Takipçisi Olmayan Sekiz Kuşaklık Zanaat
Ghulam Mohammad Zaz seksenli yaşlarında; Srinagar’ın eski kentinde hâlâ santur yapıyor ve ailesinin en az sekiz kuşaktır sürdürdüğü bilgiyi devralacak birini arıyor. 27 Temmuz 2025 itibarıyla Keşmir’in son geleneksel santur ustası olduğuna yaygın biçimde inanılan zanaatkârın karşı karşıya olduğu sorunu ulusal düzeyde takdir görmek de çözmüş değil: Ailesinden ya da topluluğundan hiç kimse zanaatını öğrenmeye istekli.
İçindekiler
- Takipçisi Olmayan Sekiz Kuşaklık Zanaat
- Her Enstrümana İşlenmiş Bir Aile Tarihi
- Santurun Sesini Ne Belirliyor?
- Santuru Dünyaya Taşıyan İki Müzisyen
- Ahşabı Dinlendirmek Dört Yıl, Yapımı Aylar Sürüyor
- Geleneksel Malzemeleri Bulmak Giderek Zorlaşıyor
- Değişen Zevkler ve Üretim Ekonomisi
- Ulusal Bir Ödül ve Gerçekleşmemiş Bir Dilek
- Keşmir’deki Diğer Zanaatlar da Benzer Baskılarla Karşı Karşıya
- Koruma, İşi Öğrenecek Birine Bağlı
- Öne Çıkanlar
Zaz, sanata katkılarından dolayı 2023’te Padma Shri ödülüne layık görüldü. Hindistan’ın en yüksek dördüncü sivil nişanı, ülkenin en seçkin müzisyenlerinden bazılarıyla özdeşleşen enstrümanları yapmaya adanmış bir ömrü onurlandırdı. Ancak Zaina Kadal’daki atölyesinin geleceği ödülden daha somut bir şeye bağlı: ahşap, tel ve sesle zaman geçirmeye hazır bir çırak.
Ailesi üç yüzyılı aşkın süredir santur ve rabab yapıyor. Zaz’ın ayrıca Hindistan’da santuru bütünüyle el yapımı olarak üreten son zanaatkâr olabileceğine inanılıyor. Geleneksel olarak 100 telli olan enstrüman, Keşmir’in Sufi ve halk müziğinde merkezi bir yere sahip.
Atölye, eski kentin dolambaçlı sokakları arasında yer alıyor. Loş iç mekânı, kararmış duvarları, yıpranmış aletleri ve yaşlı ceviz ağacı, kuşaklar boyunca sürdürülen emeğin izlerini taşıyor. Tamamlanmamış enstrümanların yanında Zaz, bir zamanlar ailesinin geçimini sağlayan, bugünse yılda yalnızca birkaç enstrüman üreten zanaatı sürdürüyor.
Onun hikâyesi birçok baskıyı bir araya getiriyor: talebin azalması, makinelerde üretilen daha ucuz enstrümanlar, geleneksel malzemeleri bulmanın güçleşmesi ve genç kuşağın başka müzik türlerine yönelmesi. Acil mesele, santur yapma becerisinin bir çift elden diğerine nasıl aktarılacağı.
Her Enstrümana İşlenmiş Bir Aile Tarihi
Zaz, enstrüman yapımını babasından ve dedesinden öğrendi; ilk santurunu 15 yaşında yaptı. Onların öğrettikleri, ahşabı kesip birleştirme işini müzisyenin enstrümandan çıkaracağı sesle buluşturuyordu.
Ailenin geçmişi, “kalpleri yatıştıracak” enstrümanlar yapmaları için yerel krallar tarafından çağrılan atalara uzanıyor. 300 yılı aşkın sürede ailenin santur ve rababları Keşmir Vadisi’ndeki seçkin müzisyenlere ulaştı. Zaz’ın atölyesi bu tarihi aletlerinde, tamamlanmamış işlerinde ve buradan ayrılan enstrümanlarda yaşatıyor.
