Her yıl 1,8 milyon tondan fazla plastik atılıyor
Vietnam'da her yıl 1,8 milyon tondan fazla plastik atılıyor, ancak bunun üçte birinden azı geri dönüştürülüyor. Geri kalanı gömülüyor, yakılıyor ya da toprağı, havayı ve suyu kirletmeye terk ediliyor. Plastik poşetler, polistiren gıda kapları ve plastik bardaklar; kent süpermarketlerinden kırsal pazarlara ve kıyı adalarına uzanan atık akışında başı çekiyor.
İçindekiler
- Her yıl 1,8 milyon tondan fazla plastik atılıyor
- Tek kullanımlık plastik neden gündelik tercih olmayı sürdürüyor?
- Tıkalı giderlerden tehdit altındaki ada geçim kaynaklarına
- Vietnam'ın kuralları neyi, ne zaman zorunlu kılıyor?
- Yeni alışkanlıkları sürdürmeyi kolaylaştırmak
- Yerel projeler atık azaltımını gündelik işlerle buluşturuyor
- Nehir temizleme teknolojisi ve ülke çapında koordinasyon
- Vietnam'ın sorunu daha geniş bir bölgesel tablonun parçası
- Malzemeleri kullanımda tutmak, ikame ürünlerden fazlasını gerektiriyor
- Öne Çıkanlar
Resmî istatistiklere göre yalnızca Hanoi ve Ho Chi Minh City, her gün yaklaşık 80 ton plastik atığı ve plastik poşeti çevreye bırakıyor. Ülke genelinde her hane ayda ortalama yaklaşık 1 kg plastik poşet kullanıyor ve bu poşetlerin %80'inden fazlası tek kullanımdan sonra atılıyor.
28 Haziran 2025 itibarıyla Vietnam'ın yanıtı; ülke çapındaki kısıtlamaları, haneler için zorunlu atık ayrıştırmayı, topluluk projelerini ve çöplerin nehirlere ulaşmasını önlemeye yönelik teknolojileri bir araya getiriyor. Hedefler arasında denizlerdeki plastik atığı 2030'a kadar %75 azaltmak ve tek kullanımlık plastik ürünlerin çoğunun üretimini ve ithalatını sona erdirmek için bir takvim belirlemek yer alıyor.
Bu önlemler, plastiğin gündelik yaşama girdiği noktada pratik bir sorunla karşı karşıya. Poşet ve kaplar ucuz, kullanışlı ve alışıldık. Alternatifler çok daha pahalı olabiliyor; özellikle büyük kentlerin dışında toplama ve geri dönüşüm sistemleri ise yeterince gelişmiş değil.
Bu nedenle Vietnam'ın karşı karşıya olduğu sorun, çöp toplamaktan ibaret değil. Gereksiz ambalaj kullanımını azaltmayı, yeniden kullanılabilir ya da daha az zararlı seçenekleri uygun fiyatlı hâle getirmeyi ve hanelerin ayrıştırdığı atıkların toplanıp işlenebilmesini sağlamayı da kapsıyor. Yerel projeler bu işleri bir araya getirmenin yollarını şimdiden gösteriyor, ancak bunların birçoğu hâlâ birbirinden bağımsız yürütülüyor.
Tek kullanımlık plastik neden gündelik tercih olmayı sürdürüyor?
Büyük ya da küçük alışverişlerde plastik ambalaj rutin olarak kullanılıyor. Bir somun ekmek büyük bir plastik poşete konabiliyor. Geleneksel pazarlardaki satıcılar çoğu zaman poşetleri ücretsiz verirken, paket yemek ve içecek satan işletmeler de genellikle polistiren kutulara ve plastik bardaklara başvuruyor. Aynı bağımlılık pahalı mağazalarda, süpermarketlerde, sokak tezgâhlarında ve kırsal pazarlarda da görülüyor.
Bazı işletmeler kâğıt poşetleri veya biyolojik olarak parçalanabilen pipetleri denedi, ancak fiyat ve dayanıklılık kaygıları bunların kullanımını sınırladı. Biyolojik olarak parçalanabilen poşetler geleneksel plastik poşetlerden 2,6 kat daha pahalı; kâğıt kutular ise plastik kapların fiyatının 10 katına kadar çıkabiliyor. Küçük bir gıda satıcısı ya da harcayacak fazla parası olmayan bir hane için bu fark, gündelik harcamaları etkiliyor.
Alışkanlıklar da bir başka engel oluşturuyor. Gençler arasında yapılan anketlerde katılımcıların %67'si tek kullanımlık plastikleri kullanmalarının başlıca nedeni olarak pratikliği, %39'u ise maliyeti gösterdi. Vietnamlı gençler, hem bu ürünlerin başlıca tüketicileri hem de plastik kirliliği konusunda farkındalığı ve harekete geçme isteği yüksek bir grup olarak tanımlanıyor.
GreenHub adıyla bilinen Yeşil Destek Geliştirme Merkezi'nin direktörü Tran Thi Hoa, düşük fiyatları ve kullanım kolaylığını başlıca engeller arasında gösteriyor. Mevcut alternatiflerin her zaman gerçekten sürdürülebilir ya da uygun fiyatlı olmadığı konusunda da uyarıyor. Önceliği, bir ürün atığa dönüşmeden önce tüketimi azaltmak:
en önemli unsur, kaynağında gereksiz tüketimi azaltmakla başlayarak tüketici davranışını değiştirmektir.
Bu yaklaşım, sıradan bir alışverişi çözümün merkezine yerleştiriyor. Gereksiz bir poşeti almamak, daha sonra toplanması, ayrıştırılması ve işlenmesi gereken atık miktarını azaltıyor. Tek kullanımlık her ürünü daha pahalı, yine tek kullanımlık bir alternatifle değiştirmek ise işletmeleri ve tüketicileri fiyat sorunuyla baş başa bırakıyor.
Tıkalı giderlerden tehdit altındaki ada geçim kaynaklarına
Plastik atıklar drenaj sistemlerini tıkıyor, nehirleri ve kanalları kirletiyor; Hanoi ve Ho Chi Minh City'deki su baskınlarına katkıda bulunuyor. Şiddetli yağışlar su yollarının çöple tıkanmasına yol açabiliyor. Böylece atılan ambalaj sorunu, kentlerin suyu tahliye edebilmesiyle doğrudan bağlantılı hâle geliyor.
Phu Quoc, Con Dao ve Phu Quy ise hem yerleşiklerin hem de turistlerin ürettiği plastik atıkların baskısıyla karşı karşıya. Bu ada destinasyonları, gündelik yaşamdan kaynaklanan çöplerin yanı sıra ziyaretçilerin getirdiği ek atıklarla da baş etmek zorunda.
Sahiller ve çevrelerindeki sular, turizm ve balıkçılıkla geçinenler için hayati önem taşıyor. Biriken plastik atıklar bu bölgelerin görünümüne zarar veriyor, deniz yaşam alanlarını ve besin zincirlerini bozuyor, ayrıca geçimini bunlara bağlı toplulukları tehdit ediyor. Dolayısıyla bu yerlerde atık yönetimi, iş ve gelir kaynaklarını koruma meselesi de.
Mikroplastikler daha az görünür bir başka endişe kaynağı. Bu küçük parçacıklar, daha büyük plastik ürünlerin parçalanmasıyla oluşuyor. Nehirlerde, deniz canlılarında ve hayvanların sindirim sistemlerinde tespit edilmeleri, yaban hayatı ve insan sağlığı üzerindeki kalıcı etkilerine ilişkin kaygıları artırıyor.
