Çin, Tibet'te 167 Milyar Dolarlık Barajın İnşasına Başladı; Hindistan ve Bangladeş Aşağı Havzadaki Risklerden Endişeli

10 dakikalık okuma
Çin, Tibet'te 167 Milyar Dolarlık Barajın İnşasına Başladı; Hindistan ve Bangladeş Aşağı Havzadaki Risklerden Endişeli

Paylaşılan Bir Nehir Üzerinde Dev Bir Enerji Projesi

Çin, Tibet'in güneydoğusundaki Yarlung Tsangpo Nehri üzerinde, tahmini 1,2 trilyon yuan, yani yaklaşık 167 milyar dolara mal olacak bir hidroelektrik projesinin inşasına başladı. 21 Temmuz 2025 itibarıyla proje, Üç Boğaz Barajı'nı aşan ölçekte elektrik üretme vaadinde bulunurken su kaynakları, depremler, biyolojik çeşitlilik ve nehir boyunca yaşayan toplulukların haklarına ilişkin yeni kaygıları da beraberinde getiriyor.

İçindekiler
  1. Paylaşılan Bir Nehir Üzerinde Dev Bir Enerji Projesi
  2. Mühendisler Neden Büyük Dirseğe İlgi Duyuyor?
  3. Doğu Çin'e Elektrik, Tibet'e Yatırım
  4. Doğa Koruma Alanında Büyük Değişiklikler Kapıda
  5. Su Kadar Tortu da Neden Önemli?
  6. Hindistan ve Bangladeş Güvence İstiyor
  7. Nehri Paylaşmaya Yönelik Bağlayıcı Bir Çerçeve Yok
  8. Hindistan'ın Planladığı Tamponun da Bedeli Var
  9. Tibetliler Yerlerinden Edilme ve Kültürel Kayıp Riskiyle Karşı Karşıya
  10. Projeyi Şekillendiren Tarihler ve Kararlar
  11. Öne Çıkanlar

Motuo Hidroelektrik Santrali veya Yarlung Tsangpo Barajı olarak bilinen projenin dünyanın en büyük hidroelektrik barajı olması ve Çin'in mevcut rekor sahibi Üç Boğaz Barajı'nın üç katı elektrik üretmesi bekleniyor. Planlanan yıllık üretimi 300 milyar kilovatsaat; bu miktar, eyaletlerin tamamına elektrik sağlamaya yetecek düzeyde.

Nehir sınırları aşıyor ve geçtiği yerlere göre farklı adlar alıyor. Hindistan'da Brahmaputra, Bangladeş'te ise Jamuna adını alan nehir; tarım, balıkçılık ve günlük yaşam için suyuna bağımlı milyonlarca insanın geçimini sağlıyor. Bu nedenle Tibet'teki akışına ilişkin kararların etkisi inşaat sahasının çok ötesine uzanıyor.

Pekin projeyi temiz elektriğin, ekonomik büyümenin ve enerji güvenliğinin artırılmasının kaynağı olarak sunuyor. Hindistan ve Bangladeş su güvenliklerinin ve ekosistemlerinin zarar görmesinden endişe ederken Tibet'teki topluluklar yerlerinden edilme ve dinî ve kültürel anlam taşıyan yerleri kaybetme olasılığıyla karşı karşıya.

Temel mesele, nehrin Çin'in elektrik ihtiyacını karşılarken aşağı havzadaki insanları ve doğal alanları desteklemeyi nasıl sürdürebileceği. Çin, Hindistan ve Bangladeş arasında nehrin sularını nasıl paylaşacaklarını ya da kullanımına ilişkin anlaşmazlıkları nasıl çözeceklerini belirleyen bağlayıcı bir anlaşma yok. İnşaat, birbiriyle çatışan ihtiyaçların ve güvensizliğin gölgesinde ilerliyor.

Reklam

Mühendisler Neden Büyük Dirseğe İlgi Duyuyor?

Yarlung Tsangpo, dünyanın en derin ve en uzun kanyonunu yararak Namcha Barwa Dağı'nın çevresinde keskin bir U dönüşü yapıyor. Bu Büyük Dirsek çevresinde nehir, 50 kilometrelik bir mesafede yaklaşık 2.000 metre alçalıyor. Bu dik düşüş, suya büyük bir elektrik üretim potansiyeli kazandırıyor.

Hidroelektrik enerji, hareket hâlindeki suyun türbinleri döndürmesiyle ve türbinlerin elektrik jeneratörlerini çalıştırmasıyla elde ediliyor. Büyük bir yükseklik farkı, mühendislerin farklı seviyeler arasında alçalan sudan enerji üretmesini sağlıyor. Bu nedenle Namcha Barwa çevresinin coğrafi yapısı, projenin olağanüstü ölçeğinin temelinde yer alıyor.