Zaz, babasıyla dedesinden aldığı dersleri, yapım kadar dinlemeyi de içeren bir süreç olarak anlattı:
Bana yalnızca enstrüman yapmayı değil, dinlemeyi de öğrettiler: ahşabı, havayı ve enstrümanı çalacak elleri,
Bu bilgi onlarca yıl boyunca düzenli bir geçim kaynağı oldu. Zaz bir ev yaptı, üç kızını okuttu ve Hindistan’ın dört bir yanından, hatta yurt dışından müşterileri kendine çeken bir ün kazandı. Zanaat hem aile mirasıydı hem de ailenin geçimini sağlayan iş.
Bugün yaşı ve ham madde kıtlığı üretimi sınırlıyor. İşlerinin büyük bölümünü turistler ve yabancı müşteriler oluştururken diğer telli enstrümanların tamiri de gelirine katkıda bulunuyor. Atölye hâlâ faal, ancak geleceği artık bir halef arayışına bağlı.
Santurun Sesini Ne Belirliyor?
Santur, mızrapla ya da yayla çalınmak yerine tellerine vurularak icra edilen telli bir çalgı, yani bir çekiçli santurdur. Gövdesi, bir çift paralel kenarı olan yamuk biçimindedir. Çalan kişi mezrap adı verilen iki eğri tokmak kullanır.
Enstrümanın berrak, çan sesini andıran tınıları yüzyıllardır Keşmir’in müzik yaşamının bir parçası. Bölgenin Sufi müzik geleneği Sufiana Mausiqi’de ve halk müziği icralarında merkezi bir yere sahip. Adı, “yüz telli” anlamına gelen Farsça sözcükten geliyor; kökenleri İran ve Orta Asya’ya uzanıyor.
Santur kıtalar arasında yayılarak İran’da, Çin’de ve Avrupa’da farklı biçimler aldı. Keşmir’deyse yerel müzik kültüründe kendine özgü bir yer edindi. Geleneksel Keşmir santuru, 25 özenle yapılmış köprü üzerine gruplar hâlinde yerleştirilmiş 100 telin bulunduğu, dinlendirilmiş dut ya da ceviz ağacından yapılır.
Köprü, telleri taşır ve titreşimlerinin ahşap gövdeye aktarılmasına yardımcı olur. İçi boş gövde bir rezonatör görevi görür; titreşimleri daha dolgun bir müzik sesine dönüştürerek duyulur kılar. Bu nedenle ahşap seçimi, köprülerin konumu ve tellerin düzeni, enstrümanın sesini biçimlendirme işinin birbirinden ayrılmaz parçalarıdır.
Santuru Dünyaya Taşıyan İki Müzisyen
Pandit Shiv Kumar Sharma ve Pandit Bhajan Sopori, santurun uluslararası dinleyicilere ulaşmasında önemli rol oynadı. İkisi de Zaz ve ailesinin yaptığı enstrümanları kullandı; böylece Srinagar’daki atölye, Keşmir’in çok ötesindeki sahnelerle buluştu.
Sharma, tellere yenilerini ekleyerek, daha zengin rezonans için köprüleri yeniden tasarlayarak ve yeni çalma teknikleri geliştirerek enstrümanı Hint klasik müziğine uyarladı. Bu değişiklikler, üretebildiği müzikal seslerin aralığı olan ton aralığını genişletti ve icracılara müzikal cümleleri yorumlamak için daha fazla seçenek sundu.
Santur, klasik müzik konserlerinde sitar ve sarod gibi enstrümanların yanında yer edindi. Sesi Bollywood film müziklerine de ulaştı. Sharma ve Sopori’nin çalışmaları, Keşmir geleneğine kök salan bu enstrümanın dünyanın dört bir yanındaki dinleyicilerce tanınmasına katkıda bulundu.
Zaz, Moneycontrol’e konuşurken zanaatını ayakta tutan iki müzisyene teşekkür etti:
Zanaatım bugün hâlâ yaşıyorsa, bunun nedeni Pt Sharma ve Pt Sopori gibi efsanelerin santura yeni bir soluk getirmesidir,
Santuru tanınmış bir müzik enstrümanına dönüştürmek için ikisi de dünyanın dört bir yanında çaldı.
