2.100'den fazla tanı ve geciken tedaviye ilişkin uyarı
Ulusal Kanser Kontrol Programı'nın aktardığı Ulusal Kanser Kayıt Sistemi verilerine göre Sri Lanka'da 2023 yılında 1.521'i erkeklerde, 621'i kadınlarda olmak üzere 2.142 akciğer kanseri vakası kaydedildi. Doktorlar, birçok hastanın hastaneye ancak hastalık ilerledikten sonra başvurduğu ve bunun erken evrede tedavi olanağını azalttığı konusunda uyarıyor.
İçindekiler
- 2.100'den fazla tanı ve geciken tedaviye ilişkin uyarı
- 2023 verileri ne gösteriyor?
- Artış nasıl ölçüldü?
- Tanı evresi neden önemli?
- Önlenebilir risklerin başında sigara geliyor
- Kadınlar ve hiç sigara içmemiş kişiler de risk altında
- Kirli hava evde ve dışarıda insanlara ulaşabiliyor
- Diğer maruziyetler tıbbi değerlendirmede dikkate alınmalı
- Önemli Noktalar
Welisara'daki Ulusal Solunum Hastalıkları Hastanesi'nde görevli Göğüs Cerrahisi Uzmanı Dr. Saman Iddagoda, hastanede tedavi gören akciğer kanseri hastalarının çoğuna Evre III veya Evre IV'te tanı konduğunu söyledi. Hastane ve ulusal program verilerine ilişkin analizi, 2010 ile 2020 arasında hem erkeklerde hem de kadınlarda kaydedilen vakaların yaklaşık %50 arttığını da ortaya koydu.
Veriler, acil müdahale gerektiren iki sorunu bir arada gösteriyor: on yılda kaydedilen vaka sayısındaki artış ve büyük bir solunum hastalıkları hastanesine başvuran hastalarda tanının gecikmesi. Ulusal Kanser Kontrol Programı'ndan Toplum Hekimliği Uzmanı Dr. Hasarali Fernando, erken teşhisin başarılı tedavi ve iyileşme şansını artırabileceğini söyledi.
Doktorların belirlediği önlenebilir risklerin başında sigara kullanımı geliyor. Uyarıları, özellikle kadınlar olmak üzere hiç sigara içmemiş kişileri de kapsıyor. Başkalarının tütün dumanına maruz kalmak, kirli hava solumak ve ev içinde biriken duman, doktorların sıraladığı riskler arasında.
2023 verileri ne gösteriyor?
Sağlık yetkililerinin aktardığı Ulusal Kanser Kayıt Sistemi verilerine göre Sri Lanka'da 2023 yılında toplam 39.658 kanser hastası kaydedildi. Bunların 18.000'den fazlası erkek, yaklaşık 21.500'ü kadındı. Akciğer kanseri, 2.142 vaka üzerinden hesaplandığında toplamın yaklaşık %5,4'ünü oluşturdu.
Akciğer kanseri tanılarının yaklaşık %71'i erkeklerde, %29'u kadınlarda görüldü. Erkeklerdeki vaka sayısı kadınlardakinin yaklaşık 2,4 katıydı. Bu veriler, kaydedilen hastaların dağılımını gösteriyor; kişinin riski yaş, tütün dumanına maruz kalma ve diğer zararlı maddeler gibi etkenlere de bağlı.
Fernando, akciğer kanserinin Sri Lankalı erkeklerde ağız kanseri ve prostat kanserinin ardından üçüncü sırada yer aldığını belirtti. Iddagoda ise hastalığın kadınlarda da en sık görülen on kanser türü arasına girmeye başladığını, dolayısıyla her iki grup için de endişe kaynağı olduğunu söyledi.
Bir oran için açıklama gerekiyor. Fernando, akciğer kanserinin erkeklerde görülen kanserlerin yaklaşık %12'sini oluşturduğunu belirtti. Ancak 1.521 vaka, erkeklerdeki toplam 18.000'den fazla kanser hastası sayısına bölündüğünde oran %8,5'in altında kalıyor. %12'lik oranın hangi temele dayandığı belirtilmedi.
Artış nasıl ölçüldü?
Iddagoda'nın yaklaşık %50'lik artış tahmini, 2010-2020 dönemini kapsayan Welisara Göğüs Hastalıkları Hastanesi ve Ulusal Kanser Kontrol Programı akciğer kanseri verilerine dayanıyor. Artışın hem erkeklerde hem de kadınlarda görüldüğünü söyledi.
%50'lik artış, başlangıçtaki sayının yaklaşık bir buçuk katına çıkması demek. Örneğin başlangıçta 100 olan vaka sayısı 150'ye yükselir. On yılın başlangıcındaki vaka sayıları paylaşılmadığından, bu dönem için verilen temel ölçüt artış yüzdesi.