Atık miktarlarına ilişkin veriler, işleme süreçlerindeki eksiklikleri de ortaya koyuyor. Vietnam'da plastik atıkların üçte birinden azı geri dönüştürülürken, plastik poşetlerin yalnızca yaklaşık %27'si işleniyor ya da geri dönüştürülüyor. Özellikle en büyük kentlerin dışında toplama ve geri dönüşüm altyapısı son derece sınırlı; bu da atılan bir ürünün uygun şekilde işlenmesine kadar uzanan süreci tamamlamayı zorlaştırıyor.
Vietnam'ın kuralları neyi, ne zaman zorunlu kılıyor?
Vietnam, hanelerin sorumluluklarıyla plastik üretimi ve ithalatına getirilecek kısıtlamaları birleştiren bir takvim belirledi. 2020'de gözden geçirilen Çevre Koruma Yasası, atıkların kaynağında ayrıştırılmasını zorunlu kılıyor ve tek kullanımlık plastikleri 2030'a kadar aşamalı olarak kullanımdan kaldırmaya yönelik bir yol haritası oluşturuyor. Kaynağında ayrıştırma, atıkların toplanmadan önce, evler de dâhil olmak üzere üretildikleri yerde birbirinden ayrılması anlamına geliyor.
2020'de başlatılan Denizlerdeki Plastik Atıklara İlişkin Ulusal Eylem Planı, 2030'a kadar denizlerdeki plastik atıkları %75 azaltma hedefi koydu. Ülke çapındaki yaklaşımın başlıca kilometre taşları şöyle:
- 2020: Denizlerdeki plastik atıklara yönelik eylem planı başlatıldı ve Çevre Koruma Yasası gözden geçirildi.
- Ocak 2025: Kaynağında atık ayrıştırma tüm haneler için zorunlu hâle geldi.
- 2026: Biyolojik olarak parçalanmayan belirli plastik poşetlerin üretimi ve ithalatına yasak getirilmesi planlanıyor.
- 2030: Yol haritası, Vietnam Eko-Etiketi'yle sertifikalandırılmış ürünler hariç, tek kullanımlık plastik ürünlerin çoğunun üretim ve ithalatının sona ermesini öngörüyor.
Hükümet ayrıca tek kullanımlık plastiklere çevre vergileri getirilmesi de dâhil olmak üzere mali teşvikler ve caydırıcı önlemler uygulamaya koyuyor. Bu önlemler, şu anda ucuz ve atılıp yenisi alınabilen ürünleri öne çıkaran ekonomik tercihleri değiştirmeyi amaçlıyor.
Ho Chi Minh City ve Da Nang, kuralları günlük uygulamaya dönüştürmenin zorluğunu gösteriyor. Denetimlerin yetersizliği ve destekleyici altyapının eksikliği, kurallara uyumun düşük kalmasına ve kamuoyundaki kuşkuların artmasına katkıda bulundu. Atıkların ayrıştırılması zorunluluğunun işlemesi, hanelerin alışkanlıklarını değiştirmesine ve ayrıştırılmış atıkları işleyebilecek bir toplama ve işleme sisteminin varlığına bağlı.
Takvim, hedefleri açıkça ortaya koyuyor; ancak 2026 kısıtlamalarının tam olarak hangi ürünleri kapsayacağı ve muafiyetlerin pratikte nasıl uygulanacağı gibi ayrıntılar burada belirtilmiyor. Haneler ve işletmeler açısından Haziran 2025 itibarıyla ilk değişiklik, atıkları ayrıştırma zorunluluğu ve daha sonraki kısıtlamalara yönelik hazırlıklar.
Yeni alışkanlıkları sürdürmeyi kolaylaştırmak
Kurallar ve bilgilendirme kampanyaları, tüketim alışkanlıklarını değiştirme çabasının yalnızca bir bölümünü oluşturuyor. Rare.org'un bir analizi, bu yaklaşımların insanların tercihlerini çevrelerinin, duygularının ve sosyal ilişkilerinin nasıl etkilediğini inceleyen davranış biliminden nasıl yararlanabileceğini anlatıyor.
Duygulara hitap eden mesajlar gurur, sorumluluk ya da suçluluk duygusuna seslenebilir. Sosyal etki, atığı azaltmayı toplulukların ortak beklentisi hâline getirebilir. Seçim mimarisi, tercih edilen bir seçeneğin fark edilmesini ve seçilmesini kolaylaştıracak biçimde seçeneklerin düzenlenmesi anlamına gelir; örneğin bir mağazada tek kullanımlık ambalaj alternatiflerini daha görünür ve erişilebilir kılmak.
Bu yaklaşımlar, insanların plastik kullanmayı sürdürme gerekçelerini ele alıyor. Kirliliğe ilişkin farkındalık birini atık miktarını azaltmaya teşvik edebilirken, kullanışlı bir alternatif bu niyetin aceleyle yapılan bir alışverişte de korunmasına yardımcı oluyor. Uygun fiyatlı ikameler de aynı nedenle önemli: Bir tercih tekrar tekrar daha pahalıya mal olduğunda onu sürdürmek zorlaşıyor.
Özellikle gençlere odaklanılıyor. Farkındalığı eyleme dönüştürmek için sosyal medya kampanyaları, okul programları ve gençlerin öncülüğündeki girişimler kullanılıyor. Teşvikler, takdir ve sürekli kamuoyu bilgilendirmesi, özellikle pratikliğin ve yerleşik alışkanlıkların hâlâ tek kullanımlık ürünlerden yana olduğu yerlerde bu çabaları destekleyebilir.
Toplulukların katılımı, bireysel davranışlarla toplama sistemlerini de birbirine bağlıyor. Atıkları ayrıştırmak, bir ürünü yeniden kullanmak ya da poşeti reddetmek; mahalleler, okullar, işletmeler ve atık toplayıcıları aynı çabayı bir sonraki aşamaya taşıyabildiğinde daha etkili oluyor.
Yerel projeler atık azaltımını gündelik işlerle buluşturuyor
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ve Dünya Doğayı Koruma Vakfı (WWF) tarafından desteklenen projeler, yerel girişimlerin atık sorununun farklı yönlerini nasıl ele alabildiğini gösteriyor. Binh Duong eyaletinde atık yönetimi modelleri, biyolojik olarak parçalanabilen alternatiflere geçerek 150 bin plastik pipet ve 72 bin 800 plastik poşet kullanımını azalttı.
Quang Ninh'deki turist tekneleri plastik atığı azaltma taahhüdünde bulundu. Quy Nhon'da çoğu kadınlardan oluşan kayıt dışı atık toplayıcıları, geri dönüştürülebilecek malzemeleri toplamak ve ayrıştırmak için eğitim ve mali destek aldı. Bu çalışmalar, atıkları zaten geri kazanan kişileri, atık yönetimini iyileştirme çabalarına dâhil ediyor.
WWF-Vietnam, plastik kullanımını azaltmaya yönelik altı başarılı model belirledi. Anlatılan örnekler arasında çöpleri kıyıya getiren balıkçı tekneleri, pazarlarda atık ayrıştırma ve kompostlama, eski brandaların yeniden kullanımı ve atıkları azaltmak için çalışan okullar yer alıyor.
Dong Hoi kentinde balıkçıları çöpleri karaya getirmeye teşvik eden bir girişim, denize plastik dökülmesini azalttı ve yerel hayır kurumlarını destekledi. Tuy Hoa ve Ha Tinh'deki pazar projeleri ise organik atıkları ayrıştırıp kompostlayarak geri kazanırken, halkın atık yönetimine yönelik tutumlarını değiştirmeye yardımcı oluyor.
Rach Gia farklı bir yöntem izleyerek eski brandaları satılabilir ürünlere dönüştürdü. Malzemeyi bu şekilde yeniden kullanmak, atık azaltımını toplumsal faydalarla birleştiriyor. Her proje; balıkçılık, ticaret ya da ürün imalatı gibi belirli bir yerel faaliyetten yola çıkıp bu faaliyetlerin atıklarının nasıl değerlendirildiğini değiştiriyor.
Vietnam Sıfır Atık İttifakı (VZWA), atık azaltımı, geri dönüşüm ve daha sürdürülebilir yaşam biçimleri konusunda okullarla çalışıyor. Programları öğrencileri, öğretmenleri ve ebeveynleri kapsıyor; binlerce kişiye ulaşıyor ve okul sınırlarının ötesinde değişimi teşvik ediyor. Aileleri de aynı çabaya katmak, sınıflardaki çalışmaları hane rutinlerine taşıyor.
Nehir temizleme teknolojisi ve ülke çapında koordinasyon
Can Tho, çöplerin su sisteminde daha ileri noktalara taşınmasını önlemek için teknolojiden yararlanıyor. Ocean Cleanup'ın Interceptor 003 adlı sistemi Can Tho Nehri'nde devreye alındı ve günde 50 tona kadar atık toplamak üzere tasarlandı.
Sistem, nehirdeki atıkları yakalamak için bir yöntem sunuyor. Otomatik toplama, karadaki daha iyi atık toplama ve işleme altyapısıyla birlikte plastiklerin okyanusa ulaşmasını önlemeye yardımcı olabilir. İlk etapta atılan atık miktarını azaltmak da aynı çabanın bir parçası.
Vietnam ayrıca UNDP ile Dünya Ekonomik Forumu'nun öncülük ettiği, hükümeti, işletmeleri ve sivil toplumu bir araya getiren bir platform olan Ulusal Plastik Eylem Ortaklığı'na (NPAP) katılıyor. Ortaklık, plastik atığı azaltmaya yönelik ulusal yol haritası çalışmalarını koordine ediyor ve döngüsel ekonomi çözümlerini destekliyor.
Döngüsel ekonomi, malzemeleri mümkün olduğunca uzun süre yeniden kullanıp geri dönüştürerek kullanımda tutuyor. Plastik söz konusu olduğunda bu yaklaşım, atılmanın ötesine geçerek ürünlerin nasıl tasarlandığına, kullanıldığına, toplandığına ve yeniden yararlı malzemelere dönüştürüldüğüne bakmayı gerektiriyor.
Deniz Çöpleriyle Mücadele ASEAN Bölgesel Eylem Planı da bilgi paylaşımı ve kapasite geliştirme dâhil olmak üzere iş birliği için başka bir kanal sunuyor. Vietnam'daki birçok proje hâlâ birbirinden bağımsız yürütüldüğü ve bu durum sonuçların yaygınlaşmasını ya da kalıcı olmasını sınırladığı için koordinasyon önem taşıyor.
Vietnam'ın sorunu daha geniş bir bölgesel tablonun parçası
Endonezya, Tayland ve Filipinler de iyi yönetilmeyen atıklar ve deniz çöpleri konusunda benzer sorunlarla karşı karşıya. Güneydoğu Asya genelinde hızlı kentleşme, artan tüketim ve sınırlı atık yönetimi altyapısı, toplama ve işleme sistemleri üzerindeki baskıyı artırdı.
Çin'in 2017'de plastik atık ithalatını yasaklaması, yükün daha büyük bölümünü Güneydoğu Asya ülkelerine yönelterek yerel sistemler üzerindeki baskıyı artırdı. Dolayısıyla Vietnam'ın yurt içindeki atık sorunu, atılmış plastiklerin sınırlar arasında taşınma biçimindeki değişimlerle de iç içe.
Dünya genelinde plastik atıkların yalnızca yaklaşık %9'u geri dönüştürülüyor; her yıl milyonlarca ton atık okyanuslara karışıyor. Mikroplastikler dünyanın dört bir yanında sularda, toprakta ve besin zincirlerinde tespit edildi. Bunlar ekosistemler ve insan sağlığı açısından risk oluşturuyor.
