Madenlere erişim önerisi, savaşın sürdüğü bir bölgeyi gündeme taşıyor
Trump yönetiminin, Myanmar'ın Kachin eyaletindeki nadir toprak elementi yataklarına erişim sağlamak için Temmuz 2025'te önerileri değerlendirdiği bildirildi. Değerli maden sahalarının kontrolü, ülkedeki iç savaşın bir parçası hâline geldi. Seçenekler arasında Kachin Bağımsızlık Ordusu (KIA) ile görüşmeler, silahlı grup ile askeri cunta arasında barışa aracılık etme girişimi ve madenlerin işlenmesi için Hindistan'la iş birliği bulunuyordu.
İçindekiler
- Madenlere erişim önerisi, savaşın sürdüğü bir bölgeyi gündeme taşıyor
- Kachin'deki madenler uluslararası ilgiyi neden çekiyor?
- Çin yalnızca alımı değil, çok daha fazlasını kontrol ediyor
- Washington ve Hindistan hangi seçenekleri değerlendiriyordu?
- Yollar, sınırlar ve diplomasi erişimi zorlaştırıyor
- Madencilik suya ve tarım arazilerine nasıl zarar veriyor?
- Madencilik gelirleri savaşı da finanse ediyor
- Küresel üreticilerin Kachin'deki madenlerle bağlantısı
- Sakinler ve kampanyacılar nelerin değişmesini istiyor?
- Birbirleriyle çatışan siyasi hedeflerin arasında stratejik bir fırsat
- Öne Çıkanlar
9 Ağustos 2025 itibarıyla bu olasılık, acil nitelikteki üç sorunu bir araya getirdi: ABD'nin kritik ham maddelerde Çin'e bağımlılığı, gelir arayan silahlı gruplar ve kirlenmiş nehirler ile zarar görmüş tarım arazileriyle yaşayan topluluklar. ABD ile maden ortaklığına ilişkin herhangi bir anlaşma ya da takvim açıklanmadı.
Myanmar'ın kuzeyinde, Çin sınırındaki Kachin eyaleti, ileri teknolojilerde kullanılan ağır nadir toprak elementlerinin tedarikçilerinden biri. Myanmar, 2024'e gelindiğinde Çin'in bu malzemelerdeki en büyük dış tedarikçisi olmuş, disprosiyum ve terbiyum gibi temel elementlerin ithalatında yaklaşık yüzde 40 paya ulaşmıştı. Yerel topluluklar bu ticaretin faydalarından nadiren yararlansa da yıllık değerinin 1,4 milyar dolar olduğu tahmin ediliyordu.
KIA, 2024'ün sonlarında Chipwe-Pangwa maden kuşağını ele geçirdi. Bu gelişme, özerklik için mücadele eden etnik silahlı bir grubu, çoğunlukla işlenmek üzere Çin'e gönderilen madenlere erişim tartışmalarının merkezine taşıdı.
ABD'nin müdahil olması yeni bir alıcı ve uluslararası pazarlara ulaşan yeni bir güzergâh oluşturabilir. Ancak Kachin sakinleri ve çevre aktivistleri, tedarik rekabetinin yıkıcı madenciliği yaygınlaştırmasından ve çatışmaya daha fazla para akıtmasından endişeli. Temel mesele, yeni bir tedarik düzenlemesinin madenlerin yakınında yaşayan insanların koşullarını nasıl değiştireceği.
Kachin'deki madenler uluslararası ilgiyi neden çekiyor?
Nadir toprak elementleri, benzer kimyasal özelliklere sahip 17 metalden oluşan bir grup. Manyetik, iletken ve ısıl özellikleri, bu elementleri modern cihazlarda kullanışlı kılıyor. Akıllı telefonlarda, MR cihazlarında, elektrikli araçlarda, rüzgâr türbinlerinde ve ileri askeri teknolojilerde kullanılıyorlar. Manyetik özelliklerini koruyan kalıcı mıknatıslar, özellikle elektrikli araç motorları ve rüzgâr türbinleri için önem taşıyor.
