Küresel Çıkarları Büyürken Çin’in Barış Arabuluculuğundaki Rolü Genişliyor

9 dakikalık okuma
Küresel Çıkarları Büyürken Çin’in Barış Arabuluculuğundaki Rolü Genişliyor

Çin, Görüşmelere Ev Sahipliği Yapmaktan Ateşkesleri İzlemeye Geçiyor

Çin’in 2023’te Suudi Arabistan ile İran arasında diplomatik bir anlaşmaya aracılık etmesi, Myanmar’da ateşkes gözlemcileri görevlendirmesi ve Mayıs ayında Afganistan ile Pakistan’ı görüşmeler için ağırlaması, Pekin’in yabancı çatışmaları kenardan izleme rolünün ne kadar ötesine geçtiğini gösteriyor. 8 Haziran 2025 itibarıyla Çin, karşıt tarafları müzakere masasına getirmede daha büyük bir rol üstlenmeye çalışırken daha zorlu bir sınavla karşı karşıya: anlaşmaların yürürlükte kalmasına yardımcı olmak.

İçindekiler
  1. Çin, Görüşmelere Ev Sahipliği Yapmaktan Ateşkesleri İzlemeye Geçiyor
  2. Çin’in Arabuluculuk Rolü Nasıl Gelişti?
  3. Suudi Arabistan ile İran Diplomatik Bir Fırsat Yarattı
  4. Myanmar, Çin’i Uygulamayı Denetlemeye Yaklaştırıyor
  5. Diyalog, Uyum ve Ekonomik Teşvikler
  6. Hong Kong’da Yeni Bir Arabuluculuk Örgütü
  7. Afganistan ile Pakistan Diplomasiyi Yatırımla Birleştiriyor
  8. Ukrayna ve Gazze Arabuluculara Talebi Artırıyor
  9. Güvenilirlik Anlaşmadan Sonra Yaşananlara Bağlı
  10. Öne Çıkanlar

Pekin’in genişleyen ekonomik ve güvenlik çıkarları bu değişimi açıklamaya yardımcı oluyor. Çin’in ticari ilişkileri, yatırımları ve vatandaşları artık dünyanın dört bir yanına uzanıyor. Uzak ülkelerdeki çatışmalar bu çıkarları tehdit edebiliyor; bu da Çin’e diplomatik itibarın yanı sıra istikrar aramak için somut nedenler sunuyor.

Çin’in müdahil olduğu alanlar artık barış planları önermekten ateşkesleri denetlemek üzere personel göndermeye kadar uzanıyor. Çin ayrıca Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin diğer daimi üyelerinden daha fazla askerle BM barış gücü operasyonlarına katkıda bulunuyor. Bu katkı, Küresel Güney’in liderlerinden biri olma ve diyalog, iş birliği ve ulusal egemenliğe saygı etrafında uluslararası kuralların şekillenmesine yardımcı olma hedefiyle birlikte ilerliyor.

Temel gerilim, Çin’in uzun süredir savunduğu müdahale etmeme ilkesi ile diğer ülkelerin anlaşmazlıklarına giderek daha fazla müdahil olma isteği arasında. Pekin, arabuluculuğu hükümetlerin kendi anlaşmalarına varmasına yardımcı olmanın bir yolu olarak sunuyor. Çin’in güvenilirliği, giderek daha fazla bu hükümetlerin müdahalesine güvenip güvenmemesine ve ortaya çıkan taahhütlerin geçerliliğini koruyup korumamasına bağlı.

Çin’in Arabuluculuk Rolü Nasıl Gelişti?

Çin’in birden fazla ülkeyi içeren arabuluculuk alanındaki ilk büyük adımı, 2003’te Kuzey Kore’nin nükleer programına ilişkin altılı görüşmelere ev sahipliği yapmasıyla geldi. Pekin’in Pyongyang üzerinde zorlayıcı bir etkisi yoktu; bu da Kuzey Kore’nin politikasını değiştirmeye zorlama gücünü sınırlıyordu. Çin’in başlıca katkısı, katılımcıları bir araya getirmek ve Kuzey Kore ile ABD’yi birbirlerinin güvenlik kaygılarını ele almaya teşvik etmekti.

Bu deneyim, “barış için ikna ve diyaloğu teşvik” olarak tanımlanan yaklaşımın yerleşmesine yardımcı oldu. Vurgu, başkalarının kabul etmesi beklenen bir çözüm sunmaktan ziyade iletişimi açık tutmak ve müzakereleri mümkün kılmaktaydı.

Reklam

Çin’in daha yakın dönemdeki girişimleri, bu yaklaşımın farklı bölgelere yayıldığını ve çeşitli biçimler aldığını gösteriyor:

  • 2003: Pekin, Kuzey Kore’nin nükleer programına ilişkin altılı görüşmeleri düzenledi.
  • 2022: Çin, uluslararası güvenliğe yaklaşımının ilkelerini ortaya koyan Küresel Güvenlik Girişimi’ni başlattı.
  • 2023: Çin, Suudi Arabistan ile İran arasındaki yakınlaşmanın sağlanmasına yardımcı oldu.
  • Mayıs 2025: Çin, Afganistan ile Pakistan’ı, diplomatik ilişkilerin yeniden kurulması ve Afganistan’ın Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’na katılmaya davet edilmesiyle sonuçlanan görüşmeler için ağırladı.
  • 8 Haziran 2025 itibarıyla: Çin, Myanmar’da ateşkese de aracılık etmiş ve Hong Kong’da Uluslararası Arabuluculuk Örgütü’nü kurmuştu.

Bu çabalar farklı sorumluluk düzeyleri içeriyor. Görüşmelere ev sahipliği yapmak, karşıt taraflara buluşabilecekleri bir yer sunuyor. Bir anlaşmanın müzakere edilmesine yardımcı olmak, tarafların kabul edebileceği koşulları bulmayı gerektiriyor. Ateşkesi izlemek ise anlaşmanın sahada baskı altında kaldığı, duyurunun ardından da süren bir rol üstlenmek anlamına geliyor.

Suudi Arabistan ile İran Diplomatik Bir Fırsat Yarattı

2023’te Suudi Arabistan ile İran arasında sağlanan yakınlaşma, Çin’e Orta Doğu’da öne çıkan bir diplomatik başarı kazandırdı. Pekin’in perde arkasındaki girişimleri, ilişkilerini zaten iyileştirme yönünde adımlar atan iki ülke arasında bir anlaşmaya varılmasına yardımcı oldu.

Bu mevcut ilerleme önemliydi. Çin, iki tarafın da uzlaşmaya varmak için nedenleri bulunduğu bir sürece katıldı ve görece sınırlı riskle anlaşmanın tamamlanmasına yardımcı oldu. Çin’in rolü taktik bir diplomatik kazanım sağladı ve bölgedeki itibarını güçlendirdi.

Bu örnek, Çin arabuluculuğunun fırsatlarından birini gösteriyor: Tarafların gerilimi azaltmanın değerini zaten gördüğü müzakereleri desteklemek. Pekin; ortak bir tercihin anlaşmaya dönüşmesine yardımcı olacak bir ortam, diplomatik ilgi ve ilişkiler sunabiliyor.

Böyle bir dönüm noktasını sağlamak, tarafların uzlaşmaya yanaşmadığı bir çatışmayı yönetmekten farklı bir görev. Çin’in daha geniş hedefleri, sabır ve nüfuz açısından farklı talepler doğuran her iki duruma da müdahil olmasını gerektirecek.

Myanmar, Çin’i Uygulamayı Denetlemeye Yaklaştırıyor

Myanmar’da Çin, askeri cunta ile Myanmar Ulusal Demokratik İttifak Ordusu arasında ateşkese aracılık etti. Ardından uygulamayı denetlemek üzere bir izleme ekibi göndererek rolünü müzakerelere ev sahipliği yapmanın ötesine taşıdı.

Gözlemci göndermek, Çin’in geleneksel müdahale etmeme politikasından kayda değer bir sapmaydı. Bu adım, Pekin’in rolünü müzakere masasında bırakmak yerine Çinli personeli tarafların taahhütlerini yerine getirip getirmediğiyle bağlantılı bir göreve yerleştirdi.

Reklam

Çin’in Myanmar’daki çıkarları arasında ekonomik güvenlik ve teknoloji sektörü için hayati önem taşıyan nadir toprak elementlerine erişim bulunuyor. Bu çıkarlar, Pekin’in ülkede istikrar arayışında neden daha aktif bir rol üstlenmeye hazır olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor.

Bu nedenle Myanmar, Çin diplomasisinin pratik amacını gözler önüne seriyor. Barış çabaları, çatışmaya taraf olanların ihtiyaçlarına hizmet ederken Çin’in ticari ve stratejik önceliklerini de koruyabiliyor. Güveni sürdürmek için Pekin’in süreç boyunca her iki çıkar grubunu da gözetmesi gerekiyor.

Diyalog, Uyum ve Ekonomik Teşvikler

Çin, çatışma çözümüne yaklaşımını uyum, ilişkiler ve iş birliği kavramları üzerinden tanımlıyor. Konfüçyüsçü düşünceden beslenen bu yaklaşım, kamuoyu önünde yargılamalar ya da ahlaki tartışmalardan ziyade güvene, karşılıklı faydaya ve gerilimlerin sessizce yönetilmesine öncelik veriyor.

Çözümleri yönetim reformlarına bağlayabilen Batılı modellerle karşılaştırıldığında Pekin; tarafların müzakere etmesine yardımcı olmaya, süreci esnek tutmaya ve ekonomik teşvikler sunmaya daha fazla önem veriyor. Amaç, katılımcıların daha kapsamlı bir siyasi dönüşümü kabul etmelerini şart koşmadan anlaşmayı cazip kılmak.

2022’de başlatılan Küresel Güvenlik Girişimi bu ilkeleri bir araya getiriyor. Girişimin dili geniş hedefler ortaya koyarken içeriğin önemli bir bölümünü bilerek belirsiz bırakıyor. Bu esneklik, Çin’in güvenlik diplomasisini tercih ettiği uluslararası normlar doğrultusunda yeniden şekillendirme arzusuna işaret ediyor.

Küresel Güney’deki birçok ülke için diyalog ve müdahale etmeme merkezli yaklaşım, Batılı müdahaleci modellere alternatif sunuyor. Bu yaklaşımın çekiciliğinin bir bölümü, hükümetlerin nasıl yönetildiklerini değiştirmeleri istenmeden anlaşmazlıklar konusunda yardım alabilmeleri vaadinden kaynaklanıyor. Geniş ilkeleri uygulanabilir düzenlemelere dönüştürmek ise ayrı bir pratik görev olmayı sürdürüyor.

Hong Kong’da Yeni Bir Arabuluculuk Örgütü

Çin, diplomatik hedeflerine kurumsal bir zemin kazandırmak için Hong Kong’da Uluslararası Arabuluculuk Örgütü’nü (IOMed) kurmaya çalıştı. Pakistan, Endonezya ve Belarus’un da aralarında bulunduğu 30’dan fazla ülke kurucu üye olarak girişime katıldı.

IOMed, anlaşmazlıkların mahkemeler dışındaki yollarla çözülmesi için bir platform sunmayı amaçlıyor. Arabuluculuk, tarafların kabul edeceği bir anlaşmaya varmalarına yardımcı olmaya odaklanıyor; süreçte yargı kararı yerine müzakereye ağırlık veriliyor.

Örgüt, Uluslararası Adalet Divanı da dahil olmak üzere Batı liderliğindeki kurumlara rakip olarak konumlandırılıyor. Çinli yetkililer, bu yaklaşımın “Çin bilgeliğinden” beslendiğini ve bir tarafın kazancının diğer tarafın kaybı olmasını gerektiren sonuçlar yerine dostane çözümler aradığını belirtiyor.

Reklam

IOMed’in başarısı, geniş katılımı sağlayabilmesine ve gerçekten bağımsız olduğunu gösterebilmesine bağlı olacak. Bazı ülkeler, anlaşmazlıkların çözümü için yeni bir yeri memnuniyetle karşılıyor. Diğerleri ise özellikle anlaşmazlıklar Kuşak ve Yol Girişimi projelerini içerdiğinde, Çin’in kontrolündeki bir yerde yürütülecek tahkim konusunda temkinli davranıyor.

Bu kaygılar, örgütün geleceği açısından kurumsal güveni merkezi bir konuma getiriyor. Örgütün hizmetlerini değerlendiren ülkeler, ek bir müzakere platformunun cazibesini, Çin’in çıkarlarını ilgilendiren anlaşmazlıkların nasıl ele alınacağına duydukları güvenle tartacak.

Afganistan ile Pakistan Diplomasiyi Yatırımla Birleştiriyor

Çin’in Mayıs ayında Afganistan ile Pakistan arasında yürüttüğü arabuluculuk, güvenlik kaygılarının ve ekonomik teşviklerin nasıl bir araya gelebildiğini gösteriyor. Pekin, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerin yeniden kurulmasıyla sonuçlanan görüşmelere ev sahipliği yaptı ve Afganistan’ı Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’na (CPEC) katılmaya davet etti.

Her katılımcının sürece dahil olmak için somut bir nedeni vardı. Afganistan’ın yatırıma ihtiyacı vardı. Pakistan sınır hattında daha fazla istikrar istiyordu. Çin ise altyapı projelerine yönelik militan saldırılarından kaygı duyuyordu.

Görüşmeler bu çıkarları ortak bir diplomatik süreçte buluşturdu. Afganistan için ekonomik katılım olasılığı, ilişkileri iyileştirme yönünde teşvik oluşturdu. Pakistan ile Çin için daha fazla istikrar, güvenliklerini ve projelerini etkileyen tehditleri ele almanın bir yolunu sundu.

8 Haziran itibarıyla anlaşmanın ne kadar kalıcı olacağı belirsizliğini koruyordu. Taliban’ın sınır ötesindeki militan faaliyetleri dizginlemeye istekli olup olmadığı sınanmamıştı; dış etkiler konusundaki yerel kuşkular da sürüyordu. Bir sonraki zorluk, siyasi taahhütleri ülkeler arasındaki günlük ilişkilere taşımaktı.

Bu örnek, Çin’in değişken bir bölgede ekonomik nüfuzunu diplomatik kanallarla birleştirme kapasitesini gösteriyor. Ayrıca bir duyurunun arabuluculuğun yalnızca bir aşaması olduğunu da ortaya koyuyor: Tarafların kendilerini bir araya getiren çıkarlar doğrultusunda hareket etmeyi sürdürmesi gerekiyor.

Ukrayna ve Gazze Arabuluculara Talebi Artırıyor

Ukrayna’dan Gazze’ye uzanan çatışmalar, etkili arabuluculuğa yönelik talebi artırdı. Başkan Donald Trump döneminde ABD’nin sürekli angajmanının gerilemesi de Çin’in diplomatik rolünü genişletmesine fırsat yarattı.

Pekin, Ukrayna’daki savaşa ilişkin Brezilya ile ortak bir barış girişimi de dahil olmak üzere çeşitli önerilerle karşılık verdi. Ayrıca Küresel Güney genelinde, taraflar arasında tekrarlanan diplomatik temaslar yoluyla görüşmeler yürüten mekik diplomasisi izledi.

Bu faaliyetler, Çin’in nüfuzun birkaç büyük güç arasında paylaşıldığı bir dünyanın şekillenmesine yardımcı olma hedefiyle örtüşüyor. Aynı zamanda Pekin’e, diyaloğu ve iş birliğini uluslararası rolünün temel unsurları olarak sunma fırsatı veriyor.

Reklam

Batılı analistler, özellikle Pekin’in Rusya’yla yakın ilişkileri ve arabuluculuk yapmaya çalıştığı çeşitli çatışmalardaki stratejik çıkarları nedeniyle Çin’in tarafsızlığına kuşkuyla yaklaşıyor. Eleştirmenler, tarafsızlık iddialarının uygulamalarının ötesine geçebildiğini ve esnek yaklaşımının bilinçli bir diplomatik felsefeden çok sınırlı deneyimini yansıtabileceğini savunuyor.

İlgili ülkeler açısından pratik mesele, Çin’in ilişkilerinin tarafları müzakerelere getirmeye ve sürece bağlı tutmaya yardımcı olup olmadığı. Erişim sağlayan aynı ilişkiler, Pekin’in rolüne duyulan güveni de etkileyebilir.

Güvenilirlik Anlaşmadan Sonra Yaşananlara Bağlı

Çin, karmaşık uluslararası barış süreçlerinde ABD ve Avrupa Birliği’ne kıyasla hâlâ görece yeni. Bir anlaşmanın ardından gelen çalışmaları yönetme kapasitesi, kurumların yeniden inşası, çatışma sırasında işlenen ihlallerin ele alınması ve kırılgan anlaşmaların sürdürülmesi dahil olmak üzere henüz kanıtlanmış değil.

Bu çalışmalar, bir toplantı düzenlemekten ya da anlaşma duyurmaktan daha zorlu olabilir. Kurumları yeniden inşa etmek, yönetim için gerekli kamu kuruluşlarını yeniden işler hâle getirmek anlamına geliyor. Geçiş dönemi adaleti ise toplumların çatışmayı geride bırakmaya çalışırken geçmişteki ihlalleri nasıl ele alacağıyla ilgili. Her ikisi de ilk diplomatik dönüm noktasının ardından sürdürülecek kararlar gerektiriyor.

Çin’in arabuluculuğu açısından üç pratik sınav öne çıkıyor: Her tarafla güven inşa etmek, Çin’in çıkarlarının tarafların çıkarlarıyla örtüştüğü ya da ayrıştığı noktalar konusunda şeffaf olmak ve anlaşmalar uygulanırken kararlılık ile tarafsızlık göstermek.

Pekin’in yakın dönemdeki sicilinde birbirinden farklı birkaç başarı bulunuyor: Suudi Arabistan ile İran’ın ilişkilerini iyileştirmesine yardımcı olmak, Afganistan ile Pakistan’ı bir araya getirmek ve Myanmar’da izleme rolü üstlenmek. IOMed’in kuruluşu ise arabuluculuğu kalıcı bir uluslararası kurumun parçası hâline getirme hedefini ortaya koyuyor. Çin’in itibarı, bu diplomatik çabaların etkilenen insanlar ve yerler için kalıcı düzenlemelere ne ölçüde dönüştüğüne bağlı olacak.

Öne Çıkanlar

  • Çin’in artan ticaret, yatırım ve güvenlik çıkarları, uluslararası arabuluculukta daha aktif bir rol üstlenmesini sağlıyor.
  • Pekin, 2023’te Suudi Arabistan ile İran arasındaki yakınlaşmanın sağlanmasına yardımcı oldu ve Myanmar’da ateşkese aracılık ederek gözlemciler gönderdi.
  • Mayıs ayında ev sahipliği yapılan görüşmeler, Afganistan ile Pakistan’ın diplomatik ilişkilerini yeniden kurması ve Afganistan’ın CPEC’e katılmaya davet edilmesiyle sonuçlandı.
  • Hong Kong merkezli IOMed’in Pakistan, Endonezya ve Belarus’un da aralarında bulunduğu 30’dan fazla kurucu üyesi bulunuyor.
  • Çin; diyalog, müdahale etmeme ve ekonomik teşvikleri öne çıkarırken tarafsızlığı ve kurumsal bağımsızlığı konusundaki kuşkularla karşı karşıya.
  • Kalıcı sınav, Pekin’in güveni sürdürüp tarafların müzakereler sona erdikten sonra anlaşmaları uygulamasına yardımcı olup olamayacağı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir