Çin’deki suşlara yönelik aşı için 2028’de denemeler planlanıyor
Nobel ödüllü Michael Houghton ve Hong Kong Baptist Üniversitesi (HKBU), Çin’de dolaşımda olan virüs suşlarını hedefleyen bir hepatit C aşısı geliştiriyor. Aşının formülasyonunun 2027’nin ikinci yarısında belirlenmesi, ilk insan denemelerinin ise 2028’de başlaması planlanıyor. Ekip, aşının insanları koruyup korumadığını 2030’a kadar ortaya koymayı umuyor.
İçindekiler
- Çin’deki suşlara yönelik aşı için 2028’de denemeler planlanıyor
- Tedavi iyileştirebiliyorken önleme neden önemli?
- Ekip neden Çin’den başlıyor?
- RNA yaklaşımı nasıl işleyecek?
- Yeni programın temelinde onlarca yıllık araştırma var
- 2027-2030 takvimi neleri kapsıyor?
- Aşıyı ilk kimlerin olması bekleniyor?
- Laboratuvar formülünden karşılanabilir ürüne
- Houghton neden Hong Kong’u seçti?
- Öne Çıkanlar
Hepatit C virüsünü keşfettiği için 2020 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaşan Houghton, HKBU Biyoloji Bölümü’nde kürsü profesörü olan ve 1989’daki keşfi gerçekleştiren ekibin diğer üyelerinden Choo Qui Lim ile birlikte çalışıyor. Yeni program; onlarca yıllık aşı araştırmalarını, COVID-19 aşılarında kullanılan teknolojiyi ve Şanghay ile Shenzhen’deki muhtemel üretim ortaklarını bir araya getiriyor.
Risk büyük. Dünya Sağlık Örgütü’nün tahminlerine göre kronik hepatit C ile yaşayanların sayısı 47 milyon; her yıl yaklaşık 900 bin yeni enfeksiyon görülüyor. Hastalık nedeniyle 2024’te yaklaşık 239 bin kişi hayatını kaybetti. Ölümlerin başlıca nedenleri karaciğer dokusunda yara oluşumu ve karaciğer kanseriydi.
Şu anda hepatit C’ye karşı etkili bir aşı yok. Antiviral ilaçlar tedavi edilen hastaların neredeyse tamamını iyileştirebiliyor, ancak enfekte kişileri bulmak ve tedaviye erişim sağlamak hâlâ maliyetli işler. İyileşen kişiler yeniden enfekte de olabiliyor.
Araştırmacılar başlangıçta aşının maliyetinin yaklaşık 1.600 Hong Kong doları olabileceğini görüştü. Bazı açıklamalarda bu tutar kişi başı olarak belirtilirken Houghton bunu kişi başı doz fiyatı olarak da ifade etti. Doz sayısı, nihai fiyat, denemelere katılacak kişi sayısı ve ruhsatlandırma takvimi henüz açıklanmadı.
Tedavi iyileştirebiliyorken önleme neden önemli?
Hepatit C karaciğere yerleşir ve enfekte kanla temas yoluyla yayılır. Kişi, belirgin belirtiler göstermeden yıllarca virüs taşıyabilir; bu da enfeksiyon fark edilmeden hasarın ilerlemesine yol açabilir. Kronik enfeksiyonda virüs vücuttan temizlenmez ve varlığını sürdürür.
Houghton’a göre etkili ilaçların tek başına varlığı, sağlık sistemlerini tarama, tedavi ve yeni enfeksiyonların sürekli maliyetiyle karşı karşıya bırakıyor. HKBU Biyoloji Bölümü kürsü profesörü mali güçlüğü şöyle anlattı:
“Tanı yöntemlerimiz ve antiviral ilaçlarımız iyi olsa da bu ilaçlar çok pahalı. Enfekte kişileri test etmek, ardından da antivirallerle tedavi etmek için bu kadar para harcamak hiçbir ülke için mümkün değil,” dedi Houghton.