Önemli tarihler, tablonun farklı bölümlerini ortaya koyuyor:
- 2010: Hastane ve ulusal program analizinin başlangıç yılı.
- 2020: Yaklaşık %50'lik artışın görüldüğü analizin son yılı.
- 2023: 2.142 akciğer kanseri vakasının kaydedildiği yıl.
- 4 Kasım 2026: Iddagoda ve Fernando, Sağlığın Geliştirilmesi Bürosu'nun medya bilgilendirme toplantısında akciğer kanserindeki eğilimleri ve riskleri ele aldı.
Ulusal Kanser Kontrol Programı'nın kanser görülme sıklığı dizini, 2020, 2021 ve 2022 yıllarına ait görülme sıklığı ve ölüm oranı yayınlarını, 2006'dan 2019'a kadar yıllık görülme sıklığı yayınlarını ve çocukluk çağı kanseri kayıt sistemini listeliyor. Yetkililerin aktardığı 2023 toplamları, burada listelenen yayınlardan daha sonraki bir yıla ait.
Tanı evresi neden önemli?
Welisara'daki deneyim, hastaların uzman bakımına ne zaman ulaştığı konusunda ciddi bir soruna işaret ediyor. Iddagoda, burada tedavi gören akciğer kanseri hastalarının çoğuna Evre III veya Evre IV'te tanı konduğunu söyledi. Analizinde akciğer kanserinin Sri Lanka'da en fazla kanser kaynaklı ölüme yol açan tür olduğunu da belirtti.
Kanserin evresi, ne kadar yayıldığını gösterir. Genel olarak Evre III akciğer kanseri göğüs bölgesine yayılmıştır; çoğu zaman yakındaki yapılara veya lenf bezlerine ulaşır. Evre IV ise başka bir organa ya da diğer akciğere yayılmış olması demektir. Lenf bezleri, vücudun bağışıklık sisteminin bir parçası olan küçük yapılardır.
Tedavi seçenekleri, kanserin türü ve hastanın sağlık durumunun yanı sıra kısmen yayılımına da bağlıdır. Fernando, akciğer kanserinin erken teşhis edildiğinde başarıyla tedavi edilebileceğini söyledi. Pratik mesaj, belirtiler ortaya çıktığında tıbbi yardım almak ve doktorlara hastalığı daha erken araştırma olanağı tanımak.
Iddagoda'nın açıklaması, Welisara'da tedavi gören hastalarla ilgili. Hastaların her bir evrede teşhis edilme oranlarına ilişkin ulusal bir veri paylaşılmadı. Buna rağmen açıklaması, ülkenin akciğer kanseri eğilimlerinin incelenmesinde merkezi öneme sahip bir hastanede geç başvurunun başlıca endişelerden biri olduğunu gösteriyor.
Önlenebilir risklerin başında sigara geliyor
Fernando, akciğer kanserlerinin yaklaşık %90'ının sigarayla ilişkili olduğunu tahmin etti; açıklamalarına ilişkin başka bir aktarımda ise %80 ila %90 aralığı verildi. Sigara içmemeyi ve içenlerin bırakmasına yardımcı olmayı, hastalık yükünü azaltmanın önemli yolları olarak gösterdi.
Tütün dumanında, hücrelerin içindeki genetik talimatlara zarar verebilen maddeler bulunur. Bu hasar hücre büyümesini kontrol eden mekanizmaları etkilediğinde hücreler anormal biçimde çoğalmaya ve kanser oluşturmaya başlayabilir. Risk, maruz kalmayla birlikte gelişir. Bu nedenle sigaraya başlamayı önlemek ve maruziyetin sürmesini engellemek önem taşır.
Fernando, pasif içiciliği de bir risk olarak gösterdi. Pasif içicilik, başkalarının içtiği sigaradan çıkan dumanın solunmasıdır. Dolayısıyla kişi kendisi sigara içmese bile evde, iş yerinde veya başka bir ortak alanda tütün dumanına maruz kalabilir.
Ortak kapalı alanları tütün dumanından arındırmak, bu maruziyeti doğrudan azaltır. Sigara içenlerin bırakmak için destek alması çevrelerindeki kişilere de fayda sağlar. Doktorların önleme mesajı, bireysel bir alışkanlığın tüm hane halkının soluduğu havayı etkilediğine dikkat çekiyor.
Kadınlar ve hiç sigara içmemiş kişiler de risk altında
Iddagoda, özellikle kadınlar olmak üzere sigara içmeyen kişilerde akciğer kanseri vakalarının arttığını söyledi. 2023 yılında kadınlarda kaydedilen 621 tanı, o yılki akciğer kanseri vakalarının neredeyse onda üçünü oluşturuyor.
Doktorlar, sigara kullanımı dışındaki çeşitli maruziyet kaynaklarına dikkat çekti: başkalarının tütün dumanı, dış ortam kirliliği, ev içi duman ve bazı tehlikeli maddeler. Bazı kronik solunum yolu hastalıkları da riski artırabilen etkenler arasında sayıldı.
