Referandumun verdiği yetki, iktidar tartışmasıyla karşı karşıya
Bangladeş hükümeti, anayasa değişikliklerini parlamentodaki bir komite aracılığıyla hayata geçirmeye çalışırken muhalefet, 12 Şubat 2026 referandumunda kullanılan oyların yaklaşık yüzde 69'unun desteklediği değişiklikleri ayrı bir reform konseyinin yapması gerektiğini savunuyor. Anlaşmazlık, ülkenin yönetim kurallarını şekillendirecek süreçte muhalefet partilerinin dışarıda kalması riskini doğuruyor.
İçindekiler
- Referandumun verdiği yetki, iktidar tartışmasıyla karşı karşıya
- Anlaşmazlık nasıl gelişti?
- Parlamento mu, anayasa reform konseyi mi?
- Ağustos 2024'ün anlamı neden önemli?
- Öğrenciler katılım konusunda bölündü
- İkinci mecliste kimler yer alacak?
- Daha özgür oy kullanma ve tarafsız seçim yönetimi
- Büyük partilerin ötesinde katılım
- Yeni kurumları kim denetleyecek?
- Hükümet ilerlerken muhalefet harekete geçiyor
- Öne Çıkanlar
3 Kasım'da parlamentonun özel komitesi, başbakanın yetkileri, olağanüstü hâl hükümleri, eğitim, sağlık hizmetleri ve Temmuz Ulusal Şartı'nı görüşmek üzere öğrenci temsilcileriyle bir araya geldi. Aynı gün, Ulusal Yurttaş Partisi'yle bağlantılı öğrenci örgütü Jatiya Chhatra Shakti'nin liderleri komiteyi reddederek bunun yerine anayasa reform konseyinin toplanmasını istedi.
Bangladeş Milliyetçi Partisi hükümeti, anayasanın 142. madde uyarınca Parlamento tarafından değiştirilmesi gerektiğini söylüyor. Cemaat-i İslami liderliğindeki ittifak ise referandumda farklı bir yolun onaylandığını savunuyor: 2025'te çıkarılan Temmuz Ulusal Şartı Uygulama Emri uyarınca seçilmiş milletvekillerinin anayasa reform konseyi üyesi olarak görev yapması.
Komite üyesi Zainul Abedin, kurulun çalışmalarını Aralık 2026'ya kadar bitirmeye ve Ocak 2027'de Parlamento'ya bir yasa tasarısı sunmaya çalışacağını söyledi. Bunlar, tasarının kabulü için kesinleşmiş bir takvim değil, hedefler. Komitede muhalefete beş yer ayrılmıştı; ancak muhalefet komiteyi reddetti, parlamento çalışmalarını terk etti ve üye isimlerini bildirmedi.
İşin pratikteki önemi, parlamento usulünün ötesine uzanıyor. Görüşülen değişiklikler; seçimlerin nasıl yönetileceğini, milletvekillerinin ne ölçüde özgür oy kullanabileceğini, yargıçların nasıl atanacağını ve eğitim ile sağlık hizmetlerinin temel hak olup olmayacağını etkileyecek. Her iki taraf da reform sözü veriyor, ancak bunu gerçekleştirmeye yetkili kurum konusunda anlaşamıyor.
Anlaşmazlık nasıl gelişti?
Reform çabaları, Şeyh Hasina hükümetini 5 Ağustos 2024'te deviren ayaklanmanın ardından başladı. Daha sonra göreve gelen geçici yönetim döneminde siyasi partilerin çoğu, Bangladeş'in demokratik geçişine yön vermesi amaçlanan Temmuz Ulusal Şartı üzerinde uzlaştı.
Başlıca adımlar, siyasi uzlaşının anayasal yetki iddialarının çatıştığı bir anlaşmazlığa nasıl dönüştüğünü gösteriyor:
- 5 Ağustos 2024: Ayaklanmanın ardından Hasina hükümeti düştü ve kapsamlı anayasa değişikliği talepleri gündeme geldi.
- 17 Ekim 2025: Geçici yönetim, siyasi partilerin çoğunun mutabakatıyla Temmuz Ulusal Şartı'nı kabul etti.
- Kasım 2025: Cumhurbaşkanı Mohammed Shahabuddin, Temmuz Ulusal Şartı (Anayasa Reformu) Uygulama Emri'ni yayımladı; ardından referandum kararnamesi çıkarıldı.