Doğrudan etkili antiviraller, virüsün çoğalmak için ihtiyaç duyduğu süreçleri engeller. Koruyucu aşının görevi ise farklıdır: Enfeksiyon yerleşmeden önce bağışıklık sistemini yanıt vermeye hazırlamak. Enfekte kanla tekrar tekrar temas riski olan biri için gelecekteki enfeksiyona karşı korunmak, mevcut enfeksiyonu iyileştirmenin ötesinde fayda sağlayabilir.
Enfekte kişilerin yaklaşık yüzde 30’u virüsü altı ay içinde kendiliğinden temizlerken kalan yüzde 70’inde kronik enfeksiyon gelişiyor. Uzun süreli enfeksiyon, sağlıklı karaciğer dokusunun yerini yara dokusunun aldığı siroza veya karaciğer kanserine ilerleyebilir. Erken dönemde belirtilerin görülmemesi, tedaviye ihtiyaç duyanları bulmak için testleri vazgeçilmez kılıyor.
Ekip neden Çin’den başlıyor?
Hepatit C, büyük çeşitlilik gösteriyor. Genotip adı verilen genetik gruplar da dahil olmak üzere virüsün farklı türleri dünya genelinde dolaşımda. Houghton, Çin’de yaygın olan suşların Kuzey Amerika ve Avrupa’dakilerden önemli ölçüde farklı olduğunu; bu nedenle aşı bileşenlerinin seçiminin program açısından kritik önem taşıdığını söylüyor.
Ekip, Çin’deki suşlara göre tasarlanan bir karışımla başlamayı, ardından bu yaklaşımı başka yerlerdeki suşları hedefleyen aşılarla birleştirmeyi araştırmayı planlıyor. Houghton, izlenecek sırayı şöyle açıkladı:
Başlangıçta Çin’deki hepatit C suşlarına karşı bir aşıya odaklanıyoruz. Başarılı olduğumuzda, hepatit C tehdidini ortadan kaldırmak için bunu Kuzey Amerika ve Avrupa suşlarına yönelik aşılarla birleştirmeyi düşünebiliriz.
Uygulamadaki zorluk, bağışıklık sistemini dolaşımdaki varyantların yeterli bölümünü tanıyacak şekilde eğitecek bileşenleri seçmek. Houghton, planlanan formülasyonu bir RNA kokteyli olarak tanımladı. Bu yaklaşımın amacı, Çin içindeki çeşitliliğin yanı sıra bölgeler arasındaki farklılıkları da kapsamak.
Şanghay ve Shenzhen, hem üretim hem de bu nedenle proje açısından önem taşıyor. Ekip, RNA aşıları üretme deneyimi olan şirketlerle ortaklıkları görüşüyor. Çin’deki virüs suşlarına erişim de tasarımın, aşının önlemeyi hedeflediği enfeksiyonlara göre şekillendirilmesine yardımcı olabilir.
RNA yaklaşımı nasıl işleyecek?
Choo, programda COVID-19 aşılarındaki gelişmelerden yararlanan bir mRNA teknolojisi platformu kullanılacağını söylüyor. Haberci RNA, hücrelerin belirli proteinleri üretmek için kullanabileceği talimatları taşır. Aşıda bu proteinler, bağışıklık sisteminin tanımayı öğreneceği hedefi oluşturur.
Araştırmacılar iki savunma biçimini harekete geçirmeyi amaçlıyor. Nötralize edici antikorlar, virüsün hücrelere girmesini engelleyebilir. T hücrelerinin de dahil olduğu hücresel bağışıklık yanıtları ise vücudun enfekte olmuş hücreleri tanımasına ve onlarla mücadele etmesine yardımcı olur.
HKBU’nun Ocak 2025’teki duyurusu, Houghton’ın farklı hepatit C genotiplerini nötralize edebilen antikorlar ve farklı varyantları tanıyabilen hücresel yanıtlar üzerine çalışmalarını anlatıyordu. Üniversitenin açıklaması, yeni programı geniş kapsamlı bağışıklık koruması geliştirmeye yönelik çok daha uzun soluklu çabanın bir parçası olarak konumlandırıyor.
Choo, RNA platformunun esnekliği ve hızı sayesinde ekibin virüsün çeşitliliğine yanıt verebileceğini söylüyor. Ayrıca aşı tasarlama ve üretme deneyiminin gelecekte ortaya çıkabilecek diğer enfeksiyonlara da uygulanabileceğini belirterek çalışmayı olası pandemilere hazırlık olarak görüyor.
Yeni programın temelinde onlarca yıllık araştırma var
Houghton ve Choo, yedi yıl süren bir araştırmanın ardından 1989’da hepatit C’nin tanımlanmasına katkıda bulundu. Ekipte George Kuo ve Daniel W. Bradley de yer alıyordu. Houghton, daha sonra çalışmaları virüsün kimliğinin ve biyolojisinin ortaya konmasına katkı sağlayan Harvey J. Alter ve Charles M. Rice ile Nobel Ödülü’nü paylaştı.
Keşif, 1990’da kan tarama testlerinin geliştirilmesini mümkün kıldı. HKBU’nun açıklamasına göre 1992’den itibaren yaygınlaşan tarama ve ardından geliştirilen giderek daha hassas testler, bağışlanan kan ürünlerindeki hepatit C bulaşını neredeyse tamamen ortadan kaldırdı. Aşı geliştirme çalışmaları ise daha uzun sürdü.
Üniversite, Houghton’ın ABD ve Kanada’da hepatit C aşıları üzerinde yaklaşık 30 yıl çalıştığını belirtiyor. Açıklamada, Alberta Üniversitesi’nde 2013’te yapılan ve tek bir suştan türetilen aşının hücre kültürlerinde dünya genelindeki birçok suşa karşı enfeksiyonu önleyebilecek yanıtlar oluşturduğunu gösteren çalışma öne çıkarılıyor. Araştırma özeti, insan dışı primatlarda daha önce elde edilen aşı korumasına ve aşılanan kişilerde oluşan geniş etkili nötralize edici antikorlara da yer veriyor.
Houghton, 2022’de verdiği bir röportajda Alberta’da on yılı aşkın çalışma sonunda geliştirilen ikinci nesil bir aşı adayını anlatmıştı. Adayın dünya genelinde gözlemlenen suşların çoğuna karşı antikorların yanı sıra hücresel bağışıklık yanıtları oluşturduğunu söylemişti. O dönemde klinik denemelerin 2023’te başlaması bekleniyordu. Hong Kong’daki mevcut program ise Çin’deki suşlara odaklanan bir formülasyon için yeni bir takvim ortaya koyuyor.
Houghton, ilerlemenin zor olmasının birkaç nedenini sıraladı: hayvan modellerinin kısıtlılığı, virüsün hücre kültürlerinde yetiştirilmesindeki güçlükler ve biyofarmasötik şirketlerinin sınırlı ilgisi. Bunların her biri aday seçimi, değerlendirilmesi ve insan denemelerine uygun üretim için gereken çalışmaları etkiliyor.
2027-2030 takvimi neleri kapsıyor?
Ekip, Hong Kong, Şanghay ve Pekin’de klinik araştırmalar yürütmeyi öneriyor. Birden fazla merkezde çalışma yapılması; planlanan üretim ortaklıklarının yanı sıra farklı yerlerdeki klinik tesisleri ve katılımcıları bir araya getirebilir.
Açıklanan aşamalar şöyle:
- 2027’nin ikinci yarısı: Çin’de dolaşımda olan suşları hedefleyen tercih edilecek aşı karışımını belirlemek.
- 2028: Güvenliği değerlendirmek ve uygun dozu saptamak üzere 1. aşama denemelerine başlamak.
- 2029: Etkililiği, yani aşının çalışma koşullarında ne ölçüde koruma sağladığını değerlendirmek üzere 2. aşama denemelerine başlamak.
- 2030: Aşının insanlarda koruma sağlayıp sağlamadığını ortaya koymayı hedeflemek.
1. aşamada, gönüllülerin aşı adayını ne ölçüde tolere ettiği ve bağışıklık sistemlerinin farklı dozlara nasıl yanıt verdiği incelenir. 2. aşamada araştırma genişletilir; güvenlik izlemeye devam edilirken koruma da değerlendirilir. Her aşamanın sonuçları sonraki adımlara yön verir.
Houghton daha önce Kanada Sağlık Bakanlığı ve ABD Gıda ve İlaç Dairesi ile başka bir araştırma yaklaşımını görüşmüştü: Aşılanan gönüllülerin kontrollü koşullarda kasıtlı olarak virüse maruz bırakıldığı insanlarda meydan okuma denemesi. Houghton, 2022’de bu önerinin güvenlik ve bağışıklık yanıtı sonuçlarının umut verici olması koşuluna bağlı olduğunu, enfekte olan gönüllülere antiviral tedavi verileceğini söylemişti. Hong Kong takviminde ise önerilen üç şehirde 1. ve 2. aşama çalışmaları öngörülüyor.
Aşıyı ilk kimlerin olması bekleniyor?
Araştırmacılar başlangıçta maruz kalma riski daha yüksek kişilere öncelik vermeyi düşünüyor. Sağlık çalışanları, yenidoğanlar, birden fazla cinsel partneri olanlar ve uyuşturucu kullananlar bu gruplar arasında sayılıyor. Houghton özellikle kanla düzenli olarak temas eden çalışanlara ve enfekte anneden bebeğine bulaşma olasılığına dikkat çekiyor.
Yenidoğanlarda amaç, yaşamın başlangıcında koruma sağlamak. Sağlık çalışanları ve damar yoluyla uyuşturucu kullanımı nedeniyle enfekte kana maruz kalan kişiler içinse aşı, tekrarlayan bir riski hedefliyor. İleride uygulanacak bir aşılama programının, seçilen gruplarda aşı kullanımını destekleyen kanıtlara dayanması gerekecek.
Hong Kong Sağlık Bakanlığı, nüfusun yaklaşık yüzde 0,3’ünün daha önce enfekte olduğunu ve hasta sayısının 17 bin ila 22 bin arasında bulunduğunu tahmin ediyor. Yayımlanmış başka bir tahmine göre virüsü taşıyanların oranı yaklaşık 200 kişide bir, yani yüzde 0,5. Bu rakamlar farklı ölçütleri, geçmiş enfeksiyonu ve virüs taşıyıcılığını ifade ediyor; test ve aşılama planlarında tanımların açıkça belirlenmesi gerektiğini gösteriyor.
Choo, aşı tereddüdünün de uygulamada dikkate alınması gereken bir konu olduğunu söylüyor. Dozların mevcut olmasının aşıya yüksek katılımı kendiliğinden sağlamadığına örnek olarak grip aşısını gösteriyor. Gelecekte geliştirilecek bir hepatit C aşısında, laboratuvardaki ilerlemenin en fazla maruz kalanlar için korumaya dönüşmesi; halkın güvenine ve aşıya erişime de bağlı olacak.
Laboratuvar formülünden karşılanabilir ürüne
Ekip, Şanghay ve Shenzhen’deki aşı üreticileriyle temasa geçti ve üretim lisansını zamanla Çin ana karasındaki en az bir ya da iki şirkete vermeyi umuyor. Önerilen sıralama, önce aşının etkili olduğunu ortaya koymak, ardından büyük ölçekte üretim ve dağıtıma geçmek.
Houghton’a göre bu süreç, umut vadeden bir aşı formülü seçmekten çok daha fazlasını gerektiriyor. Hayvan çalışmaları, klinik denemelerin gerektirdiği standartlarda üretim, tedarik zincirleri ve dağıtımın tümünün organize edilmesi gerekiyor. Bu nedenle bir sanayi ortağı seçmek, bilimsel programın uygulamaya dönük tasarımının da parçası.
Yaklaşık 1.600 Hong Kong dolarlık ilk tahmin, karşılanabilirliği projenin temel meselelerinden biri hâline getiriyor. Houghton ekibin yaklaşımını şöyle anlattı:
“İnsanlara yardım etmek için çok çalışıyoruz; bu yüzden çoğunluğun karşılayamayacağı bir aşı istemiyoruz,” dedi.
Ekip, potansiyel pazarın milyarlarca Hong Kong dolarına ulaşabileceğini tahmin ediyor. Hastalar ve sağlık hizmetleri açısından pratik hesaplamada aşılama programının tamamının fiyatı, sağlayacağı koruma ve aşıya ihtiyaç duyan kişilere ulaşmanın maliyeti yer alacak. Bu ayrıntılar klinik kanıtlarla birlikte netleşecek.
Houghton neden Hong Kong’u seçti?
Houghton, Kuzey Amerika’da 40 yılı aşkın bilimsel ve akademik çalışmanın ardından HKBU’ya katıldı. Biyoloji kürsü profesörlüğüne atandı ve üniversitenin Frontier Translational Medical Research Institute’ünün kurucu ortaklarından biri oldu. Alberta’daki çalışmaları arasında Li Ka Shing Uygulamalı Viroloji Enstitüsü’nün yöneticiliği de bulunuyordu.
Hong Kong’u seçmesinin nedenlerinden biri finansmandı. Houghton, kendi hibesi de dahil olmak üzere ABD ve Avrupa’daki araştırma bütçelerinin daraldığını söyledi. Bu baskıları Hong Kong ve Çin ana karasındaki araştırma desteği, üreticilere erişim ve üniversitenin uygulamalı biyomedikal araştırma planlarıyla karşılaştırdı.
HKBU ile ilişkisi, üniversitenin Hong Kong’un üçüncü tıp fakültesini kurmak için yaptığı ancak başarılı olamayan başvuru döneminde başladı. Üniversite, Houghton’ın başvuru için oluşturulan uzman danışma komitesine katıldığını 13 Ocak 2025’te resmen duyurdu. Araştırma ortaklığı başvurunun ardından da sürdü ve Houghton’ı Choo ile yeniden birlikte çalışmaya yöneltti.
HKBU geçici baş inovasyon yetkilisi Terence Lau Lok-ting, Houghton’ın ilaç endüstrisi ve akademideki deneyimini keşifleri kullanılabilir ürünlere dönüştürmek açısından değerli buluyor. Üniversite ayrıca finansman ve ekipmana yatırım yapmayı sürdüreceğini taahhüt etti.
HKBU, Northern Metropolis ve Hetao işbirliği alanıyla bağlantılı araştırma platformlarını değerlendiriyor. Bu daha geniş çabanın içinde hepatit C programının izleyebileceği somut bir sıra var: Formülasyonu seçmek, denemeler için üretmek, insanlarda test etmek ve sonuçların desteklemesi hâlinde karşılanabilir bir aşı geliştirmek.
Öne Çıkanlar
- Michael Houghton ve HKBU profesörü Choo Qui Lim, başlangıçta Çin’de dolaşımda olan hepatit C suşlarını hedefleyen bir RNA aşısı geliştiriyor.
- Tercih edilecek formülasyonun 2027’nin ikinci yarısında belirlenmesi, 1. aşama denemelerinin 2028’de, 2. aşamanın ise 2029’da başlaması planlanıyor.
- Ekip, Hong Kong, Şanghay ve Pekin’de klinik araştırmalar yürütmeyi öneriyor ve 2030’a kadar aşının insanlarda koruma sağlayıp sağlamadığını ortaya koymayı hedefliyor.
- Üretim görüşmeleri Şanghay ve Shenzhen’deki şirketleri kapsıyor. İlk maliyet tahmini yaklaşık 1.600 Hong Kong doları; aşılama programının nihai maliyeti henüz belirlenmedi.
- DSÖ tahminlerine göre 47 milyon kişi kronik hepatit C ile yaşıyor ve 2024’te hastalık nedeniyle yaklaşık 239 bin kişi hayatını kaybetti.
- Şu anda hepatit C’ye karşı etkili bir aşı yok. Antiviral tedavi enfeksiyonu iyileştirebiliyor, ancak kişiler yeniden enfekte olabiliyor.






