Yabancı madencilik anlaşmaları ek incelemeye tabi olacak
Tacikistan, değerli maden ve taşları kapsayan yabancı ortaklarla yapılacak taslak anlaşmalara yolsuzlukla mücadele incelemesi ekliyor. Ülke ayrıca küçük ölçekli madencilik üzerindeki devlet denetimini genişletiyor; yasa dışı çıkarılan veya müsadere edilen değerli varlıkları ulusal rezerv fonuna yönlendiriyor.
İçindekiler
- Yabancı madencilik anlaşmaları ek incelemeye tabi olacak
- Yeni incelemeler neleri kapsıyor?
- Yabancı yatırımcılar büyük madenlerde zaten faaliyet gösteriyor
- Üretim rakamları sektördeki payı gösteriyor
- Küçük ölçekli madencilik yasal düzenleme kapsamına giriyor
- Küçük madenciler 2019’dan beri izinle faaliyet gösteriyor
- Binlerce madenci, devlete kaydedilen sınırlı miktarda alım
- El konulan değerli varlıklar devlet fonuna aktarılacak
- Değişiklikler nasıl yasalaştı?
- Önemli Noktalar
Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon, Değerli Madenler ve Değerli Taşlar Kanunu’nda yapılan değişiklikleri 21 Ekim 2026’da imzaladı. Meclisin alt kanadı değişiklikleri 15 Haziran’da kabul etti, üst kanadı ise 17 Ekim’de onayladı. Değişiklikler resmî yayımdan sonra yürürlüğe girecek.
Temel değişiklik 23. maddede yapıldı. Yabancı devletler, bunların idari bölgeleri ve yabancı tüzel kişilerle yapılacak uluslararası antlaşma ve anlaşma taslakları, hâlihazırda zorunlu olan ekonomik ve hukuki incelemelerin yanı sıra yolsuzlukla mücadele incelemesine de tabi olacak. Hüküm yalnızca altın madenciliğiyle sınırlı kalmayıp değerli maden ve taşların çıkarılması, üretimi, kullanımı ve dolaşımını kapsıyor.
Değişiklikler, yabancı şirketlerle Tacikistan hükümetinin büyük madenlerde ortak mülkiyete sahip olduğu bir sektörü ilgilendiriyor. Ayrıca çok daha küçük ölçekli bir madencilik faaliyetini de etkiliyor: nehir yataklarındaki ve rezervleri resmen hesaplanmamış diğer alanlardaki mineralleri çıkaran bireyler ve işletmeler.
Yeni incelemeler neleri kapsıyor?
23. madde, önerilen anlaşmaların değerlendirilmesine yeni bir aşama ekliyor. Ekonomik incelemeler mali ve ekonomik unsurları, hukuki incelemeler ise bir anlaşmanın mevzuata uygunluğunu değerlendiriyor. Yolsuzlukla mücadele incelemesi, önerilen düzenlemelerdeki yolsuzluk risklerine odaklanan ek bir denetim getiriyor.
Yetkili devlet organı, incelemeleri hükümetin belirlediği usullere göre düzenleyecek. 11. maddede yapılan bağlantılı değişiklikler de hükümetin bu alandaki yetkilerini güncelliyor. Değerli maden ve taşlarla ilgili uluslararası antlaşmalar için, bir antlaşmanın ülkenin hukuk sistemi kapsamında bağlayıcı hâle gelmesini sağlayan resmî onay süreci olan onay şartı devam edecek.
Hüküm, anlaşma taslaklarını kapsıyor. Değişiklik açıklamasında mevcut sözleşmelerin yeniden incelemeye açılıp açılmayacağı, hangi inceleme standartlarının uygulanacağı veya değerlendirmenin ne kadar süreceği belirtilmiyor. Bu ayrıntılar, yatırım müzakereleri yürüten şirketler ve onaydan sorumlu yetkililer açısından önem taşıyor.
