Küçük cihazlar, giderek büyüyen atık sorunu
Vietnam yılda 90.000 tondan fazla elektronik atık üretiyor. Bunun önemli bir bölümü, daha az enerji tüketme vaadiyle satılan ucuz cihazlardan kaynaklanıyor. Mini şarjlı vantilatörler, taşınabilir şarj cihazları ve kablosuz kulaklıklar tüketicilerin daha az elektrik kullanmasına yardımcı olabilir. Ancak kısa ömürleri, halk sağlığını ve çevreyi tehdit eden atık sorununu büyütüyor.
İçindekiler
- Küçük cihazlar, giderek büyüyen atık sorunu
- Enerji tasarrufu atık sorununu neden çözmüyor?
- Atılan elektronikler çevreye neler salabilir?
- Sağlık yükü evlere ve tarım alanlarına kadar ulaşıyor
- Kayıtlı geri dönüşümün erişimi sınırlı
- Üretici sorumluluğu nasıl işliyor?
- İşletmeler uyum maliyetlerine itiraz ediyor
- Vietnam için dersler içeren küresel bir sorun
- Haneler ve sektör için nelerin değişmesi gerekiyor?
- Öne Çıkanlar
20 Temmuz 2025 itibarıyla uzmanların aktardığı tahminler ve yakın tarihli araştırmalar, elektronik talebindeki artışla birlikte Vietnam'ın yıllık elektronik atık miktarının 2025'te 250.000 tona ulaşabileceğine işaret ediyor. Bu öngörü, 90.000 tonluk rakamın yaklaşık 2,8 katına karşılık geliyor ve beklenen artışın boyutunu ortaya koyuyor.
Bu ürünleri satın alan tüketiciler genellikle serin kalmanın, telefonlarını şarj etmenin ya da müzik dinlemenin uygun fiyatlı yollarını arıyor. "Yeşil teknoloji" olarak pazarlanan cihazlar, enerji tasarrufu ve daha küçük bir çevresel ayak izi vadediyor. Ancak çoğunun onarılması zor, hatta imkânsız; sıkı bütünleşik yapıları da geri dönüşümü pahalı ve teknik açıdan güç hâle getiriyor.
Vietnam'ın karşı karşıya olduğu sorun, insanların eşyalarını doğru kutuya atmasını sağlamaktan ibaret değil. Toplama sistemlerinin, arıtma tesislerinin ve üreticilere sorumluluk yükleyen kuralların birlikte işlemesi gerekiyor. Şu anda ülkede atılan elektronik eşyaların büyük bölümü kayıt dışı toplayıcılar ve söküm yapanlar aracılığıyla el değiştirirken, kayıtlı işletmeler çoğunlukla endüstriyel atıklara odaklanıyor.
Sonuçta bir cihaz satılırken reklamı yapılan faydalarla bozulduğunda geride kalan maliyetler arasında bir uçurum oluşuyor. Değerli malzemeler kaybolabiliyor, tehlikeli kalıntılar çevreye karışabiliyor; arıtma masraflarını ise yerel topluluklar ve kamu bütçeleri üstlenmek zorunda kalabiliyor.
Enerji tasarrufu atık sorununu neden çözmüyor?
Ucuz elektronik cihazlarda çoğu zaman dayanıklılıktan önce düşük üretim maliyetleri geliyor. Bir bileşen arızalandığında veya ürün kısa sürede kullanım dışı kaldığında tüketiciler cihazı onarmak yerine yenisini alabiliyor. Bütünleşik yapı da geri dönüşüm için malzemelerin ayrıştırılmasını zorlaştırıyor.
Dolayısıyla enerji tüketimi, bir ürünün çevresel maliyetinin yalnızca bir parçası. Bir cihaz çalışırken az elektrik tüketebilir, ancak kullanım ömrü sona erdiğinde elden çıkarılması zor bir soruna dönüşebilir. Vietnam'da küçük ve ucuz elektroniklerin giderek yaygınlaşması, bu iki etkiyi bir araya getiriyor.