Bu daha geniş soruna yönelik çözümün bir parçası olarak uluslararası iş birliği, teknoloji transferi ve geri dönüşüm ile atık yönetimine yönelik ortak standartlar öne çıkıyor. Vietnam'da bu çabaların hanelerin, satıcıların, toplayıcıların ve yerel yönetimlerin gündelik işleriyle buluşması gerekiyor.
Malzemeleri kullanımda tutmak, ikame ürünlerden fazlasını gerektiriyor
Vietnam'ın döngüsel ekonomi hedefleri arasında ürünleri geri dönüşümü kolay olacak şekilde tasarlamak, biyolojik olarak parçalanabilen malzemeleri teşvik etmek ve kimyasal geri dönüşüm ile ileri dönüştürme teknolojilerini geliştirmek bulunuyor. İleri dönüştürme, atılmış bir malzemeyi başka bir yararlı ürüne dönüştürmek anlamına geliyor; Rach Gia'da brandaların yeniden kullanılması bu yaklaşımın örneklerinden biri.
Üretici Sorumluluğunun Genişletilmesi (EPR) programları da giderek yaygınlaşıyor. Bu yaklaşıma göre üreticiler, ürünlerinin yaşam döngüsünün tamamından sorumlu tutuluyor; böylece malları piyasaya sunan işletmeler ile kullanım sonrasında bu ürünlere ne olduğu arasında sorumluluk bağı kuruluyor.
Ulusal yol haritası, kısıtlamalar, ücretler ve nihai yasakların yanı sıra alternatifler geliştiren yenilikçi girişimlere ve start-up'lara desteği de bir araya getiriyor. Okul programları, kamuoyu farkındalık kampanyaları ve gençlerin katılımı, her gün ne kadar ambalaj kullanılıp atılacağını belirleyen alışkanlıkları ele alıyor.
Maliyet, kullanım kolaylığı ve koordinasyon temel engeller olmayı sürdürüyor. Plastik kutudan 10 kata kadar daha pahalı bir kâğıt kutu, eksik bir atık toplama hizmetinden farklı bir sorun yaratıyor; ancak ikisi de atık azaltma önlemlerinin rutin hâle gelip gelemeyeceğini etkiliyor. Etkili bir mücadele için uygun fiyatlı seçeneklerin, güvenilir altyapının ve denetimin birlikte işlemesi gerekiyor.
Vietnam'daki yerel projeler, tek kullanımlık ürünleri azaltmanın, yararlı malzemeleri geri kazanmanın ve toplulukları atık yönetimine katmanın yollarını gösteriyor. Bu sonuçları yaygınlaştırmak için politika, teknoloji, topluluk girişimleri ve fiyatlarla satın alma tercihlerini değiştiren önlemler birbirine bağlanmalı; projeler kendi başlarına çalışmaya bırakılmamalı.
Öne Çıkanlar
- Vietnam'da yılda 1,8 milyon tondan fazla plastik atılıyor ve bunun üçte birinden azı geri dönüştürülüyor.
- Haneler ayda ortalama yaklaşık 1 kg plastik poşet kullanıyor; bu poşetlerin %80'inden fazlası tek kullanımdan sonra atılıyor.
- Haneler için zorunlu atık ayrıştırma Ocak 2025'te başladı. Belirli plastik poşetlere yönelik kısıtlamaların 2026'da getirilmesi, daha kapsamlı aşamalı kullanımdan kaldırma planının ise 2030'da tamamlanması öngörülüyor.
- Denizlerdeki plastik atıklara yönelik ulusal eylem planı, bu atıkların 2030'a kadar %75 azaltılmasını hedefliyor.
- Alternatiflerin pahalı olması, kullanım kolaylığı, sınırlı altyapı ve denetimlerin yetersizliği değişimi yavaşlatmayı sürdürüyor.
- Topluluk projeleri, nehir temizleme teknolojisi, üretici sorumluluğu ve tüketim alışkanlıklarındaki değişiklikler çözümün parçalarını oluşturuyor.