Yabancı yatırımcılar büyük madenlerde zaten faaliyet gösteriyor
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumunun (USGS) 2023 Maden Yıllığı, yabancı yatırımcılarla Tacikistan devletinin yer aldığı birkaç altın madenciliği girişimini sıralıyor. Yıllıktaki mülkiyet oranları, sektörün 2026 değişikliklerinden önceki durumuna ilişkin bir tablo sunuyor.
JV Zeravshan’ın yüzde 70’inin Çinli Zijin Mining Group’a, yüzde 30’unun ise Tacikistan hükümetine ait olduğu belirtiliyor. Şirket, Sughd vilayetindeki Zarafşon vadisinde bulunan Jilau ve Taror madenlerini işletiyordu. JV Aprelevka’nın yüzde 51’inin hükümete, kalan yüzde 49’unun ise yıllıkta Vast Resources’ın sahibi olduğu belirtilen Gulf International Minerals’a ait olduğu kaydediliyor.
Aynı yıllıkta Pakrut LLC’nin tamamının China Nonferrous Gold’a ait olduğu belirtiliyor. Bir başka üretici olan Darvaz LLC’nin ise yüzde 51’i hükümete, yüzde 49’u Gold and Mineral Excavation Co.’ya ait olarak gösteriliyor.
Bu mülkiyet yapıları, yabancı ortaklarla yapılan anlaşmalara ilişkin kuralların neden uygulamada önem taşıdığını gösteriyor. Hükümet hem madencilik kurallarını belirleyen ve uygulayan düzenleyici kurum hem de madencilik işletmesinde mali çıkarı bulunan bir hissedar olabiliyor. Ek inceleme, yabancı ortaklarla yapılması önerilen anlaşmaların onay sürecine yeni bir aşama ekliyor.
Üretim rakamları sektördeki payı gösteriyor
USGS’nin 2022 Maden Yıllığı, Jilau ve Taror madenlerinin o yıl 6.456 kilogram altın ürettiğini kaydediyor. China Nonferrous Gold’un tamamına sahip olduğu iştiraki aracılığıyla işlettiği Pakrut’ta ise 1.451 kilogram üretim yapıldı.
Bu işletmeler 2022’de toplam 7.907 kilogram, yani yaklaşık 7,9 metrik ton altın üretti. İki rakama göre Jilau ve Taror’un üretimi Pakrut’unkinin yaklaşık 4,4 katıydı. Bu karşılaştırma, Tacikistan’daki toplam altın üretimini değil, söz konusu işletmeleri kapsıyor.
Yıllıkta ülkenin üreticileri arasında Aprelevka, Arteli Odina, Darvaz, Tilloi Tojik, Takom Gold ve küçük ölçekli madenciler de sayılıyor. Dolayısıyla yasal değişiklikler; büyük sanayi işletmelerinin, devletin ortak olduğu girişimlerin ve farklı ölçeklerde faaliyet gösteren küçük madencilerin bulunduğu bir sektörü kapsıyor.
Küçük ölçekli madencilik yasal düzenleme kapsamına giriyor
10. madde daha önce değerli maden ve taşların jeolojik araştırmasını ve aranmasını, çıkarılmasını, üretilmesini, kullanılmasını ve dolaşımını, ayrıca hurda ve atıkların toplanmasını kapsıyordu. Madde artık küçük ölçekli ve kanunda “serbest taşımalı” madencilik yöntemleriyle çıkarılan mineraller üzerindeki devlet denetimini açıkça kapsıyor.
Kanun bu faaliyeti, yetkili bireysel girişimciler ve tüzel kişiler tarafından rezervleri hesaplanmamış veya devlet bilançosuna kaydedilmemiş alanlarda plaser minerallerin çıkarılması olarak tanımlıyor. Plaser mineraller, çoğu zaman suyun ana kayalarından taşıdığı, gevşek malzeme içinde birikmiş değerli parçacıklardır.