Bu geniş çaplı tanınırlık, el yapımı santura yönelik talebin azalmasıyla bir arada yaşanıyor. Enstrüman dünyanın dört bir yanında tanınırken onu üreten atölye yeterli sayıda müşteri ve yeni bir usta bulmakta zorlanabiliyor. Zaz için icra ile yapım birbiriyle yakından bağlantılı: Müzisyenler enstrümana dinleyici kazandırırken zanaatkârlar da müzisyenlere çalacakları enstrümanı veriyor.
Ahşabı Dinlendirmek Dört Yıl, Yapımı Aylar Sürüyor
Santur, en az dört yıl dinlendirilmiş ve kurutulmuş ahşapla yapılmaya başlanır. Ahşabı dinlendirmek, kullanılmadan önce kurumasını beklemek anlamına gelir. Zaz, ikisi de rezonans özellikleriyle değer verilen dut ya da ceviz ağacını seçer; ahşabı kesip hassas açılarla birleştirmeden önce hazırlar.
İçi boş gövdeyi oyar, köprüleri biçimlendirip yerleştirir ve telleri takar. Geleneksel santurda 100 tel ve 25 köprü bulunur; Zaz’ın yapım süreci, her biri özenle akort edilen 100’den fazla tel takılmasını da içeriyor. İş, ruh hâline ve enerjisine bağlı olarak iki ila üç ay sürebiliyor.
Zaz, yüzeyi bitirmek ve tuşların kayganlaşmasını önlemek için kendi hazırladığı bir cila kullanıyor. Süreç; sabrı ve hassasiyeti, ahşabın enstrüman çalındığında nasıl tepki vereceğine ilişkin kararlar da dâhil olmak üzere, ömür boyu edinilen yargı becerileriyle birleştiriyor.
Zaz, Indian Express’e bu kararları nasıl verdiğini şöyle anlattı:
Ahşap benimle konuşur,
Ölçüm için hiçbir alet kullanmıyorum; kalbime ve aklıma güveniyorum.
Ahşabı hazırlamak için geçen dört yıl ve bir enstrümanı yapmak için gereken aylar, bu zanaatı devralmanın neden güç olduğunu açıklıyor. Bir çırağın hem yapım aşamalarını hem de Zaz’ın süreç boyunca yolunu bulmasını sağlayan dinleme becerisini öğrenmesi gerekiyor.
Geleneksel Malzemeleri Bulmak Giderek Zorlaşıyor
Zaz ailesi bir zamanlar enstrümanlarını fildişi ve hangulun, yani Keşmir geyiğinin boynuzlarıyla süslüyordu. Geleneksel malzemeler kıtlaştığı için Zaz bugün koyun boynuzu kullanıyor. Fil dişinin kullanımı artık yasak; bu da üreticilerin erişebildiği malzemelerdeki değişime yasal bir kısıtlama ekliyor.
Qalam olarak da adlandırılan çalma çubuğu başka bir sorun oluşturuyor. Yalnızca Keşmir’de bulunan özel bir kurutulmuş ağaçtan yapılıyor ve artık temin edilmesi neredeyse imkânsız. Sorun, santurun gövdesini aşarak müzisyenin enstrümanı çalmak için ihtiyaç duyduğu araçlara da uzanıyor.
Dut ağacı, ceviz, boynuz ve qalam yapımında kullanılan ahşabın her biri farklı bir amaca hizmet ediyor. Bunlardan herhangi birinin kıtlığı, yapım sürecini değiştirebilir ya da tamamlanmasını güçleştirebilir. Zaz’ın üretiminin azalmasında hem yaşının ilerlemesi hem de uygun malzemeleri bulmanın zorlaşması etkili.
Koyun boynuzu kullanması, malzemeler bulunamaz hâle geldikçe atölyenin bazı uygulamalarını şimdiden değiştirdiğini gösteriyor. Zanaatı korumak, eski yöntemlerin yanı sıra bu seçimlere ilişkin bilgiyi de aktarmayı gerektiriyor.
Değişen Zevkler ve Üretim Ekonomisi
Makinelerde üretilen daha ucuz enstrümanlar piyasayı doldurdu ve el yapımı santurlardan daha hızlı üretilebiliyor. İşini aylar içinde tamamlayan bir usta için bu rekabet, zaman, özenli hazırlık ve kişisel ustalık üzerine kurulu bir işletmeyi baskı altına alıyor.