Özel toplama sistemleri ve geri dönüşüm tesisleri sınırlı olduğu için haneler bozuk cihazları sık sık normal çöpe atıyor. Elektronik eşyalar bu atık akışına karıştığında, içerdikleri yararlı malzemelerin geri kazanılması ve tehlikeli bileşenlerinin kontrol altında tutulması zorlaşıyor.
Hızlı ekonomik büyüme ve kentleşme, elektronik tüketimini atık yönetimi altyapısının gelişme hızından daha fazla artırdı. Birçok ucuz cihaz da Vietnam'a kayıt dışı yollarla giriyor; böylece düzenlemeler devre dışı kalıyor ve ürünlerin kullanım ömrü sonunda kimin sorumlu olacağını izlemek güçleşiyor.
Atılan elektronikler çevreye neler salabilir?
Bu cihazların çoğunda lityum iyon piller bulunuyor. Elektronik atıklar ayrıca kurşun, kadmiyum, cıva ve arsenik gibi tehlikeli ağır metallerin yanı sıra poliklorlu bifeniller (PCB'ler) ve polibromlu difenil eterler (PBDE'ler) olarak bilinen kalıcı organik kirleticileri de içerebiliyor.
Kalıcı kirleticiler çevrede uzun süre kalıyor. Atılan elektronikler yanlış biçimde işlendiğinde zehirli maddeler toprağa ve suya karışabiliyor. Temel el aletleriyle yapılan kayıt dışı işlemler, çalışanları ve yakındaki toplulukları kontrollü biçimde arıtılması gereken maddelere maruz bırakıyor.
Çevre bilimci Dr. Nguyen Thi Lan, satılabilir metallerin geri kazanılmasının nasıl tehlikeli atıklar bırakabildiğini şöyle anlatıyor:
Kayıt dışı geri dönüşüm sektörü yalnızca demir ve bakır gibi temel malzemeleri geri kazanıyor, geride çevreyi kirleten tehlikeli kalıntılar bırakıyor. Elektronik atık sahalarının yakınında yaşayan çocuklar ve hamile kadınlar bu toksinlere karşı özellikle savunmasız.
Açıkta yakma ve kayıt dışı söküm işlemleri de zehirli duman ve toz salarak kirliliği toprağın ve suyun yanı sıra havaya yayıyor. Bakır ya da demiri geri kazanmak işin yalnızca bir kısmı: Bu malzemeler çıkarıldıktan sonra geriye kalan maddelerin de güvenli biçimde arıtılması gerekiyor.
Sağlık yükü evlere ve tarım alanlarına kadar ulaşıyor
Kuzey Vietnam'da yapılan bilimsel araştırmalarda, kayıt dışı elektronik geri dönüşüm sahalarının yakınında yaşayan kişilerde PBDE'ler ve PCB'ler dâhil zehirli kimyasalların düzeyinin, etkilenmemiş bölgelerde yaşayanlara kıyasla daha yüksek olduğu belirlendi. İçme suyunda, toprakta ve anne sütünde de yüksek kurşun ve diğer ağır metal düzeylerine rastlandı.
Araştırmalar, Vietnam'daki elektronik geri dönüşüm sahalarının yakınında yaşamanın kanser, solunum yolu hastalıkları ve gelişim sorunları riskini artırdığını ortaya koydu. Diğer kaygılar arasında nörolojik hasar ve uzun süreli maruziyetin etkileri yer alıyor.
Çocuklar, vücutları hâlâ gelişmekte olduğu için özellikle savunmasız. Vücuttaki kimyasalları ölçen biyolojik izleme araştırmalarında, elektronik atıkların işlendiği bölgelerdeki çocukların kanında ve saçında yüksek kurşun, arsenik ve diğer toksin düzeyleri saptandı. Bu ölçümler, maruziyetin sürdüğünü ve kalıcı sağlık sorunlarına yol açabileceğini gösteriyor.
