Dört lider ASEAN toplantıları kapsamında bir araya gelmeye hazırlanıyor
ABD, Hindistan, Japonya ve Avustralya liderleri, kasım ayındaki ASEAN toplantıları sırasında Manila’da buluşmaya hazırlanıyor. Böylece Dörtlü Güvenlik Diyaloğu, Eylül 2024’ten bu yana ilk kez liderler düzeyinde yeniden toplanacak. Deniz güvenliği, kritik mineraller ve Çin’le ilişkiler planlanan zirvenin arka planını oluşturuyor.
İçindekiler
- Dört lider ASEAN toplantıları kapsamında bir araya gelmeye hazırlanıyor
- İki yılı aşkın aranın ardından dönüş
- Rubio, Çin karşıtı nitelemesini reddetti
- Deniz güvenliği neden sofralara kadar uzanıyor?
- Kritik mineraller gündemi genişletiyor
- Manila ittifak ilişkileriyle diyaloğu dengeliyor
- Shenzhen öncesinde ortaklarla istişare
- Güvenlik taahhütleri uygulamada sınanıyor
- Öne Çıkanlar
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, planı cumartesi günü Georgia eyaletinin Atlanta kentinde düzenlenen G20 Dışişleri Bakanları Toplantısı sırasında doğruladı. Zirveye ABD Başkanı Donald Trump, Hindistan Başbakanı Narendra Modi, Japonya Başbakanı Sanae Takaichi ve Avustralya Başbakanı Anthony Albanese’nin katılması bekleniyor. Bu, Trump’ın mevcut başkanlık dönemindeki ilk Quad liderler zirvesi olacak.
Bu yıl Güneydoğu Asya Uluslar Birliği’nin dönem başkanlığını yürüten Filipinler, 16-18 Kasım’da ASEAN liderler zirvesine ve diğer toplantılara ev sahipliği yapacak. Daha geniş kapsamlı program 15-18 Kasım tarihleri arasında düzenlenecek. Quad toplantısının kesin tarihi henüz açıklanmadı.
Manila’daki buluşma, dört ortağın istişarelerini Trump’ın Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’le Shenzhen’de yapması beklenen görüşmelerin hemen öncesine yerleştirecek. Bu sıralama, toplantıya doğrudan gündeminin ötesinde bir önem kazandırıyor: Washington, Pekin’le müzakere etmeden önce bölgedeki kilit ortaklarına danışmış olacak.
Rubio, grubun deniz güvenliği ve afet müdahalesi alanlarındaki iş birliği sayesinde ivme kazandığını söyledi. Liderlerin kasım ayında, içeriğini açıklamadığı başka adımlar da duyurabileceğini belirtti.
İki yılı aşkın aranın ardından dönüş
Quad liderlerinin önceki zirvesi, Joe Biden’ın ABD başkanı olduğu dönemde, Eylül 2024’te Delaware eyaletinin Wilmington kentinde düzenlenmişti. Bir sonraki buluşmaya 2025’te Hindistan’ın ev sahipliği yapması planlanıyordu ancak ABD tarifeleri, petrol yaptırımları ve vize kısıtlamaları nedeniyle Yeni Delhi ile Washington arasındaki ilişkilerin kötüleşmesi, toplantının defalarca ertelenmesine yol açtı.
Liderler zirveleri arasındaki boşluğa rağmen dışişleri bakanları bir araya gelmeyi sürdürdü. Mayıs ve temmuz ayındaki toplantılar iş birliğinin ilerlemesini sağlarken, bu yıl grubun dönüşümlü başkanlığı Avustralya’da. Manila’daki zirveye ilişkin önceki plan da liderlerin ASEAN etkinliklerine katılmak üzere zaten kentte bulunacakları sırada bir araya getirilmesi fırsatına işaret etmişti.
Önerilen toplantının yoğun diplomasi takvimindeki yerini başlıca gelişmeler şöyle ortaya koyuyor:
- Eylül 2024: Quad liderleri son kez Delaware eyaletinin Wilmington kentinde bir araya geldi.
- 2025: Hindistan’da düzenlenmesi planlanan liderler zirvesi gerçekleşmedi.
- Mayıs 2026: Quad dışişleri bakanları Yeni Delhi’de bir araya gelerek 20 milyar dolar değerinde bir kritik mineraller çerçevesi başlattı.
- Temmuz 2026: Dışişleri bakanları özgür ve açık Hint-Pasifik’e ve ASEAN’ın merkezi rolüne desteklerini yineledi.
- 16-18 Kasım 2026: Manila, ASEAN liderleriyle ilgili toplantılara ev sahipliği yapacak ve planlanan Quad zirvesine zemin hazırlayacak.
- 18-19 Kasım 2026: Liderlerin APEC Ekonomi Liderleri Toplantısı için Shenzhen’de olması bekleniyor.
Rubio, Çin karşıtı nitelemesini reddetti
Quad, dört üyesinin birbirini savunmasını gerektiren bir antlaşma ittifakı değil, gayriresmî bir ortaklık. Üyeler, Çin’in artan askerî ve ekonomik etkisine ilişkin kaygılarını paylaşırken deniz farkındalığı, afet müdahalesi ve ekonomik güvenlik alanlarında iş birliği yapıyor.
ABD Dışişleri Bakanı Rubio, grubu Pekin’i hedef alan bir koalisyon olarak nitelemeyi reddetti. Atlanta’da konuşan Rubio, grubun açıklanan amacını şöyle anlattı:
Bu, Çin karşıtı ya da herhangi birine karşı kurulmuş bir koalisyon değil.
Aynı ülkenin bu kaygılarda tekrar tekrar öne çıktığını kabul etmekle birlikte, itirazların hükümetlerin tutumlarıyla ilgili olduğunu söyledi:
Herhangi bir ülkeye karşı var olan bir platform değil. Quad’da kaygılarımızı dile getirdiğimizde, hükümetlerin davranışlarına ve faaliyetlerine ilişkin kaygılarımızı ifade ediyoruz.
Çin’in Washington Büyükelçiliği ise dışlayıcı gruplara ve bloklar arasındaki gerilime karşı çıktı. Büyükelçilik sözcüsü Liu Chang, Pekin’in tutumunu şöyle ifade etti:
Ülkeler arasındaki iş birliği, herhangi bir üçüncü tarafı hedef almamalı; bölgesel barışa, istikrara ve refaha katkı sağlamalıdır.
Dolayısıyla Washington ile Pekin, gruba farklı bakış açılarıyla yaklaşıyor. Rubio, grubu ortak çıkarlar etrafındaki iş birliği ve zorlayıcı tutumlara karşı duruş olarak tanımlıyor. Pekin ise ülkeleri rakip kamplara çektiğini düşündüğü düzenlemelere itiraz ediyor.
Deniz güvenliği neden sofralara kadar uzanıyor?
Rubio, G20 toplantısı sırasında Güney Çin Denizi ve Tayvan Boğazı’ndaki saldırı ve baskıların ekonomileri riske attığı uyarısında bulundu. Gemilerin güvenli seyredememesinin en ciddi sonuçlarından biri olarak gıda güvenliğini gösterdi.
Deniz yollarından yakıt ve sanayi ürünlerinin yanı sıra gıda da taşınıyor. Gemiler gecikme, tehlike ya da rotalarını değiştirme baskısıyla karşılaşırsa teslimatlar daha az güvenilir hâle gelebilir, nakliye maliyetleri artabilir. Aileler için gıda güvenliği, yeterli miktarda ve uygun fiyatlı gıdaya düzenli olarak erişebilmek demek. Bu nedenle denizde yaşanan bir aksama, çatışma bölgesinden uzaktaki haneleri de etkileyebilir.
Quad dışişleri bakanlarının mayıs ayında Yeni Delhi’deki toplantının ardından yayımladığı açıklamada, tartışmalı bölgelerin askerîleştirilmesi de dâhil olmak üzere Doğu Çin Denizi ve Güney Çin Denizi’ndeki gelişmelere yönelik ciddi kaygılar dile getirildi. Bu bölgeler arasında kontrolü ya da çevrelerindeki deniz hakları tartışmalı olan resifler ve küçük adalar bulunuyor.
Bakanlar, bölgesel barış ve istikrarı tehdit eden, güç ya da baskı yoluyla gerçekleştirilen tek taraflı istikrarsızlaştırıcı eylemlere karşı çıktı. Açıklamadaki ifadeler, toprak anlaşmazlıklarının ele alınışını ülkelerin güvenli biçimde ticaret yapma ve denizlerde seyretme imkânıyla ilişkilendiriyor.
Zirveye ev sahipliği yapan ve Güney Çin Denizi’ndeki anlaşmazlıklara taraf olan Filipinler’in doğrudan çıkarı söz konusu. Manila’nın diplomatik görevi, Pekin’le ilişkileri farklılık gösteren hükümetlerin katıldığı daha geniş kapsamlı bir bölgesel toplantıya ev sahipliği yaparken deniz güvenliği görüşmelerine de alan açmak.
Kritik mineraller gündemi genişletiyor
Quad’ın mayıs ayındaki toplantısında 20 milyar dolarlık Quad Kritik Mineraller Girişimi Çerçevesi başlatılarak ekonomik güvenlik, deniz iş birliğinin yanında gündemin önemli başlıklarından biri hâline getirildi. Kritik mineraller, elektronik, bataryalar ve bazı savunma ekipmanları dâhil önemli sektörler için vazgeçilmez sayılan malzemeler.
Çerçeve, bu malzemelerin nasıl elde edildiğine ve tedarik edildiğine odaklanıyor. Üreticilerin nihai ürünleri imal edebilmesi için girdilere güvenilir biçimde erişmesi gerekiyor. İhracat kısıtlamaları ya da ani kesintiler, birkaç ülkedeki fabrikaları ve alıcıları etkileyebilir.
Dışişleri bakanlarının ortak açıklamasında ekonomik baskı, keyfî ihracat kısıtlamaları ve sanayide kapasite fazlası yaratan politikalara ilişkin ciddi kaygılar da dile getirildi. Kapasite fazlası, bir sektörün piyasaların kolayca karşılayabileceğinden daha fazla üretim yapabilmesi anlamına geliyor; bu durum rakipler ve ticari ilişkiler üzerinde baskı yaratabilir.
Bakanlar, güvenilir ve açık tedarik zincirleriyle güvenilir altyapı çağrısı yaptı. Açıklamanın bu bölümlerinde Çin’in adı anılmazken Rubio’nun sözleri, belirli bir ülkenin tutumuna ilişkin kaygıların siyasi tartışmanın parçası olmaya devam ettiğini ortaya koydu.
Trump’ın ziyareti sırasında yaşanabilecek bir başka gelişme de Manila ile Washington arasında Pax Silica girişimine yönelik bir çerçeve anlaşmasının imzalanması. İmza olasılık dâhilinde, ancak ziyaretin kesinleşmiş bir parçası değil. Bu girişim, Quad’ın kritik mineraller çerçevesinden ayrı bir konu.
Manila ittifak ilişkileriyle diyaloğu dengeliyor
Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr., son iki yılda dört Quad ülkesinin tümüne resmî ve devlet ziyaretleri gerçekleştirdi. Bu ilişkiler Filipinler’e katılması beklenen her liderle mevcut diplomatik kanallar sağlıyor ancak ev sahipliği yapması ülkeyi Quad üyesi hâline getirmiyor.
Filipinler Devlet Başkanlığı Ofisi Malacañang, Trump’ın ASEAN toplantısına katılacağını doğruladı ancak onun adına konuşma yetkisi olmadığını belirterek programını açıklamadı. Manila ayrıca dört üye ülke dışındaki bir Quad liderler zirvesine ev sahipliği yapan ilk yer olacak.
Washington, zirve hazırlıklarına Filipinler’in güvenliğine yönelik yeni güvenceler de eşlik ettirdi. ABD Büyükelçisi Lee Lipton, Savunma Bakanı Pete Hegseth’in bir önceki hafta Cebu’ya yaptığı ziyaretin ardından Amerikan taahhüdünü "sarsılmaz" olarak niteledi.
Lipton, bu taahhüdü ikili savunma anlaşmasının yıl dönümüne bağladı:
ABD-Filipinler Karşılıklı Savunma Antlaşması’nın 75. yılını kutlarken mesajımız açık: İttifakımız her zamankinden daha güçlü.
Washington’ın Manila’yla paylaştığını söylediği çıkarları da şöyle ifade etti:
Egemenliği savunma, toprak bütünlüğünü koruma ve hepimizin canlı küresel ticaret için dayandığı seyrüsefer özgürlüğünü güvence altına alma konusunda Filipin halkının yanında kararlılıkla duruyoruz.
Pekin’le Filipin diplomasisi de bu ittifak güvenceleriyle eş zamanlı olarak sürüyor. Filipinler Dışişleri Bakanı Ma. Theresa Lazaro ile Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, 3 Kasım’daki telefon görüşmesinde iletişimi sürdürme ve anlaşmazlıkları barışçıl biçimde yönetme konusunda mutabık kaldı. İlişkileri yatıştırma çabaları, Manila zirvesinden önce haftalarca süren deniz ve diplomasi anlaşmazlıklarının ardından geldi.
Shenzhen öncesinde ortaklarla istişare
Trump’ın 18-19 Kasım’da düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği toplantıları için Filipinler’den Shenzhen’e gitmesi bekleniyor. Marcos ve diğer liderlerin de toplantılara katılması öngörülüyor. Trump’ın Şi’yle planlanan görüşmesi, bu yıl aralarındaki üçüncü ikili buluşma olacak.
Eski ABD Malezya Büyükelçisi Edgard Kagan, Quad toplantısının Çin görüşmelerinden önce yapılmasının zamanlama açısından önemli olduğunu söyledi. Ortaklarla istişarenin, Pekin’le doğrudan müzakereler öncesinde Washington’ın konumunu güçlendirebileceğini savundu:
ABD’nin Çin Halk Cumhuriyeti ile görüşmeleri öncesinde kilit müttefik ve ortaklarıyla eş güdüm sağlaması ve istişarede bulunması her zaman yararlıdır.
Kagan, bu sıralamayı öncelikle ABD’nin müzakere pozisyonunu hazırlama çabası olarak değerlendirdi. Manila toplantısı, özellikle denizcilik ve ekonomiyle ilgili kaygıların kesiştiği alanlarda, Trump Şi’yle masaya oturmadan önce dört hükümete ortak önceliklerini ele alma fırsatı sunacak.
Güvenlik taahhütleri uygulamada sınanıyor
Planlanan zirve, ABD’nin askerî faaliyetlerinde yaşanan ve Washington’ın önceliklerine ilişkin bölgesel ortaklarda soru işaretleri yaratan değişiklikler sırasında düzenleniyor. ABD, haziran ayında Hint-Pasifik Komutanlığı’nın adını 2018’de kabul edilen tanımlamayı geri alarak Pasifik Komutanlığı olarak değiştirdi.
Trump daha sonra Güney Kore’yle yapılan yıllık askerî tatbikatların süresinin 11 günden beş güne indirilmesini emretti. Böylece tatbikat takviminden altı gün, yani sürenin yarısından fazlası çıkarılmış oldu. Washington ayrıca USS George Washington uçak gemisini Japonya’daki üssünden İran’la savaşa yönlendirdi. Böylece Hint-Pasifik’te kalıcı olarak konuşlandırılmış bir ABD uçak gemisi kalmadı.
Yönetim, bölgesel müttefik ve ortaklarından savunma maliyetlerinin daha büyük bir bölümünü karşılamalarını istedi. Hükümetler Trump’ın ziyaretini ve Manila’da açıklanabilecek taahhütleri değerlendirirken bu kararlar da gündemlerinde olacak.
Kagan, ABD’nin taahhüdünden vazgeçebileceği algısını kabul etmekle birlikte Trump’ın Filipinler’e yapacağı planlı ziyareti, önceki ASEAN zirvesine Malezya’da katılmasını ve Japonya ile Güney Kore ziyaretlerini devam eden angajmanın göstergeleri olarak sıraladı.
Manila’daki buluşmada açıklanacak somut adımlar, diplomatik sembolizm kadar önem taşıyacak. Rubio olası yeni adımlara işaret ederken mevcut iş birliği deniz güvenliği, afet müdahalesi ve kritik mineral tedarikini şimdiden birbirine bağlıyor. Zirve, dört liderin iki yılı aşkın aradan sonra doğrudan görüşmesini sağlayacak ve Çin’le yeni bir önemli diplomasi turunun hemen öncesinde gerçekleşecek.
Öne Çıkanlar
- Quad liderlerinin 16-18 Kasım’daki ASEAN toplantıları kapsamında Manila’da bir araya gelmesi planlanıyor; zirvenin kesin tarihi henüz açıklanmadı.
- Trump, Modi, Takaichi ve Albanese’nin Eylül 2024’ten bu yana düzenlenecek ilk Quad liderler toplantısına katılması bekleniyor.
- Rubio, grubun Çin karşıtı olduğu nitelemesini reddederken Pekin, üçüncü ülkeleri hedef alan oluşumlara karşı çıkıyor.
- Deniz güvenliği, gıda tedarikine yönelik riskler ve 20 milyar dolarlık kritik mineraller çerçevesi diplomasi gündeminin önemli başlıklarını oluşturuyor.
- Filipinler, deniz anlaşmazlıkları konusunda Pekin’le diyaloğu sürdürürken Washington’la iş birliğini güçlendiriyor.
- Planlanan zirve, Trump’ın 18-19 Kasım’da Shenzhen’de düzenlenecek APEC toplantılarında Şi’yle yapması beklenen görüşmelerden önce gerçekleşecek.