Rezervlerin devlet bilançosuna alınması, değerlendirilen maden kaynağının hükümet envanterine resmen kaydedilmesi anlamına geliyor. Küçük ölçekli madenciliğe ilişkin hükümler, bu değerlendirme ve kayıt işlemlerinin yapılmadığı yerleri kapsıyor.
Devlet denetimi; ruhsatlandırma, kayıt tutma, raporlama ve kamu gözetimini içerecek. Devlet ayrıca çıkarılan malzemeyi Değerli Madenler ve Değerli Taşlar Devlet Fonu’na ve ülkenin altın rezervine almak üzere öncelikli satın alma hakkına sahip olacak. Uygulamada madencilerin faaliyetlerini kayıt altına alması gerekecek; devlet de çıkarılan değerli ürünleri satın almada öncelik kazanacak.
Küçük madenciler 2019’dan beri izinle faaliyet gösteriyor
Her iki USGS yıllığına göre Tacikistan, bireylerin plaser yataklarında küçük ölçekli madencilik yapmasına 27 Kasım 2019’dan itibaren izin verdi. İzin verilen mineraller arasında altın, gümüş, platin, antimon, florit, kalay, tungsten, titanyum, nadir toprak mineralleri ile değerli ve yarı değerli taşlar bulunuyordu.
Gerekli izin belgelerini Maliye Bakanlığı düzenliyordu. Ana Jeoloji Müdürlüğü; nehir vadilerindeki, yan kollardaki ve dağ yamaçlarındaki gevşek kaya birikintilerindeki madencilik alanlarını belirliyordu. İzinler, rezerv ve kaynak miktarları henüz belirlenmemiş alanlarda çıkarım yapılmasına olanak tanıyordu.
Önceki düzenlemeye göre izin sahipleri, çıkardıkları değerli maden ve taşları Maliye Bakanlığına bağlı devlet değerli varlıklar deposuna satmakla yükümlüydü. 2026 değişikliği, ruhsatlandırma, raporlama ve satın alma hükümlerinin yanı sıra küçük ölçekli madenciliği de Değerli Madenler Kanunu kapsamına açıkça alıyor.
Değişiklikleri anlamak açısından ifadelerdeki fark önem taşıyor: USGS’nin aktardığı önceki izin sistemi satış yükümlülüğü getirirken, değiştirilen kanun devletin öncelikli satın alma hakkını tanımlıyor. Madencilerin ve alıcı kamu kurumlarının işlemlerinde ilgili kuralları uygulaması gerekecek.
Binlerce madenci, devlete kaydedilen sınırlı miktarda alım
USGS yıllığına göre 2023’te Tacikistan’da yaklaşık 7.000 kişi küçük ölçekli madencilik yapıyordu. Yıllıkta üç yıl içinde hükümete 34 kilogramdan fazla altın satıldığı, ayrıca 58.065 dolar değerinde değerli ve yarı değerli taş satıldığı kaydediliyor.
Rakamlar, kayda geçen altın miktarının sınırlı olmasına karşın çok sayıda kişinin bu faaliyete katıldığını gösteriyor. Söz konusu 34 kilogram üç yılda birikirken, büyük sanayi madenlerinde binlerce kilogramlık üretim tek bir yıl için kaydedilmişti.
Küçük madenciler açısından değişiklikler, devletle ilişkilerinde izinleri, kayıtları ve resmî denetimi ön plana çıkarıyor. Hükümet açısından bu kayıtlar, yetkili bir çıkarım sahasından satın alma ve depolamaya uzanan sürecin izlenmesini sağlıyor. Bu sürecin etkinliği, faaliyetlerin ve satışların ne kadar tutarlı biçimde kaydedildiğine bağlı.
El konulan değerli varlıklar devlet fonuna aktarılacak
3. madde artık yasa dışı çıkarılan, yasa dışı dolaşımdan ele geçirilen veya müsadere edilen değerli maden ve taşların Tacikistan Değerli Madenler ve Değerli Taşlar Devlet Fonu’na aktarılmasını zorunlu kılıyor.
Önceki hüküm, yasa dışı çıkarılan değerli maden ve taşların Tacikistan Cumhuriyeti’ne ait olduğunu belirtiyordu. Bu hüküm kaldırılarak söz konusu malzemenin belirli bir devlet fonuna aktarılması şartı getirildi. Böylece bu değerli varlıkların aktarılacağı yer kanunda açıkça belirtilmiş oldu.
Fon, Tacikistan’ın altın ve döviz rezervlerinin bir parçası. Fonun beslenmesine ve kullanımına cumhurbaşkanı karar veriyor. Dolayısıyla fon, yasal olarak çıkarılan değerli malzemelerin satın alınmasındaki devlet rolünün yanı sıra ülkenin rezerv düzenlemeleri içinde yer alıyor.
Değişiklikler, varlıkların devlet bünyesine girmesi için iki yol tanımlıyor: ilgili kurallar kapsamında çıkarılan malzemelerin satın alınması ile yasa dışı madencilik, yasa dışı dolaşım veya müsadere yoluyla elde edilen değerli varlıkların aktarılması. Bu yolların kayıt altına alınması, fonun ve düzenlemeye tabi piyasanın yönetiminin bir parçası.
Değişiklikler nasıl yasalaştı?
Değerli Madenler ve Değerli Taşlar Kanunu, 12 Mayıs 2001’de 21 sayılı Kanun olarak kabul edildi. Kanunda bugüne kadar birkaç kez değişiklik yapıldı. Ekim’deki düzenleme paketi, Şubat 2026’da kabul edilen önceki değişiklikleri izliyor.
Son değişikliklerin yasama sürecindeki aşamalarını gösteren başlıca tarihler şöyle:
- 12 Mayıs 2001: Tacikistan, Değerli Madenler ve Değerli Taşlar Kanunu’nu kabul etti.
- 27 Kasım 2019: Hükümet, özel kişilerin izin sistemi kapsamında plaser mineralleri çıkarmasına izin verdi.
- Şubat 2026: Kanunda önceki bir değişiklik paketi kabul edildi.
- 15 Haziran 2026: Meclisin alt kanadı son değişiklikleri kabul etti.
- 17 Ekim 2026: Üst kanat değişiklikleri onayladı.
- 21 Ekim 2026: Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon kanunu imzaladı.
- Resmî yayımdan sonra: Son değişiklikler yürürlüğe girecek.
Diğer değişiklikler çoğunlukla teknik nitelikte. Bunlar arasında kanun genelinde “özel yetkili yürütme organı” ifadesinin “yetkili devlet organı” olarak değiştirilmesi de bulunuyor. Esasa ilişkin değişiklikler; yabancı anlaşma taslaklarının incelenmesi, küçük ölçekli madenciliğin düzenlenmesi ve el konulan ya da yasa dışı çıkarılan değerli varlıkların nereye aktarılacağı üzerinde yoğunlaşıyor.
Önemli Noktalar
- Değerli maden ve taşları kapsayan yabancı anlaşma taslakları yolsuzlukla mücadele, ekonomik ve hukuki incelemelere tabi olacak.
- İnceleme usullerini hükümet belirleyecek; uluslararası antlaşmalar için onay şartı sürecek.
- Küçük ölçekli madencilik; ruhsatlandırma, kayıt tutma, raporlama ve denetim dâhil devlet düzenlemesi kapsamına açıkça giriyor.
- USGS, 2023’te yaklaşık 7.000 küçük ölçekli madenci bulunduğunu ve üç yılda hükümete 34 kilogramdan fazla altın satıldığını kaydetti.
- Yasa dışı çıkarılan, ele geçirilen veya müsadere edilen değerli maden ve taşlar Değerli Madenler ve Değerli Taşlar Devlet Fonu’na aktarılacak.
- Cumhurbaşkanı Rahmon değişiklikleri 21 Ekim 2026’da imzaladı; değişiklikler resmî yayımdan sonra yürürlüğe girecek.