Hiç sigara içmemiş kişilerin de endişe verici belirtiler karşısında tıbbi yardım alması gerekiyor. Doktor için kişinin sigara geçmişinin yanı sıra ev koşulları, iş yerindeki maruziyetler ve mevcut solunum yolu hastalıkları da önemli bilgiler. Fernando'nun uyarısı, sigara içmeyen kişileri de farkındalık ve erken değerlendirme çağrısına dahil ediyor.
Kirli hava evde ve dışarıda insanlara ulaşabiliyor
Fernando, dış ortam hava kirliliğini araçların ve sanayi faaliyetlerinin yol açtığı emisyonlarla ilişkilendirdi. Ev içinde ise özellikle havalandırmanın yetersiz olduğu yerlerde odun veya gazyağıyla yemek pişirirken oluşan dumanı vurguladı.
Havalandırma, temiz havanın içeri girmesini ve kirli havanın dışarı çıkmasını sağlar. Yemek pişirme sırasında oluşan duman bir odada biriktiğinde yakındaki kişiler bu havayı solumaya devam eder. Dolayısıyla sorun hem yakılan yakıtı hem de ortaya çıkan dumanın ne kadar kolay dışarı çıkabildiğini kapsıyor.
Doktorlar, maruziyeti azaltmanın bir parçası olarak temiz ve iyi havalandırılan ortamların korunmasını önerdi. Odun veya gazyağı kullanan haneler için vurgulanan somut sorun, dumanın yaşam alanında birikmesi. Yemek pişirenler ve diğer aile üyeleri bu ortamda uzun süre kalabiliyor.
Tütün kullanımını önlemek ve ev içi hava kalitesini iyileştirmek, farklı maruziyet kaynaklarını hedef alıyor. Her ikisi de doktorların akciğer kanserini önlemenin neden sigara içenlerin ötesine ulaşması gerektiğine ilişkin açıklamalarında yer alıyor.
Diğer maruziyetler tıbbi değerlendirmede dikkate alınmalı
Fernando, radon, asbest ve silikanın da akciğer kanseri riskleri arasında bulunduğunu belirtti. Radon, topraktan ve bazı yapı malzemelerinden kaynaklanabilen radyoaktif bir gazdır. Radyoaktif maddeler, canlı hücrelere zarar verebilen enerji yayar.
Asbest, geçmişte yapı ve başka malzemelerde kullanılan mineral lifleri ifade eder. Silika taş ve kum gibi maddelerde bulunur; çalışma sırasında ince toz oluştuğunda solunum açısından tehlike yaratabilir. Fernando bu maddelere mesleki maruziyete dikkat çekerek kişinin iş geçmişinin tıbbi değerlendirmede önemli olduğunu belirtti.
Adını verdiği bir başka risk etkeni de uzun süredir devam eden bazı solunum yolu hastalıklarıydı. Solunumla ilgili şikâyetleri olan bir hasta; mevcut akciğer hastalığını, tütün dumanına maruziyetini, ev içi dumanı ve tehlikeli toz ya da liflerin bulunduğu işlerde çalışma geçmişini doktoruyla paylaşarak değerlendirmeye yardımcı olabilir.
Erken tıbbi değerlendirme ve maruziyetin azaltılması, doktorların uyarılarındaki iki pratik öncelik. Sri Lanka'da bir yılda kaydedilen vaka sayısı 2.100'ü aşarken Welisara'daki deneyim birçok hastanın hastalığı ilerlemiş halde başvurduğunu gösteriyor. Daha erken değerlendirme, hastalığın bu aşamaya gelmeden müdahale edilmesine fırsat verebilir.
Önemli Noktalar
- Sri Lanka'da 2023 yılında 1.521'i erkeklerde, 621'i kadınlarda olmak üzere 2.142 akciğer kanseri vakası kaydedildi.
- Akciğer kanseri, o yıl kaydedilen 39.658 kanser hastasının yaklaşık %5,4'ünü oluşturdu.
- Welisara ve ulusal program verilerinin analizi, 2010-2020 arasında vakaların yaklaşık %50 arttığını ortaya koydu.
- Iddagoda, Welisara'da tedavi gören akciğer kanseri hastalarının çoğuna Evre III veya Evre IV'te tanı konduğunu söyledi.
- Fernando'ya göre önlenebilir risklerin başında sigara geliyor; ancak hiç sigara içmeyen kişiler de risk altında.
- Diğer riskler arasında pasif içicilik, ev içi ve dış ortam hava kirliliği, radon, asbest ve silika bulunuyor.
- Doktorlar sigara içilmemesi, zararlı duman maruziyetinin azaltılması ve belirtiler ortaya çıktığında erken tıbbi yardım alınması çağrısında bulundu.