Geri dönüşüm sahalarının yakınında yaşayan hamile kadınlar da özellikle kaygı duyulan bir başka grup. Evlerde, su kaynaklarında ve çevredeki kirlilik, sağlık yükünün atılan ekipmanları doğrudan işleyen çalışanların ötesine geçtiğini gösteriyor.
Tarım, kirliliği daha uzak bölgelere taşıyabiliyor. Elektronik atıklardaki zehirli maddeler ekinlerde ve çiftlik hayvanlarında birikerek besin zincirine girebilir ve ülke genelindeki tüketicileri riske atabilir. Kirlenmiş toprak ve su yıllarca kirliliğini koruyabilir; bu da temizliği zorlaştırıp maliyetli hâle getirir.
Kayıtlı geri dönüşümün erişimi sınırlı
Vietnam'da elektronik atıkları işleme lisansına sahip yaklaşık 70 şirket bulunuyor ve bu şirketlerin toplam kapasitesi günde 30 tonun altında. Çalışmaları, hanelerin attığı bozuk vantilatör, şarj cihazı ve kulaklıklardan ziyade endüstriyel atıklara odaklanıyor.
Ölçeği karşılaştırmak gerekirse, günde 30 ton tam bir yılda 10.950 ton eder. Belirtilen toplam kapasite bu günlük rakamın altında olduğundan, ülkenin yılda 90.000 tonu aşan elektronik atık üretiminin yaklaşık yüzde 12,2'sinden daha azına karşılık geliyor.
Elektronik atıkların çoğunu küçük toplayıcılar, hurdacılar ve söküm yapanlar işliyor. Bu kişiler geniş bir toplama ağı oluşturuyor, ancak tehlikeli maddeleri güvenli biçimde işlemek için gereken ekipman, teknoloji ve kaynaklardan çoğu zaman yoksunlar.
Özel toplama ve arıtma olanaklarının sınırlı olması, Vietnam'ın değerli malzemeleri kaybetmesine ve tehlikeli maddelerin çevreye kaçmasına yol açıyor. Üreticiler, ithalatçılar ve dağıtıcılar atılan ürünlerin yönetimine ilişkin sorumluluktan çoğu zaman kaçınıyor; yük yerel yönetimlerle topluluklara kalıyor.
Üretici sorumluluğu nasıl işliyor?
Vietnam'ın Çevre Koruma Kanunu, Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu'nu (EPR) zorunlu kılıyor. İlke basit: Ürünleri üreten veya ithal eden şirketler, tüketiciler bu ürünleri kullanmayı bıraktığında toplama ve geri dönüşüm süreçlerine katılmalı.
08/2022/ND-CP sayılı Kararname kapsamında Ocak 2024'te yürürlüğe giren yeni EPR düzenlemeleri, üretici ve ithalatçıların elektronik cihazlar, piller ve ambalajlar dâhil ürünlerin kullanım ömürleri sona erdiğinde yönetimini üstlenmesini gerektiriyor. Şirketler ya kendi geri dönüşüm sistemlerini kurmalı ya da geri dönüşüm altyapısını destekleyen Vietnam Çevre Koruma Fonu'na katkıda bulunmalı.
Zorunlu geri dönüşüm hedefleri belirlendi ve bu hedefler her üç yılda bir artırılacak. Amaç, işletmeleri geri dönüşüm oranlarını yükseltmeye ve malzemeleri geri kazanmak için daha iyi yöntemler geliştirmeye yöneltmek.
Zaman çizelgesi, Vietnam'daki politika değişikliklerini elektronik atıklardaki daha geniş çaplı artışla birlikte gösteriyor:
- 2014: Dünya Sağlık Örgütü'nün miktarın 2030'a kadar iki katına çıkabileceği uyarısında kullandığı küresel elektronik atık miktarı karşılaştırma ölçütü oldu.
- 2021: Dünyada üretilen 57 milyon ton elektronik atığın yaklaşık 9 milyon tonu uygun biçimde geri dönüştürüldü.
- Ocak 2024: 08/2022/ND-CP sayılı Kararname kapsamındaki yeni EPR düzenlemeleri yürürlüğe girdi.
- 2025: Vietnam'ın yıllık elektronik atık miktarının 250.000 tona ulaşabileceği öngörüldü.
- 2030: Dünya Sağlık Örgütü, küresel elektronik atık miktarının 74 milyon tona ulaşacağı ve en büyük katkıyı Asya'nın yapacağı uyarısında bulunuyor.
Ucuz, markasız ürünler ve kayıt dışı ithalat söz konusu olduğunda denetim özellikle güçleşiyor. Bir ürünün sorumlu işletmesini belirlemek veya hesap vermeye zorlamak zor olduğunda, çevresel arıtma maliyetleri topluma ve devlet bütçesine kalıyor.
İşletmeler uyum maliyetlerine itiraz ediyor
Sektör birlikleri ve yabancı üreticiler, geri dönüşüm maliyetlerinin işletmeler üzerinde mali baskı oluşturabileceği ve tüketici fiyatlarını artırabileceği yönünde kaygılarını dile getirdi. İtirazlarının bir bölümü, zorunlu ödemelerin nasıl hesaplandığına odaklanıyor.
Birçoğu, mevcut maliyet ölçütlerinin yetersiz veriye dayandığını ve geri kazanılan malzemelerin değerini hesaba katmadığını savunuyor. Bu ölçütler, geri dönüşümle bağlantılı mali yükün belirlenmesine yardımcı oluyor. İşletmeler, ortaya çıkan maliyetlerin üreticiler açısından geri dönüşümü kârsız hâle getirebileceğini söylüyor.
Bir sektör temsilcisi, altyapı ve olası yıllık ücretlerin büyüklüğüne ilişkin kaygıyı şöyle dile getirdi:
Uygun altyapı ve makul maliyetler olmadan geri dönüşüm ekonomik açıdan sürdürülebilir değil. Mevcut düzenlemeler bazı şirketler için yıllık milyonlarca dolarlık ücret anlamına gelebilir ve geri dönüşüm sistemlerine yatırım yapma isteğini azaltabilir.
Bu nedenle Vietnam'ın politikasının hukuki sorumluluğu fiilî kapasiteyle buluşturması gerekiyor. Üreticilerin atılan ürünleri toplayıp işleyebilecek sistemler kurması, ucuz veya kayıt dışı ithal edilen cihazları satan şirketlerin de maliyetin kendi payına düşen bölümünü üstlenmesi için kuralların etkili biçimde uygulanması gerekiyor.
Vietnam için dersler içeren küresel bir sorun
Dünya genelinde 2021'de üretilen 57 milyon ton elektronik atığın yaklaşık 9 milyon tonu uygun biçimde geri dönüştürüldü. Bu, yaklaşık yüzde 15,8'e, başka bir deyişle her altı tonun yaklaşık birine karşılık geliyor. Geri kalanı düzenli depolama alanlarına, kayıt dışı geri dönüşüm faaliyetlerine veya yasa dışı ihracata gitti ve sınırları aşan çevre sorunlarını büyüttü.
Dünya Sağlık Örgütü'nün, 2014'te kaydedilen miktarın iki katına çıkarak 2030'da 74 milyon tona ulaşacağı yönündeki uyarısı, Vietnam'ın karşılaştığı güçlükleri çok daha büyük bir artışın parçası olarak gösteriyor. Bu küresel yükün en büyük payı Asya'ya düşüyor.
Başka yerlerde başarıyla uygulanan stratejiler arasında katılımı ödüllendiren geri dönüşüm programları, tehlikeli maddelere yönelik daha sıkı denetimler ve onarım ile yenilemeyi teşvik eden kamuoyu kampanyaları yer alıyor. Bu yaklaşımlar aynı sorunun farklı aşamalarına odaklanıyor: ürünlerin ne kadar süre kullanılabildiğine, nasıl toplandığına ve malzemelerinin nasıl işlendiğine.
Elektronik atıklar sınırları aştığı için uluslararası işbirliği de önem taşıyor. Vietnam'a kayıt dışı ithalat ve atık ekipmanların küresel ticareti, ulusal toplama ve arıtma sistemlerini daha geniş bir sorunun parçası hâline getiriyor.
Haneler ve sektör için nelerin değişmesi gerekiyor?
Uzmanlar Vietnam için birbiriyle bağlantılı birkaç öncelik belirtiyor: EPR düzenlemelerinin daha sıkı uygulanması, markasız ürünler ve kayıt dışı ithalatla ilgili açıkların kapatılması ve malzemeleri güvenle geri kazanmak için ileri teknoloji kullanan kayıtlı geri dönüşüm altyapısının genişletilmesi.
Özellikle kentsel alanlarda tehlikeli elektronik atıklara yönelik özel toplama sistemleri, hanelere normal çöpten başka bir seçenek sunabilir. Kamuoyunun daha fazla bilgilendirilmesi, tüketicilerin yanlış bertarafın risklerini ve geri dönüşümün faydalarını anlamasına yardımcı olur.
Onarım hizmetleri ve kullanılmış ürünleri müşterilerden geri alan programlar da cihazların ve malzemelerin daha uzun süre kullanımda kalmasını sağlayabilir. Bunlar, ürünlerin kısa bir çalışma ömrünün ardından atılması yerine onarıldığı, yeniden kullanıldığı veya geri dönüştürüldüğü döngüsel ekonominin parçalarıdır.
Bu dönüşüm yatırım, yeni teknoloji ve hükümet, sektör ile sivil toplum arasında işbirliği gerektiriyor. EPR'nin amacı, atık yönetimi maliyetlerini tüketiciler ve yerel yönetimlerden alıp ürün satışından kazanç sağlayan üretici ve ithalatçılara yöneltmek.
Geri dönüşüm ekonomik fırsatlar da sunuyor. Atılan elektronikler altın, gümüş ve bakır dâhil değerli malzemeler içeriyor. Tehlikeli kalıntıları güvenli biçimde arıtırken bu malzemeleri geri kazanabilen modern tesisler, daha güçlü bir geri dönüşüm sektörünü destekleyebilir.
Vietnam atık yönetimini geliştirip sürdürülebilirlik hedeflerine ilerlerken uluslararası çevre teknolojisi şirketleri büyüyen bir pazarla karşılaşabilir. Kayıt dışı geri dönüşüm sahalarının yakınında yaşayan topluluklar içinse pratik hedef daha acil: daha az tehlikeli toz, daha temiz toprak ve su, insanların yaşadığı ve gıda yetiştirdiği yerlerde daha az zehirli kalıntı.
Öne Çıkanlar
- Vietnam yılda 90.000 tondan fazla elektronik atık üretiyor; tahminlere göre bu miktar 2025'te 250.000 tona ulaşabilir.
- Ucuz vantilatörler, şarj cihazları ve kablosuz kulaklıklar enerji tasarrufu sağlayabilir; ancak çabuk bozulmaları ve onarım ya da geri dönüşümün zor olması atık sorununu büyütüyor.
- Kayıt dışı söküm ve yakma işlemleri tehlikeli maddeler yayıyor; çocuklar ve hamile kadınlar özellikle savunmasız.
- Lisanslı yaklaşık 70 şirketin toplam işleme kapasitesi günde 30 tonun altında ve bu şirketler ağırlıklı olarak endüstriyel atık üreticilerine hizmet veriyor.
- Ocak 2024'te yürürlüğe giren EPR düzenlemeleri, üretici ve ithalatçıların geri dönüşümü organize etmesini veya Vietnam Çevre Koruma Fonu'na katkıda bulunmasını gerektiriyor.
- Denetim, geri dönüşüm maliyetleri konusundaki anlaşmazlıklar ve altyapı yetersizliği başlıca sorunlar arasında.
- Yükü azaltmak için daha güçlü toplama sistemleri, onarım hizmetleri, daha güvenli geri dönüşüm teknolojileri ve uluslararası işbirliği gerekiyor.