- 12 Şubat 2026: Referandum, 13. parlamento seçimiyle aynı gün yapıldı ve oyların yaklaşık yüzde 69'u reformdan yana kullanıldı.
- 13 Temmuz 2026: Parlamento, anayasa değişiklikleri önermek üzere İçişleri Bakanı Salahuddin Ahmed başkanlığında 12 üyeli özel bir komite kurdu.
- 31 Ekim 2026: Cemaat liderliğindeki 11 partili ittifak, referandum sonucunun uygulanmasını talep ederek Dakka'dan Khulna'ya yürüyüş düzenledi.
- 3 Kasım 2026: Komite öğrenci örgütlerine danışırken başka öğrenci liderleri komitenin yetkisini kamuoyu önünde reddetti.
Uygulama emri, seçilmiş milletvekillerinin reform konseyi üyesi olarak ek bir yemin etmesini gerektiriyordu. Parlamentoda ezici çoğunluğu kazanan BNP milletvekilleri yalnızca milletvekilliği yemini etti. Cemaat ittifakının üyeleri ise her iki yemini de etti. Farklı tercihler, usule ilişkin tartışmayı somut bir kurumsal bölünmeye dönüştürdü.
Parlamento mu, anayasa reform konseyi mi?
BNP, kayıt altına aldığı itirazlar kapsamındaki konuları bir kenara bırakarak Temmuz Şartı'nı uygulayacağını söylüyor. Partinin tercih ettiği yol, değişiklikleri mevcut anayasa çerçevesinde tutuyor: Bir parlamento komitesi değişiklik öneriyor, ardından Parlamento 142. madde uyarınca bir yasa tasarısını ele alıyor.
Parlamento Sekreterliğinin 3 Kasım'daki toplantıya ilişkin açıklamasında hükümetin hukuki gerekçesi ortaya kondu. Açıklamada, şartın reformu anayasa değişikliğine tabi tuttuğu belirtildi. Hükümet bu nedenle komiteyi, şartı yerine getirecek mekanizma olarak sunuyor.
Muhalefet partileri uygulama emrine ve referanduma daha fazla ağırlık veriyor. Onlara göre seçmenler hem anayasa değişikliklerini hem de bu değişiklikleri hayata geçirecek belirli bir süreci onayladı. Muhalefet, reform konseyinin yerine değişiklik komitesinin getirilmesinin halkın verdiği yetkinin temel bir unsurunu değiştirdiğini savunuyor.
Yüksek Mahkeme avukatı Imran A. Siddiqui, referandumdan reform lehine sonuç çıkması hâlinde emrin açıkça bir reform konseyi kurulmasını gerektirdiğini savunuyor. Konseyin oluşturulmasını hukuki ve siyasi bir yükümlülük olarak görüyor. Avukat Manzill Murshid ise bu savın dayanağına itiraz ederek 93. maddenin cumhurbaşkanına anayasayı değiştiren veya tadil eden bir kararname çıkarma yetkisi vermediğini söylüyor.
Yüksek Mahkeme avukatı Kazi Zahed Iqbal, temel anlaşmazlığı usule ilişkin görüyor. Seçimlerde geçici hükümet sisteminin yeniden getirilmesi, 70. maddenin değiştirilmesi ve iki meclisli bir yasama organı kurulması konularında önemli ölçüde uzlaşı bulunduğunu belirtiyor. Bununla birlikte, mevcut anayasal çerçevenin dışında faaliyet gösterecek bir konseyin hukuki açıdan itiraza açık olduğunu düşünüyor.
Ağustos 2024'ün anlamı neden önemli?
Anayasa hukukçuları, ayaklanmanın eski anayasal düzeni sona erdirip erdirmediği ya da bu düzenin geçiş sürecinde devam edip etmediği konusunda anlaşamıyor. Verdikleri yanıtlar, devlet yapısını değiştirme yetkisinin hangi kurumda olduğunu düşündüklerini etkiliyor.
Anayasa hukukçusu Sharif Bhuiyan, hükümetin halka karşı şiddete başvurmasıyla egemenliğin doğrudan halka geçtiğini savunuyor. Ortaya çıkan yetkiyi “devrimci anayasacılık” olarak tanımlıyor: Halk ayaklanmasının, önceki siyasi uzlaşının bozulmasının ardından yeni bir yönetim temelini oluşturabileceği fikri.
Bu nedenle Bhuiyan, geçici hükümetin meşruiyetini 106. madde kapsamında Temyiz Bölümü'nün verdiği danışma görüşünden ziyade halkın devrimci yetkisine dayandırıyor. Profesör ve yazar Salimullah Khan da benzer biçimde eski anayasanın 5 Ağustos'tan sonra yürürlükten kalktığını, ardından devlet yönetiminde 1972 tarihli anayasa metninin gerekli bölümlerinin kullanıldığını savunuyor.
Murshid ise karşıt görüşte. Ayaklanmadan sonra idari işlerin, devlet kararlarının ve kararnamelerin devam etmesinin anayasal sürekliliği desteklediğini söylüyor. Beşinci Değişiklik'le ilgili davalarda geçmişte tamamlanmış işlemlerin ele alınış biçimine atıfta bulunuyor. Siyasi anlaşmazlığın merkezinde bu farklı hukuki yorumlar yer alıyor.
Öğrenciler katılım konusunda bölündü
Öğrenci örgütleri tartışmanın her iki tarafında da yer alıyor. Ayrımcılığa Karşı Öğrenci Hareketi ve diğer grupların temsilcileri, Salahuddin Ahmed başkanlığında Parlamento'da yapılan 3 Kasım tarihli komite toplantısına katıldı.
Görüşmelerde eğitim ve sağlık hizmetlerinin temel hak sayılması, kadınların ve çocukların korunması, anayasal kurumların bağımsızlığının güvence altına alınması ve Temmuz ayaklanmasına katılanlara hukuki koruma sağlanması ele alındı. Eğitim ve sağlık hizmetlerinin temel hak statüsüne alınması onlara daha güçlü bir anayasal güvence kazandırır; ancak uygulamadaki yükümlülükler ve başvurulabilecek yollar, nihai metnin nasıl kaleme alınacağına bağlı olur.
Jatiya Chhatra Shakti Başkanı Abu Baker Majumder ile Genel Sekreter Tahmid Al Muddassir Chowdhury, aynı gün yayımladıkları ortak açıklamayla komiteyi reddetti. Seçim Komisyonunun gözden geçirilmiş resmî gazetesine atıfta bulunan liderler, referandumda 47,2 milyondan fazla kişinin evet oyu kullandığını belirterek seçmenlerin reform konseyi modelini onayladığını savundu.
Örgüt üç talepte bulundu: Komitenin, önerilerine dayalı bir yasa tasarısı sunulmadan dağıtılması; anayasa reform konseyinin derhâl toplanması ve şartta öngörülen anayasa değişikliklerinin bu konsey aracılığıyla tamamlanması. Örgütün tutumu, danışma sürecinin tek başına çatışmayı neden çözemediğini gösteriyor. Bazı gruplar, komitenin bu görüşmeleri yürütmeye yetkili olup olmadığını tartışıyor.
İkinci mecliste kimler yer alacak?
Önerilen üst meclis, reformun hem içeriğine hem de sürecine ilişkin farklılıkları ortaya koyuyor. İki meclisli bir yasama organında parlamento çalışmaları alt ve üst meclis arasında bölünür; ancak sistemin etkisi, üyelerin nasıl seçileceğine ve her meclise hangi yetkilerin verileceğine bağlıdır.
Salimullah Khan, Bangladeş'in 64 ilçesinin her birinden iki üyenin seçileceği, doğrudan halk oyuyla belirlenen bir üst meclisi destekliyor. Önerisi 128 sandalyeli bir meclis oluşturacak. Oy oranlarına göre partilerin aday göstermesi yoluyla üyelik dağıtılmasına karşı çıkan Khan, bu sistemin adaylıkların satılmasını teşvik edebileceği uyarısında bulunuyor.
Khan, cumhurbaşkanı ve üst mahkeme yargıçlarının görevden alınması konusunda münhasır yetkinin üst meclise verilmesini istiyor. Bhuiyan ise orantılı temsili destekliyor. Böylece önemli halk desteğine sahip, ancak alt mecliste az sayıda ya da hiç sandalyesi bulunmayan partiler oy oranlarına göre temsil edilebilecek.
Bhuiyan, üst meclisin yasaları doğrudan iptal etmek yerine itirazlarıyla birlikte yeniden değerlendirilmek üzere alt meclise göndermesini öneriyor. Murshid ise seçilmemiş bir meclisin seçilmiş milletvekillerinin kararlarını geçersiz kılabilmesinin halk egemenliğiyle çelişeceğini ve kamuya gereksiz bir maliyet getireceğini savunarak üst meclis önerisine karşı çıkıyor. Öneriler, hükümeti denetleme konusunda birbirinden oldukça farklı sonuçlar doğurabilir.
Daha özgür oy kullanma ve tarafsız seçim yönetimi
70. madde de tartışmaların odağında. Madde, milletvekillerinin partilerine karşı oy kullanmasını kısıtlıyor. Bu kısıtlamaların gevşetilmesi, temsilcilerin koltuklarını otomatik olarak kaybetme riski olmadan hükümet önerilerine karşı çıkabilmesini sağlayabilir.
Bhuiyan, hükümetin parlamentodaki desteğini koruyup korumadığını ölçen bütçe yasa tasarıları ve güvensizlik önergeleri dışındaki konularda milletvekillerinin bağımsız oy kullanmasını destekliyor. Bu özgürlüğün etkili olabilmesi için siyasi kültürün de değişmesi gerektiğini söylüyor.
Yüksek Mahkeme avukatı Shahdeen Malik, parti çizgisinden ayrılma özgürlüğünün artmasının milletvekillerini büyük şirketlerin ve ticari çıkar gruplarının baskısına ya da para tekliflerine açık hâle getirebileceği uyarısında bulunuyor. Dolayısıyla tercih, hem parlamentonun denetim gücünün artırılmasıyla hem de siyasi nüfuzun satın alınmasına karşı güvencelerle ilgili.
Seçimlerin yönetimi ise farklı bir tasarım sorunu ortaya çıkarıyor. Murshid, eski 58C madde çerçevesini kullanarak partiler üstü geçici yönetim modelinin yeniden getirilmesini destekliyor. Parlamento başkanının bu görevi üstlenmesine karşı çıkıyor; çünkü başkan genellikle bir siyasi partiden geliyor. Bhuiyan, hükümet ile muhalefetin uzlaşmasını, uzlaşma sağlanamazsa sorumluluğun emekli bir başyargıca verilmesini öneriyor.
Murshid ayrıca bir kişinin en fazla iki dönem başbakanlık yapmasını destekliyor. Yolsuzlukla Mücadele Komisyonu ve Ulusal İnsan Hakları Komisyonu gibi kurumlara yapılacak atamalarda ise siyasi liderler yerine emekli yargıçların ya da parti siyasetinin dışında kalan kişilerin seçilmesini öneriyor.
Büyük partilerin ötesinde katılım
Avukat ve insan hakları savunucusu Sara Hossain, 3 Kasım'da Anayasa Günü dolayısıyla Yüksek Mahkeme konferans salonunda düzenlenen bir seminerde anayasa değişikliği ve hazırlık sürecinin kapsayıcı olması çağrısında bulundu. Özellikle kadınların görüşmelere ve metnin hazırlanmasına katılması gerektiğini vurguladı.
Aynı seminerde konuşan Yüksek Mahkeme Barosu Başkanı A. M. Mahbub Uddin Khokon, anayasa değişikliklerine yalnızca dinî düşüncenin yön vermemesi gerektiğini söyledi. Herkese hizmet eden bir anayasa çağrısında bulundu.
Bu çağrılar, katılım tartışmasını parlamento muhalefetinin komitedeki beş yeri kabul edip etmemesinin ötesine taşıyor. Hakları, kamu kurumlarını ve siyasi temsili düzenleyen hükümler de dâhil olmak üzere, ortaya çıkacak kurallara kadınlar ve diğer yurttaşlar tabi olacak.
Özel komitenin görevi; siyasi partilerin, anayasa uzmanlarının, avukatların, öğretmenlerin, Temmuz ayaklanmasına katılanların ve diğer ilgili kesimlerin görüşlerini almak. Komitenin akademisyenlerle 13 Ekim'de yaptığı toplantıda geçici hükümet, yargı bağımsızlığı, devlet ilkeleri ve değişiklik usulleri ele alındı. Danışma sürecinin kapsamı ile danışma yürüten kurumun yetkisi, tartışmanın birbirinden ayrı iki başlığı olmayı sürdürüyor.
Yeni kurumları kim denetleyecek?
Malik, anayasaya yeni hükümler eklenmesinin adaleti, kalkınmayı ya da hesap verebilir bir yönetimi kendiliğinden sağlayamayacağını savunuyor. Bangladeş anayasasında hâlihazırda 153 madde bulunmasına rağmen, kamusal hayatta hesap verebilirliğin ciddi ölçüde aksadığını düşünüyor.
Yüksek Mahkeme avukatı Malik, endişesini kısa bir değerlendirmeyle dile getirdi:
İyi bir yasa, bir ülkeyi iyi yapmaz.
Khan da iktidarın nasıl kullanıldığına odaklanıyor. Devletin küçük bir grubun kontrolünde kalması nedeniyle hem H. M. Ershad'ın başkanlık sisteminde hem de Hasina'nın parlamenter sisteminde otoriter yönetimin var olduğunu savunuyor. Yeni yazılacak demokratik bir anayasada yasama organının merkezî konumda olmasını istiyor.
Yargı yetkisi de bir başka anlaşmazlık konusu. Murshid, Yüksek Mahkemenin anayasa değişikliklerini inceleme ve anayasanın temel niteliğini koruma yetkisinin sürmesini destekliyor. Khan ise yargının yetkisini aşmasını eleştiriyor ve yüksek yargıya atanmadan önce zorunlu Bengalce yeterlilik sınavı uygulanmasını öneriyor.
Iqbal, mahkemeler aracılığıyla doğrudan uygulanamayan devlet politikası ilkeleri için somut bir raporlama mekanizması öneriyor. Ulusal bütçe öncesinde, kaydedilen ilerlemeyi ayrıntılarıyla açıklayan yıllık raporun Parlamento'ya sunulmasını zorunlu kılmak istiyor. Böylece milletvekilleri hükümetin gerçekte ne yaptığını düzenli olarak inceleyebilecek.
Hükümet ilerlerken muhalefet harekete geçiyor
Salahuddin Ahmed, komitenin 13 Ekim'deki toplantısının ardından muhalefet katılmasa da değişiklik çalışmalarının süreceğini söyledi. Temmuz Şartı'nın uygulanmasını ulusal bir beklenti ve hükümet taahhüdü olarak nitelendirerek sürecin süresiz biçimde bekleyemeyeceğini belirtti.
Cemaat lideri ve muhalefet lideri Shafiqur Rahman, 31 Ekim'de Dakka'dan Khulna'ya düzenlenen yürüyüşte eylemlerin süreceği sözünü verdi. İttifak koordinatörü A. H. M. Hamidur Rahman Azad, muhalefetin referandum sonucunun ve 48 reform başlığının uygulanması talebiyle hem Parlamento'da hem sokaklarda kampanyasını sürdüreceğini söyledi.
Zainul Abedin, komitenin tek taraflı adımlardan kaçınmak istediğini ve Parlamento'ya ortak bir rapor sunmadan önce farklı kesimlerin görüşlerini değerlendireceğini söylüyor. Siddiqui ve Iqbal, muhalefet partilerini sürece dâhil olmaya, itirazlarını dile getirmeye ve değişiklik taleplerini süreç içinden iletmeye çağırdı. Kaygıları pratik: Muhalefetin yokluğu, iktidar partisine öneriler üzerinde daha fazla denetim sağlıyor.
Öne Çıkanlar
- 12 Şubat 2026'daki referandumda oyların yaklaşık yüzde 69'u anayasa reformunu destekledi.
- BNP, 142. madde uyarınca parlamentoda değişiklik yapılmasını savunuyor; Cemaat ittifakı anayasa reform konseyi kurulmasını istiyor.
- Muhalefet, kendisine ayrılan beş komite üyeliğini boş bırakmış durumda.
- Anlaşmazlıklar üst meclis, milletvekillerinin oy kullanma özgürlüğü, seçim yönetimi, yargı yetkileri ve yurttaşların haklarını kapsıyor.
- 3 Kasım'daki Anayasa Günü seminerinde kadınların katılımı ve tüm yurttaşlara hizmet edecek bir anayasa başlıca talepler arasında yer aldı.
- Komite çalışmalarını Aralık 2026'ya kadar bitirmeyi ve Ocak 2027'de yasa tasarısı sunmayı hedefliyor.