Disprosiyum ve terbiyum, özellikle değerli görülen ağır nadir toprak elementleri arasında yer alıyor. Yüksek performanslı mıknatıslarda ve bataryalarda kullanılmaları, bu elementlere erişimi hem sanayi üreticileri hem de savunma tedarikinden sorumlu hükümetler için önemli kılıyor.
Kachin, dünyanın en önemli ağır nadir toprak elementi kaynaklarından biri hâline geldi. Myanmar'da 2021'deki askeri darbenin ardından, çoğu zaman yasa dışı ve büyük ölçüde denetimsiz olarak tanımlanan madencilik faaliyetleri genişledi. Yerel milisler, askeri cunta ve Çinli şirketler bölgedeki yataklara erişmek için girişimlerde bulundu.
Global Witness'ın nadir toprak elementi ticaretine ilişkin bulguları, Myanmar'ın Çin'e yaptığı ağır nadir toprak elementi ihracatının 2021-2023 arasında iki kattan fazla arttığını ortaya koydu. Çin gümrük verilerine göre Myanmar'dan nadir toprak elementi ithalatı 2023'te yüzde 70 arttı ve sevkiyatlar 34 bin metrik tonu aştı.
İhracat rakamları, Kachin'in neden Myanmar sınırlarının ötesinde ilgi gördüğünü açıklamaya yardımcı oluyor. Savaşın ve zayıf denetimin gölgesinde yaşayan toplulukların bulunduğu bölge, dünyanın dört bir yanındaki üreticilerin kullandığı malzemelerin önemli bir kaynağı hâline geldi.
Çin yalnızca alımı değil, çok daha fazlasını kontrol ediyor
Çin, küresel nadir toprak elementi işleme kapasitesinin neredeyse yüzde 90'ını kontrol ediyor. Maden çıkarmak, üreticilere tedarik sağlamanın yalnızca ilk aşaması: Madenlerden çıkarılan malzeme, parça ve nihai ürünlerde kullanılmadan önce işlenmeli. Dolayısıyla Kachin'deki yataklara erişim, ABD'nin tedarik sorununu ancak kısmen çözebilir.
Çinli şirketler, çoğu zaman yerel aracılar üzerinden çalışarak Myanmar'daki madencilik faaliyetlerini son yıllarda yüzde 40'tan fazla genişletti. Çevreye en çok zarar veren madencilik faaliyetlerinin bir kısmı sınırın öte tarafına kayarken ormanların yerini ocaklar, kimyasal havuzlar ve çorak topraklar aldı.
Myanmar'ın Çin'e yakın konumu, madenleri yerleşik bir işleme ve üretim sistemine bağlıyor. Çin, tedarik zinciri içinde madencilik, işleme ve üretimi bir araya getirerek küresel pazarlar üzerinde önemli bir güç elde ediyor. ABD'nin nadir toprak elementi ithalatının neredeyse tamamı Çin'de işleniyor. Bu da Amerikan savunma ve teknoloji sektörlerini stratejik bir rakibe bağımlı bırakıyor.
Analistler, Çin'in Myanmar'dan ithal ettiği madenleri Batı'yla yaşanabilecek jeopolitik anlaşmazlıklarda veya yaptırım mücadelelerinde kullanmak üzere stokladığı uyarısında bulundu. Bildirilen birikim, zaten yoğunlaşmış olan pazara stratejik bir kaygı daha ekliyor.
ABD, Kanada ve Avustralya'da yeni madenler geliştiriliyor ancak bunlar da çevresel ve düzenleyici engellerle karşı karşıya. ABD ve müttefiklerinin bağımsız tedarik zincirleri kurma çabaları, Çin'in ölçeğine ve verimliliğine yetişmekte zorlandı.
Washington ve Hindistan hangi seçenekleri değerlendiriyordu?
Temmuz 2025'te gündeme gelen erişim önerileri arasında KIA ile doğrudan temas, KIA ile cunta arasında arabuluculuk veya Hindistan gibi bölgesel müttefiklerle iş birliği vardı. Açıklanan amaç, ABD'nin Çin'e bağımlılığını azaltmak, istikrarlı tedarik sağlamak ve muhtemelen Çin'in pazar üzerindeki kontrolünü zayıflatmaktı.
