğinden ayırt etmek için eşik soruşturması yürütmeli.
  • Bir yetişkinin rızası, uzun süreli koruyucu gözetim veya ailesine geri gönderme kararında temel ölçüt olmalı.
  • İfade edilen isteklerden ancak istisnai durumlarda ve yazılı gerekçeyle ayrılınabilir.
  • Eyalet ve birlik bölgeleri, İnsan Ticaretiyle Mücadele Birimlerini resmen polis karakolu olarak tanımalı.
  • Mağdurları Koruma Planı, rehabilitasyonu anayasal bir hak olarak kabul ediyor ve koruma evlerinde cezalandırıcı uygulamaları yasaklıyor.
  • Çocuklar, 2015 tarihli Çocuk Adaleti Yasası kapsamındaki ayrı süreçlere tabi.
  • Merkez, 14 Aralık'taki duruşmadan önce yeni bir durum raporu sunmalı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir