İnsanların hayatını ilgilendiren, kamuoyuna açık bir kabul
Çin’in en üst düzey savcılık makamı olan Yüksek Halk Savcılığı (SPP), Haziran 2024’te vatandaşların haklarını ihlal eden yargı görevlilerini soruşturmak üzere yeni bir birim kuracağını duyurdu. Açıklamada, yetkililerin Birleşmiş Milletler ve insan hakları kuruluşlarından gelen iddialar karşısında çoğu zaman inkâr ettiği hukuka aykırı gözaltı, yasa dışı arama ve işkence gibi uygulamalar hedef gösterildi.
İçindekiler
- İnsanların hayatını ilgilendiren, kamuoyuna açık bir kabul
- Savcılar neyi soruşturma sözü verdi?
- Tartışmanın arka planındaki vakalar ve reformlar
- RSDL şüphelileri nasıl tecrit ediyor?
- Parti disiplininden liuzhi’ye
- Zorla alınan itirafların yasaklanması kötü muameleyi neden bitirmedi?
- Avukatların, aktivistlerin ve ailelerin ödediği bedel
- Uluslararası eleştiriler ve Çin’in savunması
- Genişleyen gözaltı sistemi içinde hesap verebilirlik
- Öne Çıkanlar
Açıklama, bu tür ihlallerin Çin’in adalet sisteminde sürdüğünün kamuoyu önünde nadiren kabul edilmesi anlamına geliyordu. Savcıların önüne somut bir soru da koydu: Gözaltındakilerin, ailelerinin ve avukatlarının, kişilerin gözaltında başına gelenler hakkında bilgi edinmekte çoğu zaman zorlandığı bir ortamda yeni bir birim görevlileri hesap vermeye zorlayabilir mi?
Birkaç vaka, meselenin önemini gözler önüne seriyor. Pekin merkezli bir mobil oyun şirketinin üst düzey yöneticisi, İç Moğolistan’da dört aydan uzun süre gözaltında tutulduktan sonra Nisan 2024’te hayatını kaybetti. Yetkililer, yöneticinin kendi yaşamına son verdiğini söyledi. Şüpheli, kişileri uzun süre avukatlarından ve yakınlarından uzak tutabilen Belirlenmiş Bir Yerde Konut Gözetimi (RSDL) sistemi kapsamında tutulmuştu.
SPP’nin kamuoyuna duyurduğu diğer vakalarda, elektrik şoku ve plastik borularla işkence gördüğü öne sürülen bir şüphelinin 2022’de ölmesi ile 2019’da bir gözaltındaki kişinin aç ve uykusuz bırakılarak bitkisel hayata girmesine yol açan polis memurlarının hapis cezasına çarptırılması yer aldı. Bu vakalar, yasal güvenceler ile kişilerin gözaltına alındıktan sonra maruz kalabildiği muamele arasındaki uçuruma dikkat çekti.
26 Haziran 2025 itibarıyla temel mesele, vaat edilen baskının, soruşturmacılara şüpheliler üzerinde geniş yetki veren ve dış denetimi kısıtlayan gözaltı sistemleriyle birlikte nasıl işleyeceğiydi.
Savcılar neyi soruşturma sözü verdi?
SPP, yeni birimin görevini, hukuka aykırı gözaltı, yasa dışı arama ve işkence gibi uygulamalarla “vatandaşların haklarını ihlal eden” yargı görevlilerini soruşturmak olarak tanımladı. Bu taahhüt, adalet sistemi içinde çalışan kişilerin suistimallerini savcılığın açıkladığı önceliklerin doğrudan bir parçası hâline getirdi.
Çin; zorla itiraf, keyfî gözaltı ve muhaliflere yönelik muamele nedeniyle insan hakları kuruluşlarının, Birleşmiş Milletlerin ve yabancı hükümetlerin onlarca yıldır eleştirilerine maruz kalıyor. Açıklama, ülke dışından dile getirilen ihlalleri yetkililerin sık sık reddettiği bir ortamda, bu ihlalleri kamuoyu önünde kabul ederek resmî söylemi değiştirdi.
SPP’nin kamuoyuna duyurduğu vakalar, bazı ihlallerin cezai yaptırımla sonuçlandığını da gösterdi. 2019’daki davada, gözaltındaki bir kişinin ağır biçimde yaralanmasına yol açan muamele nedeniyle polis memurları hapis cezasına çarptırıldı. Ancak ölüm ve ağır kötü muamele vakalarının sürmesi, sorunun tek bir soruşturmanın ötesine uzandığına işaret ediyor.
Bu olaylara yönelik kamuoyu tepkisi, medyanın sıkı biçimde kontrol edildiği Çin’de bile ortaya çıktı. Tepkiler, mücadelenin insani önemini hemen görünür kıldı: Aileler gözaltında yaşanan ölümler hakkında yanıt beklerken, soruşturma altında olan kişilerin de kötü muamele gerçekleşmeden korunması gerekiyordu.
Tartışmanın arka planındaki vakalar ve reformlar
Çin’de zorla itirafı önleme çabaları ile gizlilik içindeki gözaltı uygulamaları eş zamanlı olarak gelişti. Başlıca tarihler, yasal koruma vaatlerinin şüphelileri tecrit eden sistemlerle nasıl bir arada var olduğunu gösteriyor:
- 2012: RSDL uygulaması başlatıldı ve Ceza Muhakemesi Kanunu’nda yapılan değişiklikle işkence yoluyla alınan itirafların delil olarak kullanılması yasaklandı.
- 2015: İnsan hakları avukatlarını ve aktivistleri hedef alan, 709 baskısı olarak bilinen kampanya başladı.
- 2018: Ulusal Denetim Yasası, Komünist Partinin shuanggui adlı disiplin amaçlı gözaltı sisteminin yerine liuzhi uygulamasını getirdi.
- 2019: Bir gözaltındaki kişinin bitkisel hayata girmesine yol açan aç bırakma ve uykusuz bırakma nedeniyle polis memurları hapse mahkûm edildi.
- 2022: RSDL kapsamında tutulan bir şüpheli, elektrik şoku ve plastik borularla işkence gördüğü iddiasının ardından hayatını kaybetti.
- 2023: Safeguard Defenders’a göre 26.000 kişi liuzhi kapsamında gözaltına alındı; bu, günde ortalama 71 kişiye denk geliyor.
- Nisan 2024: Oyun şirketinin yöneticisi İç Moğolistan’da gözaltında hayatını kaybetti.
- Haziran 2024: SPP, yargı görevlilerinin suistimallerini hedef alan yeni soruşturma birimini duyurdu.
Zaman çizelgesi, hikâyenin iki yönünü bir araya getiriyor. Çin işkenceyi ve haksız mahkûmiyetleri önlemeyi amaçlayan kurallar getirirken avukatlara, yakınlara ve olağan yargı güvencelerine erişimin kısıtlandığı gözaltı biçimlerini koruyor ya da genişletiyor.
RSDL şüphelileri nasıl tecrit ediyor?
Belirlenmiş Bir Yerde Konut Gözetimi, polise kişileri gizli yerlerde altı aya kadar tutma imkânı veriyor. Adında “konut” geçmesine rağmen bu sistem, kişinin evinden uzakta ve dış dünyayla çok sınırlı temas kurabileceği koşullarda gözaltında tutulmasını içerebiliyor.
RSDL, resmî olarak ciddi suçların soruşturulmasına yönelik bir yöntem şeklinde gerekçelendiriliyor. Bununla birlikte insan hakları avukatlarına, aktivistlere ve muhaliflere karşı da yaygın biçimde kullanılıyor. Bu kapsamda tutulan kişilerin avukata ve ailelerine erişimi çoğu zaman engelleniyor; kişiler uzun süre suçlama yöneltilmeden tutulabiliyor.
RSDL kapsamındaki kötü muamele iddiaları arasında uykusuz bırakma, dayak ve psikolojik baskı bulunuyor. Gözaltındaki kişi, bir avukatla bağlantısını kaybettiğinde gözaltına itiraz edebilecek ya da kötü muamele iddialarını gündeme taşıyabilecek birinden yoksun kalıyor. Tecrit, yakınların kişinin sağlık durumu veya tutulduğu koşullar hakkında bilgi edinmesini de zorlaştırabiliyor.
Yöneticinin Nisan 2024’te hayatını kaybetmesi bu koşullara dikkat çekti. Yetkililer kendi yaşamına son verdiğini açıklamadan önce dört aydan uzun süre gözaltında tutulmuştu. RSDL kapsamında gözaltına alınması, sistemin gizliliği ve bu sistemde tutulan kişilere sunulan güvenceler konusunda kaygılara yol açtı.
Parti disiplininden liuzhi’ye
Çin Komünist Partisi (ÇKP), onlarca yıl boyunca yolsuzluk veya sadakatsizlik şüphesiyle Parti üyelerini gözaltında tutmak ve sorgulamak için shuanggui sistemini kullandı. Partinin iç disiplin organı tarafından yürütülen bu sistem; gizliliği, sınırlı hukuki güvenceleri ve itiraf almak için başvurulan işkenceyle tanındı. Human Rights Watch ve diğer kuruluşlar ölüm ve ağır kötü muamele vakalarını belgeledi.
Ulusal Denetim Yasası, 2018’de shuanggui’nin yerine liuzhi, yani “gözetim altında tutma” uygulamasını getirdi. Değişiklikle sistem, Parti üyelerinin ötesine geçerek memurlar ve şirket yöneticileri de dâhil olmak üzere “kamu gücü” kullanan kişileri kapsadı. Kapsam eğitimcileri ve hastane yöneticilerini de içine alacak şekilde genişledi.
Liuzhi kapsamında gözaltındakiler avukatlarına veya ailelerine erişemeden altı aya kadar tutulabiliyor. Süreç, olağan yargı sisteminin dışında işliyor. Safeguard Defenders, 2023’te gözaltına alınanların sayısını 26.000 olarak açıklıyor; bu, günde ortalama 71 kişiye karşılık geliyor.
Liuzhi tesislerinde yastıklı hücreler, günün her saati nöbet tutan gardiyanlar ve intiharı önlemeyi amaçlayan katı kurallar bulunuyor. Buna rağmen işkence, zorla itiraf ve psikolojik kötü muamele iddiaları sürüyor. Bir ceza savunma avukatı, müvekkillerinin çoğunun “baskı ve ıstıraba boyun eğdiğini”, buna karşı koyabilenlerin ise çok küçük bir azınlık olduğunu söyledi.
Dolayısıyla shuanggui’den liuzhi’ye geçiş, yalnızca ad değişikliğinden ibaret değildi. Daha önce Parti içi disiplinle ilişkilendirilen bir gözaltı mekanizması, ulusal yasada dayanak kazandı ve uygulama kapsamındaki kişi grubu genişledi.
Çinli bir hukuk uzmanı bu değişimi şöyle anlattı:
Geçmişte hukuk dışıydı. Şimdi bazı eleştirmenler buna ‘yasal olarak yasa dışı’ diyor.
Eleştiriler, gözaltı yetkisini yasayla tanımlamak ile gözaltındaki kişiye bu uygulamaya fiilen itiraz edebilme yolları sunmak arasındaki farka odaklanıyor. Liuzhi’nin yasal statüsü, şüphelinin muameleye veya gözaltına itiraz etmesine yardımcı olabilecek kişilere erişimin kısıtlanmasıyla bir arada bulunuyor.
Zorla alınan itirafların yasaklanması kötü muameleyi neden bitirmedi?
Çin’in 2012’de Ceza Muhakemesi Kanunu’nda yaptığı değişiklik, işkence yoluyla alınan itirafların delil olarak kullanılmasını yasaklıyor. Yüksek Halk Mahkemesi de ceza adaleti reformu çağrısında bulundu; polis suistimallerini ve haksız mahkûmiyetleri önlemek amacıyla hukuka aykırı yollarla elde edilen delillerin dışlanmasına yönelik kurallar getirildi.
Bu güvenceleri uygulamaya koymak zor olabiliyor. Savunma avukatları, bir itirafın nasıl alındığını ortaya koymaya yardımcı olabilecek sağlık muayenesi kayıtları ile sorgu kayıtlarına ulaşmakta engellerle karşılaşıyor. Soruşturmacılar ise suistimal iddialarına yanıt vermek üzere mahkemede nadiren ifade veriyor.
China Law Translate’ın delillerin dışlanmasına ilişkin analizi, başka bir sınırlamaya daha dikkat çekiyor: Diğer hukuk sistemlerinde bulunan “zehirli ağacın meyvesi” ilkesinin yokluğu. Bu ilke, hukuka aykırı bir eylem sonucunda ortaya çıkarılan delillerle ilgili. Bu ilkenin bulunmaması hâlinde mahkeme, zorla alınmış bir itirafı delil olarak dışlarken soruşturmacıların bu itiraf sayesinde elde ettiği delillerin kullanılmasına yine de izin verebilir.
Çin’in itiraflara güçlü biçimde dayanması ve mahkûmiyet oranının yüzde 99’u aşması, itiraf almak için güçlü teşvikler yaratıyor. Bu nedenle yasal yasak, itirafın çok büyük ağırlık taşıyabildiği soruşturma uygulamaları karşısında etkili olmak zorunda.
Sanık açısından pratik mesele, yasal güvencenin uygulanıp uygulanamayacağı. İşkence gördüğünü öne süren kişinin kayıtlara ulaşabilmesi, iddiasını sunabilmesi ve sorumluların yanıt vermesini sağlayabilmesi gerekiyor. Bu aşamaların herhangi birindeki kısıtlamalar, yasada yer alan korumayı zayıflatabilir.
Avukatların, aktivistlerin ve ailelerin ödediği bedel
2015’te başlayan 709 baskısı, yüzlerce insan hakları avukatını ve aktivisti gözaltı, meslekten men veya hapis yoluyla hedef aldı. Suçlamalar arasında sık sık “devlet iktidarını yıkmaya teşebbüs” yer aldı. Hedef alınanların çoğu, gözaltında işkenceye ve başka kötü muamele biçimlerine maruz kaldığını anlattı.
Önde gelen bir hak savunucusu avukat olan Ding Jiaxi, uzun süre uykusuz bırakıldı, günlerce “kaplan sandalyesi” denen işkence aletine oturmaya zorlandı ve en yüksek sesle propaganda dinletildi. Davası, gözaltı sırasında fiziksel kısıtlama ile psikolojik baskının nasıl bir arada uygulanabildiğini gösteriyor.
Ding’in eşi Sophie Luo, eşinin siyasi özgürlüğe bağlılığını ve gördüğü muamelenin aileleri üzerindeki etkisini şöyle anlattı:
Hayatını Çin’in demokrasisine ve özgürlüğüne adadın ama bu hükümet bunu hiç takdir etmiyor… Yurtseverliğinin karşılığı sana işkence etmek ve seni hapse atmak oluyor. Çin’den ayrılmayı ve başka bir hayat seçmeyi düşünebilir misin?
Öne çıkan diğer vakalar arasında, yeterli gıda ve tıbbi bakımdan mahrum bırakılan Avustralya vatandaşı yazar Yang Hengjun ile yurttaş gazeteci Zhang Zhan bulunuyor. Zhang defalarca açlık grevi yaptı ve insan hakları kuruluşlarının işkence olarak sınıflandırdığı zorla besleme uygulamasına maruz kaldı.
Muhalifleri savunan veya suistimalleri ortaya çıkaran avukatlar da taciz, meslekten men ve hapisle karşı karşıya kalabiliyor. Bu baskı yalnızca avukatın kendisini etkilemiyor. Başkalarının hassas davaları üstlenmesini veya adaletsizlik hakkında kamuoyu önünde konuşmasını engelleyerek gözaltındakileri temsil etmeye istekli ya da bunu yapabilecek kişilerin sayısını azaltabiliyor.
Sıradan vatandaşlar da kötü muamele içeren gözaltıların sonuçlarına katlanıyor. Oyun şirketi yöneticisinin ve bitkisel hayata giren gözaltındaki kişinin vakaları, tartışmanın neden siyasi soruşturmaların ötesine geçerek gözaltındaki kişilerin temel güvenliğini de ilgilendirdiğini gösteriyor.
Uluslararası eleştiriler ve Çin’in savunması
Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Komite, Çin’in gözaltı uygulamalarını ve yasal reformların hayata geçirilmesini defalarca eleştirdi. Tartışmalarda atıfta bulunulan en son incelemesinde komite, gizli cezaevlerinin kapatılması ve avukatlarla aktivistlere yönelik baskıların sona erdirilmesi çağrısında bulundu.
Komite, kötü muamelenin sürmesine ilişkin kaygısını şöyle dile getirdi:
İşkence ve kötü muamele uygulamalarının ceza adaleti sisteminde hâlâ derin biçimde yerleşik olduğunu gösteren tutarlı raporlardan ciddi kaygı duyuyoruz.
Çinli yetkililer ülkenin hukuk sistemini savunmayı sürdürüyor. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Hua Chunying, 2024’te düzenlenen bir basın toplantısında hükümetin yasal korumaları güçlendirme çabalarına işaret etti:
Çin son yıllarda hukukun üstünlüğünü teşvik ediyor ve işkenceye karşı mücadele de dâhil olmak üzere her alanda büyük çaba gösteriyor.
Görüş ayrılığı, yasal düzenlemelerin yanı sıra bunların nasıl uygulandığıyla da ilgili. Komite reformların tam olarak uygulanmadığını veya yürürlüğe konmadığını belirtirken şeffaflığın, bağımsız denetimin ve hesap verebilirliğin sınırlı olması resmî güvencelere duyulan güveni zayıflatmayı sürdürüyor.
Uluslararası baskı, öne çıkan bazı tutukluların serbest bırakılmasına zaman zaman katkıda bulundu. İnsan hakları savunucuları, yabancı hükümetlerin hesap verebilirlik konusunda daha güçlü baskı kurması ve diplomatik ya da ekonomik ilişkileri insan haklarındaki iyileşmelere bağlaması gerektiğini savunuyor. Daha kapsamlı değişim ise sınırlı kaldı.
Genişleyen gözaltı sistemi içinde hesap verebilirlik
Devlet Başkanı Xi Jinping’in yolsuzlukla mücadele kampanyası, yüz binlerce yetkilinin gözaltına alınmasına ve cezalandırılmasına yol açtı. Hükümet, kampanyayı Parti’yi ve kamu yönetimini temizlemeye yönelik bir girişim olarak sunuyor. Eleştirmenler ise kampanyanın siyasi rakipleri tasfiye ettiğini ve Xi’nin kontrolünü güçlendirdiğini savunuyor.
Liuzhi’nin daha geniş bir kesimi kapsayacak şekilde genişletilmesi, bu kampanyayı şirketlerin, okulların, hastanelerin ve kamu kurumlarının gündelik işleyişine bağlıyor. Bir zamanlar Parti üyelerine odaklanan sistem, artık kamu gücüyle ilişkili başka görevlerde bulunan kişileri de kapsayabiliyor.
Sınırlı yargı denetimi ve gizli gözaltı uygulamaları; suistimal, şantaj ve muhalefetin bastırılması konusunda kaygı yaratıyor. Hukuk uzmanları, anlamlı güvenceler bulunmadığında bu tür gözaltı uygulamalarına resmî bir yasal çerçeve kazandırmanın kamu güvenini aşındırabileceği ve vatandaşların haklarını zayıflatabileceği uyarısında bulunuyor.
SPP’nin verdiği söz, sorunun bir yönünü ele alıyor: Hukuka aykırı gözaltı, yasa dışı arama ve işkenceyle suçlanan görevlileri soruşturmak. Bu sözün pratik önemi, insanların kötü muameleyi bildirip bildiremeyeceğine, soruşturmacıların ne yaşandığını ortaya çıkarıp çıkaramayacağına ve sorumluların sonuçlarına katlanıp katlanmayacağına bağlı.
Haziran 2024’teki açıklama, suistimallerle mücadeleye yönelik kamuya açık bir taahhüt ortaya koydu. Bu taahhüdün ne ölçüde hayata geçirildiğini değerlendirirken gözaltındakilerin ve ailelerinin yaşadıkları, savunma avukatlarının karşılaştığı engeller ve tecrit uygulamalarının sürmesi belirleyici olmaya devam ediyor.
Öne Çıkanlar
- SPP, işkence, hukuka aykırı gözaltı ve yasa dışı arama gibi ihlallerle mücadele etmek üzere Haziran 2024’te yeni bir soruşturma birimi kuracağını duyurdu.
- Savcıların kamuoyuna duyurduğu vakalar arasında gözaltında ölümler ve bir kişinin bitkisel hayata girmesine yol açan kötü muamele yer aldı.
- RSDL, kişilerin gizli yerlerde altı aya kadar, çoğu zaman avukatlarına ve yakınlarına erişimleri kısıtlanarak gözaltında tutulmasına izin veriyor.
- Liuzhi, 2018’de shuanggui’nin yerini aldı ve gözaltı uygulamasını Komünist Parti üyelerinin ötesine genişletti. Safeguard Defenders, 2023’te 26.000 kişinin liuzhi kapsamında tutulduğunu kaydetti.
- Çin, işkence yoluyla alınan itirafların kullanılmasını yasaklıyor; ancak avukatlar delil elde etme ve soruşturmacılara itiraz etme konusunda engellerle karşılaşıyor.
- Avukatlar, aktivistler, iş dünyasından isimler ve sıradan vatandaşlar kötü muamele içeren gözaltıların ağır sonuçlarıyla karşı karşıya kaldı.
- Çin yasal reformlarını savunurken Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Komite, süregelen kötü muameleyi ve kuralların yetersiz uygulanmasını eleştirdi.