Myanmar'daki ABD Ticaret Odasının eski başkanı Adam Castillo, Washington'a KIA ile iş birliği yapması çağrısında bulundu. Kachin'deki maden yataklarının Çin açısından değerini şöyle ifade etti:
Çin'in altın yumurtlayan tavuğu
Hintli şirketler de erişim olanaklarını araştırıyordu. IREL (India) Ltd., olası madencilik anlaşmalarını incelemek üzere 2024'ün sonlarında Kachin'i ziyaret etti. Böylece Hindistan, hem ilgilenen bir taraf hem de Çin dışında maden işlenebilecek olası bir ülke olarak tartışmalarda yer aldı.
Gelişmelerin sıralaması, önerilerin madencilik faaliyetlerindeki ve bölgesel kontroldeki değişimlerin ardından geldiğini gösteriyor:
- 2021: Myanmar'daki askeri darbeyi Kachin'de nadir toprak elementi madenciliğinde artış izledi.
- 2021-2023: Myanmar'ın Çin'e yaptığı ağır nadir toprak elementi ihracatı iki kattan fazla arttı.
- 2023: Çin gümrük verilerine göre Myanmar'dan ithalat 34 bin metrik tonu aştı; yıl içindeki artış yüzde 70 oldu.
- 2024: Myanmar, disprosiyum ve terbiyum gibi temel elementlerin ithalatında yaklaşık yüzde 40 payla Çin'in en büyük dış ağır nadir toprak elementi tedarikçisi oldu.
- 2024'ün sonları: KIA, Chipwe-Pangwa maden kuşağını ele geçirirken IREL olası maden anlaşmalarını araştırmak üzere Kachin'i ziyaret etti.
- Temmuz 2025: ABD'nin erişimine yönelik öneriler arasında KIA ile görüşmeler, olası bir barış düzenlemesi ve Hindistan'la iş birliği vardı.
Yollar, sınırlar ve diplomasi erişimi zorlaştırıyor
Kachin'deki altyapı, hemen aşılması gereken bir engel. Yollar sınırlı ve madenlerin çoğu Çin sınırına yakın. Malzemelerin Hindistan'a ya da başka bir yere taşınması için hem işleyebilir bir güzergâh hem de bir işleme düzenlemesi gerekiyor.
İsveçli yazar ve Myanmar uzmanı Bertil Lintner, Çin'in madenlerin kara yoluyla Hindistan'a veya başka yerlere taşınması girişimlerini kolayca engelleyebileceğini savundu. Önerilen yaklaşımı şöyle niteledi:
tamamen çılgınca
Washington siyasi bir sorunla da karşı karşıya. ABD, insan hakları ihlallerini ve süregelen şiddeti gerekçe göstererek 2021 darbesinden bu yana Myanmar askeri cuntasıyla doğrudan temas kurmaktan kaçındı. Cuntayla barış görüşmelerini içeren bir öneri, bu gergin ilişkiler çerçevesinde yürütülmek zorunda kalacak.
ABD'nin cuntayla müttefik bazı isimlere yönelik yaptırımları kaldırmaya dönük son adımları incelemeye alındı. ABD'li yetkililer, bu kararların daha geniş kapsamlı bir politika değişikliğine işaret etmediğini söyledi. Madenlere erişim sağlamaya yönelik her türlü girişim yine de çatışmayı, madenleri kontrol eden grupların kimliğini ve ülkenin karmaşık ittifaklarını hesaba katmak zorunda.
KIA'nın maden kuşağını ele geçirmesi, bölgedeki kaynaklar üzerine kimin müzakere edebileceğini değiştirdi. Ayrıca erişimi, bir maden ile alıcı arasındaki ticari anlaşmadan ziyade, savaşan silahlı bir örgütün konumuna bağlı hâle getirdi.
Madencilik suya ve tarım arazilerine nasıl zarar veriyor?
Kachin'de nadir toprak elementleri, yaygın olarak yerinde liç adı verilen bir yöntemle çıkarılıyor. Nadir toprak elementlerini çözmek için amonyum sülfat ve oksalik asit gibi kimyasallar yer altına enjekte ediliyor; ardından bu elementler yüzeye pompalanıyor. Yöntem ucuz ve verimli olsa da zehirli atık, kirlenmiş su ve zarar görmüş araziler bırakıyor.
Yerel aktivistler ve denetleme kuruluşları, kimyasal atıkların karışmasıyla nehir ve derelerin kırmızıya ya da süt mavisi renge dönüştüğünü belgeledi. Madencilikten etkilenen sular içme, balıkçılık ve sulama için güvensiz hâle gelerek sonuçlarını köy yaşamında ve tarımda doğrudan hissettiriyor.
Toprak kirliliği mahsul verimini düşürdü ve hayvanların ölümüne yol açarak gıda güvenliğini tehdit etti. Ormanların temizlenmesi, yaşam alanlarını ve biyolojik çeşitlilik bakımından zengin bölgeleri yok etti. İşçiler ve köylüler arasında cilt hastalıkları, solunum sorunları ve organ hasarının arttığı da bildirildi.
24 yaşındaki Kachinli aktivist Seng Ja, madenciliğin sağladığı kısa vadeli gelirle kalıcı zararını birlikte anlattı. Askeri cuntadan SAC, yani Devlet İdare Konseyi olarak söz etti:
Seng Ja, 'Nadir toprak elementi madenciliği anında gelir getiriyor ancak yanlış yapıldığında topraklarımızı yok ediyor. Kachin yıllardır savaşın acısını çekiyor; SAC [askeri cunta], Çinli şirketlerin kaynaklarımızı almasına izin veriyor ve geride kirli nehirlerle boş tarlalar bırakıyor. Çevremizi ve halkımızı koruyacak yardıma ihtiyacımız var,' dedi.
Seng Ja, ABD'ye de çevrenin korunmasını ve yerel halkın refahını her türlü müdahalenin parçası hâline getirmesi çağrısında bulundu:
ABD, SAC'ın yıkıcı yolunu izlememeli. Kachin'e yardım etmek istiyorlarsa sorumlu madenciliği desteklemeli, asgari çevre standartlarına uymalı ve sürdürülebilir çözümler için çaba göstermeliler; kaynaklarımızı alıp geride bir çorak arazi bırakmamalılar.
Madencilik gelirleri savaşı da finanse ediyor
KIA, cuntaya karşı direnişini finanse etmek için kontrol ettiği bölgelerdeki madencilik faaliyetlerinden yüzde 20 vergi alıyor. Ordu ve müttefiki milisler de silah satın almak ve kontrollerini sürdürmek için madencilik gelirlerinden yararlanıyor. Dolayısıyla maden çıkarma gelirleri, çatışmanın karşıt taraflarındaki silahlı gruplara ulaşıyor.
Madenciliğin çoğu, KIA'nın veya orduyla bağlantılı milislerin kontrolündeki bölgelerde yapılıyor. Bu sahalar üzerindeki rekabet, yatakların değerini silahlı örgütlerin faaliyetlerini finanse etme kapasitesine bağlıyor.
Adı açıklanmayan yerel bir sakin, çevresel maliyetlere rağmen kaynakları paraya çevirme baskısını şöyle anlattı:
Her grup hayatta kalmak için kaynakları kullanmaya mecbur. SAC ve Kachinli isyancı liderler çevreye verilen zararı biliyor ama umursamıyor; savaşın maliyeti çok yüksek ve nadir toprak elementlerinden elde edilen para göz ardı edilemeyecek kadar cazip.
Maden sahaları kumar, uyuşturucu kullanımı ve suçun da merkezleri hâline geldi. İşçiler çoğu zaman koruyucu ekipmandan yoksun ve sık sık yaralanıyor ya da hastalanıyor. Dışarıdan gelen işçilerin akını ve paranın hızla el değiştirmesi, geleneksel toplulukları sarstı ve eşitsizliği derinleştirdi.
Sakinler için sonuçlar maden sahasının sınırlarının ötesine uzanıyor. Mahsul kaybı, güvensiz su, yaralanan işçiler ve toplumsal çalkantı; maden ticaretinden nadiren kayda değer bir kâr elde eden aynı toplulukları etkiliyor.
Küresel üreticilerin Kachin'deki madenlerle bağlantısı
Kachin'de çıkarılan nadir toprak elementleri, çoğunlukla yasa dışı yollarla Çin'e gönderiliyor. İşlendikten sonra Tesla, Volkswagen, Toyota ve Siemens gibi küresel markalar için üretilen ürünlerde kullanılıyor. Almanya, Myanmar'ın nadir toprak elementleriyle üretilen kalıcı mıknatısların önemli ithalatçılarından biri.
Birçok şirket geri dönüştürülmüş malzeme kullandığını veya kaynağını belirlemenin zor olduğu tedarik zincirlerine bağlı olduğunu söylüyor. Maden sahasından işleme ve parça üretimine uzanan süreç, tedarik zincirinin ilerleyen aşamalarındaki alıcıların malzemenin ilk kaynağını belirlemesini zorlaştırıyor.
Elektrikli araçlara, rüzgâr türbinlerine ve diğer teknolojilere yönelik küresel talep, madencilik için teşvik yaratmayı sürdürüyor. Myanmar cuntasına yönelik uluslararası boykotlar nadir toprak elementi ticaretini pek etkilemezken Çinli şirketler cezasız biçimde faaliyet gösterdi, Batılı şirketler ise tedariklerinin kaynağını belirlemekte zorlandı.
ABD'yle yapılacak bir düzenleme, ancak mevcut Çin sisteminin dışında işleyen bir güzergâh içerirse bazı madenlerin varış noktasını veya işlenme biçimini değiştirebilir. Çevresel sonuçlar madenlerin nasıl çıkarılacağına; Kachin sakinlerinin elde edeceği fayda ise gelirin ve karar alma yetkisinin nasıl paylaşılacağına bağlı olacak.
Sakinler ve kampanyacılar nelerin değişmesini istiyor?
Çevre kuruluşları ve yerel aktivistler, etkili güvence mekanizmaları kurulana kadar Myanmar'daki denetimsiz madenciliğin durdurulması çağrısında bulunuyor. Talepleri hem madenlerin çıkarılma biçimine hem de madenleri satın alan şirketlerin sorumluluğuna odaklanıyor.
Talep ettikleri önlemler arasında şunlar var:
- Çevre standartlarının daha sıkı düzenlenmesi ve uygulanması.
- Tedarik zinciri durum tespiti: Şirketlerin nadir toprak elementlerinin nereden geldiğini ve hangi koşullarda çıkarıldığını denetlemesi.
- Çevrenin tahribine ve insan hakları ihlallerine karışan şirketlere uluslararası yaptırım uygulanması.
- Yeni çıkarılan nadir toprak elementlerine talebi azaltmak için alternatif teknolojilerin ve geri dönüşümün desteklenmesi.
- Madencilik projelerine ilişkin kararlarda yerli ve yerel topluluklara söz hakkı verilmesi.
Bu öneriler, uluslararası satın alma kararlarını Kachin'deki somut ihtiyaçlarla buluşturuyor: Suyun korunması, tarım arazilerinin verimli kalması, işçilere yönelik risklerin azaltılması ve sakinlerin evlerinin yakınındaki madencilik faaliyetleri hakkında söz sahibi olması.
Çevre kampanyacıları, bu önlemler olmadan madenlerin genişlemeyi sürdüreceğini, arazilerin tahrip olacağını ve toplulukların geçimlerini sağlayamaz hâle geleceğini belirtiyor. Sorumlu tedarik için hem maden sahasındaki koşulların hem de sevkiyatın kaynağının dikkate alınması gerekiyor.
Birbirleriyle çatışan siyasi hedeflerin arasında stratejik bir fırsat
ABD, Çin, Hindistan ve Avrupa Birliği; ileri teknolojiler ve temiz enerjiye geçiş için gereken kritik madenlere erişim yarışında. Kachin'de bu rekabet, madenlere erişimin, bölgesel kontrolün ve yerel halkın refahının yakından bağlantılı olduğu bir iç savaşın parçası.
KIA ile iş birliğini destekleyenler, Kachin'in bağımsızlık mücadelesine destek vermenin ABD'ye tedarik sağlayabileceğini, Çin'in nüfuzunu zayıflatabileceğini ve Kachin halkına ekonomik fayda getirebileceğini savunuyor. Diğerleri ise böyle bir yaklaşımın Myanmar'daki istikrarsızlığı artırabileceği ve çatışmayı daha fazla finanse edebileceği uyarısında bulunuyor.
ABD politikasına ilişkin bir değerlendirmeye göre, Washington'ın Myanmar'ın toprak bütünlüğüne verdiği destek, istemeden iç savaşı uzatabilir ve Çin'in madenler üzerindeki tekelini güçlendirebilir. Bu görüş, madencilik tartışmasına daha geniş bir anlaşmazlık taşıyor: Myanmar'ın mevcut sınırlarını korumak mı, yoksa Kachin'in bağımsızlığını desteklemek mi ABD'nin hedeflerine ve yerel çıkarlara daha iyi hizmet eder?
Cuntanın gelir arayışı, etnik silahlı grupların özerklik mücadelesi, Çinli şirketlerin kaynak arayışı ve ABD ile Hindistan'dan gelebilecek ortakların Çin'e alternatif bulma çabaları arasında Kachin sıkışmış durumda. Bu çıkarlar rekabet ederken yerel topluluklar madencilik ve savaşın sonuçlarıyla yaşamayı sürdürüyor.
Güvenli tedarik arayan hükümetler için asıl sınav, madenlere erişimin şeffaflık, hesap verebilirlik, çevrenin korunması ve etkilenen topluluklara saygıyla bir arada sağlanıp sağlanamayacağı. Bir alıcının yerine diğerini koymak, yerel halkın aynı ihtiyaçlarını değiştirmeyecek: Güvenli su, verimli topraklar, daha güvenli çalışma koşulları ve kaynaklar hakkındaki kararlarda anlamlı söz hakkı.
Öne Çıkanlar
- 9 Ağustos 2025 itibarıyla ABD'nin Kachin'deki nadir toprak elementlerine erişim önerileri arasında KIA ile görüşmeler, olası barış arabuluculuğu ve Hindistan'la iş birliği vardı.
- Myanmar'ın Çin'e yaptığı ağır nadir toprak elementi ihracatı 2021-2023 arasında iki kattan fazla arttı; Çin gümrük verilerine göre 2023'te Myanmar'dan 34 bin metrik tondan fazla nadir toprak elementi ithal edildi.
- Myanmar, 2024'e gelindiğinde disprosiyum ve terbiyum gibi temel elementlerin ithalatında yaklaşık yüzde 40 payla Çin'in en büyük dış ağır nadir toprak elementi tedarikçisi oldu.
- Çin, küresel nadir toprak elementi işleme kapasitesinin neredeyse yüzde 90'ını kontrol ediyor. Bu nedenle işleme ve nakliye, alternatif bir tedarik planının merkezinde yer alıyor.
- KIA, 2024'ün sonlarında Chipwe-Pangwa maden kuşağını ele geçirdi ve kontrolündeki bölgelerdeki madencilik faaliyetlerinden yüzde 20 vergi alıyor.
- Madencilik suları kirletti, tarım arazilerine ve ormanlara zarar verdi, işçileri olumsuz etkiledi ve karşıt silahlı grupların finansmanına katkıda bulundu.
- Yerel aktivistler, madencilik daha da genişlemeden önce uygulanabilir güvenceler, sorumlu tedarik, geri dönüşüm ve toplulukların kararlara katılımını talep ediyor.