Mühendisler, Namcha Barwa masifinin içinden geçen ve her biri yaklaşık 20 kilometre uzunluğunda olan birden fazla tünelle, art arda sıralanmış beş elektrik santrali inşa etmeyi planlıyor. Elektrik üretimini en üst düzeye çıkarmak için bu tüneller nehrin akışının bir bölümünü başka yöne çevirecek. Kademeli sistem, nehir boyunca art arda gelen düşüşlerde birden fazla santralin çalışması anlamına geliyor.

Öngörülen 300 milyar kilovatsaat, bir yılda üretilecek elektrik miktarını ifade ediyor. Üç Boğaz Barajı'yla yapılan karşılaştırma da yıllık üretime ilişkin: Yeni projenin yaklaşık üç kat fazla elektrik üretmesi bekleniyor.

Projenin inşası için teçhizatın uzak bir bölgeye taşınması, dağlık masifin delinmesi ve güçlü akıntıların yönetilmesi gerekecek. Bu işler ileri teknoloji ve büyük yatırım gerektiriyor; ayrıca gecikme, maliyetlerin artması ve inşaat sırasında ortaya çıkabilecek çevresel etkiler riski taşıyor.

Doğu Çin'e Elektrik, Tibet'e Yatırım

Devlet Başkanı Şi Cinping ve Başbakan Li Çiang, Çin'in daha geniş kapsamlı xidiandongsong, yani batıdaki elektriğin doğuya gönderilmesi stratejisi çerçevesinde projeye öncülük etti. Amaç, Tibet ve diğer batı bölgelerindeki hidroelektrik kaynaklarını kullanarak büyük miktarda elektriğe ihtiyaç duyan doğu Çin kentlerine enerji sağlamak.

Elektriğin büyük bölümünün Tibet dışına iletilmesi planlanıyor; ancak yerel tüketim için de bir miktar ayrılması öngörülüyor. Pekin yatırımı, Çin'in en yoksul bölgesel ekonomilerinden birine sahip Tibet'in ekonomisini canlandırmanın bir yolu olarak da görüyor.

Baraj, Çin'in karbon salımını azaltma çabalarını ve 2060'a kadar karbon nötrlüğüne ulaşma taahhüdünü destekliyor. Karbon nötrlüğü, geriye kalan karbon salımlarının aynı miktarda karbonun atmosferden uzaklaştırılması veya dengelenmesiyle telafi edilmesi anlamına geliyor. Hidroelektrik, yakıt yakmak yerine akan sudan elektrik üretiyor.

Çin projeyi ulusal güvenlikle de ilişkilendiriyor. Başbakan Yardımcısı Zhang Guoqing, inşaatı denetleyecek devlete ait China Yajiang Group'un kurulmasını şu sözlerle nitelendirdi:

ulusal ve enerji güvenliği açısından stratejik bir karar.

Ticari faaliyetlerin 2033'e kadar başlaması bekleniyor. Pekin, elektrik ve yatırımın ötesinde, Hindistan'la toprak anlaşmazlıklarının sürdüğü bu hassas sınır bölgesindeki kalkınmayı kontrolü pekiştirmenin ve egemenliğini ortaya koymanın bir yolu olarak görüyor.

Reklam

Doğa Koruma Alanında Büyük Değişiklikler Kapıda

Yarlung Tsangpo Büyük Kanyonu, 4.500'den fazla bitki türüne ve Asya'nın en uzun ağaçlarına ev sahipliği yapıyor. Kar leoparları, Bengal kaplanları ve Tibet boz ayıları da bölgenin yaban hayatı arasında yer alıyor; bu özellikler bölgeyi biyolojik çeşitlilik açısından önemli bir merkez hâline getiriyor.

Bölge aynı zamanda ulusal bir doğa koruma alanı. Çevreciler, baraj gölleri ve diğer inşaat çalışmalarının vadileri sular altında bırakabileceği, yaşam alanlarını değiştirebileceği ve bitkiler, hayvanlar ile nehir arasındaki dengeyi bozabileceği uyarısında bulunuyor. Bazı kayıpların telafisi mümkün olmayabilir.

Su akışı bu yaşam alanlarını birbirine bağlıyor. Suyun nereden aktığını, ne kadar hızlı ilerlediğini ve belirli yerlere ne zaman ulaştığını değiştirmek, nehir ekosistemlerinin bağlı olduğu koşulları dönüştürebilir. Akışın bir bölümünü dağ tünellerinden geçirme planı, bu değişiklikleri temel kaygılardan biri hâline getiriyor.