Keşmir’de gençler giderek daha fazla hip hop, rap ve elektronik müziğe yöneliyor. Sufiana Mausiqi gibi geleneksel türlerin dinleyici kitlesi daralıyor; bu da geleneksel enstrümanları satın alması ya da yapımını öğrenmesi muhtemel kişilerin sayısını azaltıyor.
Zaz, değişen tercihlere ilişkin kaygısını şöyle dile getirdi:
Yeni kuşak geleneksel müzik enstrümanlarını çalmaya ilgi duymuyor,
Geleneksel müziğin değerini anlamadıkları için farklı türleri tercih ediyorlar.
Ailesinden ya da topluluğundan hiç kimse bu zanaatı üstlenmeye istekli değil. Bu durum, en az sekiz kuşaktır aktarılan bir mesleğin devamlılığına doğrudan tehdit oluşturuyor. Siparişler ve tamir işleri atölyeyi bugün çalışır durumda tutabilir; ancak buranın mevcut ustasından sonra da varlığını sürdürmesini sağlayacak olan eğitim.
Zaz’ın deneyimi ekonomik ve kültürel baskıları bir araya getiriyor. Daha az dinleyici, daha az müşteri anlamına gelebilir. Makinelerde üretilen enstrümanların düşük fiyatları, el yapımı üretimin uzun sürecini sürdürmeyi zorlaştırıyor. Malzeme kıtlığı ve çırakların yokluğu da yükü artırıyor.
Ulusal Bir Ödül ve Gerçekleşmemiş Bir Dilek
2023’te verilen Padma Shri, Zaz’a gurur verdi; ancak ailesinin önceki kuşaklarının bu ana tanıklık edememiş olması onda bir burukluk yarattı. Atölyesindeki fotoğraflarda ödülü Cumhurbaşkanı Droupadi Murmu’dan alırken görülüyor. Başka fotoğraflar Shiv Kumar Sharma ve Bhajan Sopori’yi onun enstrümanlarıyla sahne alırken gösteriyor.
Zaz, ödülün kendisi için zamanlamasının neden önemli olduğunu The New Indian Express’e şöyle anlattı:
Beni bir zanaatkâr olarak yetiştiren dedem, babam ve amcalarımın buna tanıklık edebileceği daha erken bir tarihte verilseydi ödüle daha çok sevinirdim,
Çalışmalarının bugünkü anlatısına iki tarih çerçeve çiziyor:
- 2023: Zaz, sanata katkılarından dolayı Padma Shri ödülünü aldı.
- 27 Temmuz 2025: Seksenli yaşlarında, Zaina Kadal’da enstrüman yapmayı sürdürüyordu; ancak öğrenmeye istekli bir halefi yoktu.
Zaz için en büyük tatmin, şöhret ya da ödüllerden değil, enstrüman yapmaktan geliyor. Zanaat ve ses arasındaki ilişkiyi şöyle anlattı:
Bu yalnızca ahşap işçiliği değil,
Şiir. Bir dil. Enstrümana verdiğim bir ses. Santurun sesini çalınmadan önce duyarım. Sırrı bu. Aktarılması gereken de bu.
Devlet hibeleri sunuldu, çıraklık sözü verenler oldu, ancak Zaz kuşkularını koruyor. Önceliği, işi öğrenmeye kararlı birinin çıkması:
Şöhret ya da yardım aramıyorum. Gerçekten istediğim, sanatı ileriye taşıyacak biri. Para için değil, kameralar için değil, müzik için.
Keşmir’deki Diğer Zanaatlar da Benzer Baskılarla Karşı Karşıya
Keşmir’in ahşap oymacılığı, kâğıt hamuru işçiliği, paşmina şalları ve ince nakışları da modernleşme ve seri üretim baskısıyla karşı karşıya. Bölgenin kimliğini tanımlamaya yardımcı olan geleneklerde, yaşlı ustalardan genç çıraklara beceri aktarımı giderek zayıflıyor.
Khatamband ahşap işçiliği yapan Ali Mohammad Giru, turkuaz takılar üreten Mohammad Hanief ve halı dokumacısı Bashir Ahmad Dar; çıraklık imkânlarının azalması ve geleceğin belirsizliği konusundaki kaygıları paylaşıyor. Deneyimleri, Zaz’ın durumunu Keşmir’de ve Hindistan genelinde geleneksel zanaatları etkileyen daha geniş bir krizin parçası olarak konumlandırıyor.
Hindistan mirasına adanmış bir platform olan Sahapedia, bilgi aktarımının zayıflamasının yarattığı tehlikeyi şöyle anlattı:
Beceri aktarımının kuşaklar boyunca sürmesi geleneği zayıfladıkça bu kadim zanaatların varlığı da tehlikeye giriyor,
Kani şalı dokumacılığı, yeniden canlanan ilgi ve devlet desteği sayesinde sınırlı ölçüde yeniden güç kazandı. Diğer birçok zanaat ise hâlâ yok olma tehlikesi altında. Bu karşıtlık, durumun ne kadar eşitsiz olduğunu gösteriyor: Bazı gelenekler yeni bir ilgi görürken diğerleri uygulayıcıların gelecek kuşağını bulmakta zorlanıyor.
Koruma, İşi Öğrenecek Birine Bağlı
Devlet hibeleri, el sanatları dairesinin girişimleri ve medyanın artan ilgisi, santuru ve diğer geleneksel zanaatları desteklemek için kullanıldı. Sosyal medya içerik üreticileri ve gazeteciler Zaz’ın atölyesini ziyaret ederek hikâyesini dünyanın dört bir yanındaki izleyicilerle paylaştı.
Tanıtım atölyeye ziyaretçi getirebilir, ancak Zaz’ın temel talebi hâlâ öğrenmeye istekli birinin çıkması. İlginin yeniden canlandırılması için önerilen yöntemler arasında geleneksel zanaatların okullarda öğretilmesi, çıraklık imkânları sunulması ve ham maddelerin erişilebilir hâle getirilmesi yer alıyor. Eski biçimleri yeni dinleyicilerle buluşturmak amacıyla çağdaş müzisyenler ve tasarımcılarla iş birlikleri de önerildi.
Bu fikirler aynı güçlüğün farklı yönlerini ele alıyor. Okullardaki eğitim çocukları zanaatla tanıştırabilir; çıraklık deneyimli bir ustanın yanında zaman geçirme imkânı sağlar; malzemelere erişim ise işin sürmesine yardımcı olur. 27 Temmuz 2025 itibarıyla Zaz’ın becerilerini devralacak bir halef ya da aktarım için bir takvim belirlenmiş değildi.
Zaz, işin hem usta hem de çırak için zaman gerektirdiğini bilerek günlerini tamamlanmamış santurların başında geçirmeyi sürdürüyor. Son dileğini de zanaatından söz ederken kullandığı ifadelerle dile getiriyor:
Ahşap da müzik de zaman ayırmazsan ölür,
Zanaatı gerçekten seven birinin onu ileriye taşımasını istiyorum.
Öne Çıkanlar
- Seksenli yaşlarındaki Ghulam Mohammad Zaz’ın Keşmir’in son geleneksel santur ustası, hatta santuru bütünüyle el yapımı üreten Hindistan’daki son zanaatkâr olduğuna yaygın biçimde inanılıyor.
- Ailesi, en az sekiz kuşak boyunca 300 yılı aşkın süredir enstrüman yapıyor.
- Geleneksel Keşmir santuru 100 tel ve 25 köprüye sahip; Sufi ve halk müziğinde merkezi bir yerde duruyor.
- Pandit Shiv Kumar Sharma ve Pandit Bhajan Sopori, enstrümanın uluslararası dinleyicilere ulaşmasına yardımcı oldu.
- Ahşap en az dört yıl dinlendiriliyor; yapım iki ila üç ay sürebiliyor.
- Daha ucuz enstrümanlar, değişen müzik zevkleri, malzeme kıtlığı ve çırakların yokluğu zanaatı tehdit ediyor.
- Zaz, 2023’te Padma Shri ödülünü aldı; ancak 27 Temmuz 2025 itibarıyla halef arayışı sonuçlanmamıştı.