İnşaat alanı ayrıca sismik açıdan hareketli; yani depremlere açık. Bir deprem barajın bütünlüğünü tehdit edebilir ve aşağı havzadaki toplulukları etkileyecek felaketlere yol açabilir. Bu tehlikenin yönetilmesi, kanyonun ve güçlü nehrin yarattığı mühendislik zorluklarına yenilerini ekliyor.

Çin, projenin bilimsel değerlendirmeden geçtiğini ve aşağı havzadaki ülkelerin ekolojik çevresine veya su haklarına zarar vermeyeceğini söylüyor. Çinli yetkililer ayrıca projenin temiz enerji sağlarken mevsimsel taşkınların düzenlenmesine yardımcı olabileceğini savunuyor. Çevresel kaygılar, değişikliklerin boyutuna ve önlemlerin yetersiz kalması hâlinde doğabilecek sonuçlara odaklanıyor.

Su Kadar Tortu da Neden Önemli?

Hindistan ve Bangladeş yalnızca yukarı havzadan gelen suyun miktarına bağımlı değil. Nehirler ayrıca akıntıyla taşınan toprak, kum ve diğer maddelerden oluşan tortuları da beraberinde getiriyor. Bu malzeme tarım arazilerini besliyor ve nehir deltalarının korunmasına yardımcı oluyor.

Bir baraj, tortuların rezervuarda tutulmasına yol açabilir. Çevreciler, Yarlung Tsangpo'da büyük miktarda tortunun tutulmasının aşağı havzada tarımı ve gıda güvenliğini etkileyebileceğinden, Bangladeş'te ve dünyanın en büyük mangrov ormanı olan Sundarbans'ta kıyı erozyonunu artırabileceğinden endişe ediyor.

Tortu hareketlerindeki değişiklikler barajdan çok uzaktaki yerlere ulaşabilir. Çiftçiler verimli topraklara, balıkçılıkla geçinen topluluklar sağlıklı nehir yaşam alanlarına, kıyı toplulukları ise erozyona dayanıklı doğal alanlara ihtiyaç duyuyor. Dolayısıyla kaygı, nehrin güzergâhı boyunca geçim kaynaklarını destekleme kapasitesiyle ilgili.

Mekong da dâhil olmak üzere Çin'in diğer büyük nehirlerdeki baraj deneyimi bu endişeleri artırıyor. Mekong üzerindeki yukarı havza barajları kuraklıklar, balık nüfusundaki düşüş ve tarım ile deltaların istikrarı için gerekli tortu akışının bozulmasıyla ilişkilendirildi.

Yarlung Tsangpo projesi bu sorunları üç ülkenin paylaştığı bir nehir sistemine taşıyor. Elektrik üretiminin faydaları öncelikle Çin'e yönelikken su, balıkların yaşam alanları ve tortulardaki olası değişiklikler Hindistan ve Bangladeş'teki toplulukları da etkileyecek.

Reklam

Hindistan ve Bangladeş Güvence İstiyor

Hindistan, Dışişleri Bakanlığı aracılığıyla endişelerini Pekin'e resmen iletti; şeffaflık, istişare ve aşağı havzadaki çıkarların korunması çağrısı yaptı. Endişeleri su kaynaklarını, tarımı, ekolojik istikrarı ve nehir üzerindeki denetimin çatışma sırasında stratejik bir araca dönüşme olasılığını kapsıyor.

Arunaçal Pradeş Başbakanı Pema Khandu, projenin yerel kabileleri ve geçim kaynaklarını tehdit edebileceği uyarısında bulundu. Projeyi şöyle nitelendirdi:

varoluşsal bir tehdit

Khandu ayrıca şu ifadeyi kullandı:

su bombası

Uyarısı, Çin'in bir kriz sırasında aniden büyük miktarda su bırakması hâlinde yıkıcı taşkınlar yaşanabileceği olasılığına ilişkin. Aşağı havzadaki topluluklar için suyun ne zaman ve ne hızla bırakılacağı, nehirden geçen toplam su miktarı kadar önemli olabilir.

Bangladeş, Çin'den daha fazla bilgi istedi. Nehrin Jamuna olarak bilindiği ülkede, nüfusun yoğun olduğu Brahmaputra havzasındaki insanların yaklaşık yüzde 70'i su, tarım ve balıkçılık için nehre bağımlı.

Çinli yetkililer, projeden etkilenecek komşu ülkelerle iletişimi sürdüreceklerini söylüyor. Pekin'in tutumuna göre proje, aşağı havzadaki su haklarını koruyacak ve mevsimsel taşkınların düzenlenmesini iyileştirebilecek. Hindistan ve Bangladeş, ortak bir nehir boyunca koşulları değiştirebilecek projeye ilişkin daha fazla bilgi edinmeye çalışıyor.

Nehri Paylaşmaya Yönelik Bağlayıcı Bir Çerçeve Yok

Çin, Hindistan ve Bangladeş'in Brahmaputra sularını nasıl paylaşacağını belirleyen bağlayıcı bir anlaşması yok. Havzada ayrıca bu tür projelerle ilgili iş birliği yapmak veya anlaşmazlıkları çözmek için resmî bir mekanizma bulunmuyor.

Uluslararası nehirlerle ilgili başka hukuki düzenlemeler mevcut. İndus, Hindistan ile Pakistan arasında imzalanan bir anlaşmayla yönetilirken 14 ülkenin taraf olduğu bir sözleşme, Avrupa'daki Tuna Nehri'nde iş birliği için çerçeve oluşturuyor.

Çin, 2000'lerin ortalarından bu yana Hindistan ve Bangladeş'e hidrolojik veriler sağlıyor. Hidrolojik veriler, su seviyesi ve akışı hakkındaki bilgiler de dâhil olmak üzere nehrin durumunu anlatıyor. Bu bilgiler, ülkelerin yukarı havzada neler yaşandığını anlamasına yardımcı oluyor.

Ancak bu veri düzenlemeleri, aşağı havzadaki ülkeleri; su kullanımı veya baraj inşası konusunda ortak bir anlaşma olmaksızın yukarı havzada alınan kararlara karşı savunmasız bırakıyor. Anlaşma çağrıları, suya adil erişim, çevrenin korunması ve anlaşmazlıkları büyümeden yönetmenin bir yoluna odaklanıyor.

Reklam

Hindistan'ın Planladığı Tamponun da Bedeli Var

Hindistan, Arunaçal Pradeş'te Siang adıyla bilinen Brahmaputra Nehri üzerinde büyük bir baraj inşa etme planlarını yeniden gündeme alıyor. Projenin, Çin'in inşa ettiği barajdan aniden su bırakılmasına karşı tampon oluşturması amaçlanıyor.

Bir rezervuar su tutabilir ve suyun aşağı havzada ne kadar hızlı ilerleyeceğini etkileyebilir. Hindistan'ın önerisi, toplulukların sınırın ötesinden kaynaklanan değişikliklere karşı korunması gerektiği yönündeki kaygıyı yansıtıyor.

Ancak önerilen önlemin çevresel ve toplumsal maliyetleri de var. Hindistan'ın projesi köyleri sular altında bırakabilir, ekosistemleri etkileyebilir ve yerel geçim kaynaklarında değişiklikleri zorunlu kılabilir. Proje şimdiden yerel halkın tepkisine yol açtı.

Dolayısıyla nehir boyunca yaşayan topluluklar sınırın her iki tarafında da kararlarla karşı karşıya. Yukarı havzadaki bir barajdan koruma amacıyla sunulan bir proje, insanların evlerinden veya topraklarından vazgeçmesini gerektirebilir. Bu nedenle istişare ve projeden etkilenen sakinlere nasıl davranılacağı, Hindistan'ın planları açısından da Çin'in planları kadar önemli.

Tibetliler Yerlerinden Edilme ve Kültürel Kayıp Riskiyle Karşı Karşıya

Yarlung Tsangpo, nehri kutsal kabul eden ve tanrıça Dorje Phagmo'nun beden bulmuş hâli olduğuna inanan Tibetliler için derin bir manevi anlam taşıyor. Çevredeki vadiler ve dağlarda sular altında kalabilecek veya ulaşılması zorlaşabilecek dinî ve kültürel mekânlar bulunuyor.

Tibet'teki topluluklar için projenin maliyeti, su ve yaban hayatındaki değişikliklerin ötesine uzanıyor. Kutsal mekânlara erişimin kaybedilmesi dinî uygulamaları ve belirli coğrafyalarla kurulan bağları sekteye uğratabilir; başka yere taşınmak ise insanları geçimlerini sağlayan topraklardan koparabilir.

Binlerce Tibetli, barajlar, madencilik faaliyetleri ve altyapı projeleri nedeniyle zorla yerinden edildi. Geleneksel otlaklar sular altında kaldı veya bozuldu; bu durum geçim kaynaklarının kaybolmasına ve kültürel aşınmaya katkıda bulundu.

Tibetli sürgün gruplarının ve uluslararası medyanın aktardığına göre baraj inşaatına yönelik protestolar tutuklamalar ve şiddet dâhil ağır baskılarla karşılaştı. Aktivistler, Tibet'in kaynaklarının geliştirilmesi hızlanırken yerel halkın sesinin ve haklarının görmezden gelindiğini savunuyor.

Tibetan Review'da yayımlanan bir haberde daha geniş kapsamlı ekolojik kaygı şöyle aktarıldı:

Biriken ekolojik zarar, yalnızca Tibet'in yüksek rakımlı biyolojik çeşitliliğini değil, Güney ve Güneydoğu Asya'daki toplulukları ayakta tutan nehir sistemlerinin sağlığını da tehdit ediyor,

Yarlung Tsangpo projesi nedeniyle özel olarak kaç kişinin yerinden edileceğine ilişkin bir sayı açıklanmadı. Evler, otlaklar ve kutsal mekânlar üzerindeki olası etkiler, nehirle ekonomik, kültürel ve manevi bağları bulunan topluluklar için önemli bir kaygı olmaya devam ediyor.

Reklam

Projeyi Şekillendiren Tarihler ve Kararlar

İnşaat programı yıllara yayılırken su iş birliği projenin öncesine uzanıyor ve Çin'in iklim taahhüdü daha ileri bir tarihi kapsıyor. Başlıca dönüm noktaları şöyle:

  • 2000'lerin ortalarından bu yana: Çin, Hindistan ve Bangladeş'e hidrolojik veriler sağlıyor.
  • 21 Temmuz 2025: Yarlung Tsangpo hidroelektrik projesinin inşaatı başladı.
  • 2033: Projenin ticari faaliyetlere başlaması bekleniyor.
  • 2060: Çin'in karbon nötrlüğüne ulaşmayı hedeflediği yıl.

İklim değişikliği, nehre ilişkin kararlar üzerindeki baskıyı artırıyor. Buzulların daha hızlı erimesi ve yağış düzenlerinin değişmesi su güvenliğini, tarımı ve mevsimsel akışların yönetimini etkiliyor. Tibet Platosu'ndan kaynaklanan nehirlere 10 ülkede 1,3 milyardan fazla insan bağımlı.

İş birliği çağrıları arasında Çin, Hindistan ve Bangladeş arasında Tuna Sözleşmesi gibi düzenlemelerden esinlenen üçlü bir anlaşma da yer alıyor. Önerilen hedefler suya ortak erişim, ekosistemlerin korunması ve çatışmaların önlenmesi.

Derin güvensizlik, birbiriyle çatışan ulusal çıkarlar ve ortak bir hukuki çerçevenin bulunmaması böyle bir anlaşmayı zorlaştırıyor. Çin'in inşaat planları, Hindistan'ın önerdiği Siang Barajı ve Bangladeş'in bilgi talebi, aynı nehrin ülkeleri nasıl farklı tepkilere yönelttiğini gösteriyor.

Projenin vaadi, büyük miktarda elektrik ve yatırım. Maliyetleri ve riskleri Tibet vadilerinden aşağı havzadaki çiftliklere, balıkçılık alanlarına ve kıyı coğrafyalarına kadar uzanıyor. Ülkelerin su salımlarını, tortuları, güvenliği ve etkilenen topluluklara yönelik uygulamaları nasıl yöneteceği, projenin nehir boyunca yaşayan insanlar için ne anlama geleceğini belirleyecek.

Öne Çıkanlar

  • Çin, Tibet'in güneydoğusunda tahmini 1,2 trilyon yuan, yani yaklaşık 167 milyar dolara mal olacak bir hidroelektrik projesinin inşasına başladı.
  • Namcha Barwa'dan geçen tünellerle beş kademeli elektrik santrali kurulması planlanıyor; yıllık üretimin 300 milyar kilovatsaate ulaşması bekleniyor.
  • Projenin Üç Boğaz Barajı'nın üç katı elektrik üretmesi ve 2033'e kadar ticari faaliyetlere başlaması bekleniyor.
  • Hindistan ve Bangladeş, su kaynakları, ani su salımları, tarım ve aşağı havzadaki çevresel zararlar konusunda endişeli.
  • Deprem riski, biyolojik çeşitlilik kaybı, tortu akışının bozulması ve Tibetlilerin yerinden edilmesi başlıca kaygılar arasında.
  • Çin, bilimsel değerlendirmelerin projeyi desteklediğini söylüyor ve aşağı havzadaki ülkelerle iletişim kurma sözü veriyor.
  • Çin, Hindistan ve Bangladeş arasında su paylaşımını düzenleyen bağlayıcı bir anlaşma yok. Hindistan ise yerel halkın tepkisiyle karşılaşan Siang Barajı projesini sürdürüyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir