İş hayatında yasal kimlik, evlilikte ortak soyadı
Japonya, evli çiftlerin nüfusa kayıtlı tek bir soyadı taşıması şartını korurken kişilerin evlilik öncesinde kullandıkları soyadlara yasal tanınma sağlamayı değerlendiriyor. Öneri, en çok kadınları etkileyen bir yükü hafifletmeyi amaçlıyor: hükümet verilerine göre 2019'da evliliklerin yüzde 95,5'inde soyadını değiştiren taraf kadın oldu.
İçindekiler
- İş hayatında yasal kimlik, evlilikte ortak soyadı
- Önerilen yasa neleri değiştirecek?
- Eski soyadların kullanımında yirmi yıllık genişleme
- İki ad kullanmanın yarattığı sorunlar
- Ad değişikliğinin kariyer açısından anlamı
- İş dünyası daha tutarlı bir sistem istiyor
- 1996 tarihli tavsiye neden hâlâ karşılıksız?
- Parlamento reform için iki farklı yolla karşı karşıya
- Yasal tartışmanın ardındaki kişisel tercihler
- Öne Çıkanlar
Adalet Bakanı Takashi Yamashita, hükümetin eski soyadın kullanımına yasal dayanak oluşturmak ve gayriresmî bir alternatif ad olarak bırakmak yerine nerelerde kullanılabileceğini netleştirmek istediğini söyledi. Hükümet, mevcut parlamento oturumu sırasında yasa tasarısı sunma planını erteledi. Önerinin mart ayı civarında sunulması bekleniyordu ancak henüz kesin bir tarih açıklanmadı.
Temel tercih, birbirinden farklı iki reform arasında. Bunlardan biri, aile kütüğünde ortak soyadı şartını korurken kişinin doğum soyadına gündelik yaşamda daha geniş yasal tanınma sağlayacak. Diğeri ise çiftlerin evlilikten sonra farklı yasal soyadlarını korumasına izin verecek.
Başbakan Sanae Takaichi, gündelik hayattaki dezavantajları azaltmak için doğum soyadlarının kullanım alanının genişletilmesini destekliyor. İsteğe bağlı ayrı soyadı uygulamasını savunanlar ise bu yaklaşımın mevcut şartı değiştirmeden bırakabileceğinden ve daha kapsamlı bir reform yönündeki baskıyı azaltabileceğinden endişe ediyor.
Önerilen yasa neleri değiştirecek?
Önerilen yasa tasarısı, Takaichi'nin Liberal Demokrat Partisi ile koalisyon ortağı Nippon Ishin, diğer adıyla Japonya Yenilik Partisi, arasındaki anlaşmayı temel alıyor. Bu yaklaşım, evli her çift için tek bir resmî soyadı uygulamasını korurken doğum soyadlarının toplumsal yaşamın farklı alanlarında yasal geçerlilik kazanmasını sağlayacak.
Hazırlanan öneri uyarınca, merkezi ve yerel yönetimlerin yanı sıra işletmelerin de doğum soyadlarının kullanımına imkân tanıması gerekecek. Yükümlülüklerin tam kapsamı, hangi işlemlerin buna dâhil olacağı ve iki ad arasındaki ilişkinin nasıl düzenleneceği henüz değerlendiriliyor.
Japonya'da aile kütüğü, yasal aile ilişkilerini ve kayıtlı adları içeriyor. Mevcut evlilik kuralına göre eşlerden biri diğerinin soyadını alabiliyor. İsteğe bağlı ayrı soyadı sistemi ise her kişinin kendi yasal soyadını korumasına izin verirken ortak soyadı isteyen çiftlerin bunu seçebilmesini de sağlayacak.
Bir kişi iş hayatından resmî işlemlere geçtiğinde aradaki pratik fark önem kazanıyor. Bir kadın müşterileri tarafından doğum soyadıyla tanınıyor olabilir ancak vergi kayıtlarında veya kimlik belgelerinde başka bir adı bulunabilir. İlk soyadın yasal tanınma kazanması bu tür işlemleri kolaylaştırabilir; ancak hükümetin tercih ettiği model çiftin ortak kayıtlı soyadını koruyacak.
Eski soyadların kullanımında yirmi yıllık genişleme
İçişleri ve İletişim Bakanlığına bağlı Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Bürosu, eski soyadı politikasına ilişkin incelemesinde uzun bir dizi idari değişikliği belgeliyor. Merkezi hükümet çalışanlarının belirli iş yeri belgelerinde eski soyadlarını kullanmalarına Mart 2001'de izin verildi. Eylül 2017'de bu izin, belirli bir yasal veya pratik engel bulunmayan kullanım alanlarını da kapsayacak şekilde genişletildi.
Bakanlar Kurulunun 25 Aralık 2020'de onayladığı Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Beşinci Temel Planı, eski soyadların kullanımının daha da yaygınlaştırılmasını ve kamuoyuna duyurulmasını taahhüt etti. Plan ayrıca değişen aile yapıları, kamuoyu görüşleri, mahkeme kararları ve çocukların çıkarları dikkate alınarak evli kişilerin soyadlarını düzenleyen kuralların incelenmeye devam edilmesini istedi.
- Mart 2001: Merkezi hükümet kurumları, çalışanların belirli iş yeri kayıtlarında eski soyadlarını kullanmasına izin vermeye başladı.
- Eylül 2018: Bakanların, hükümet temsilcisi olarak atanma gibi istisnalar dışında, dış ilişkilerdeki yasal işlemlerde eski soyadlarını kullanmasına izin verildi.
- 2019: Eski soyadların kullanılabildiği kayıtlar ocak ayında hemşirelik ruhsatlarını, kasım ayında ikamet kayıtları ile My Number kartlarını ve aralık ayında sürücü belgelerini kapsayacak şekilde genişletildi.
- Nisan 2021: Pasaportlara eski soyadı eklenmesine ilişkin şartlar esnetildi ve "Eski Soyadı" gibi ibareler eklendi.
- 30 Eylül 2021: Büro, daha sonraki bir tarihte başlaması planlanan bazı uygulamalar da dâhil olmak üzere, eski soyadın kullanılabildiği 287 yeterlilik ve mesleki unvanı listeledi.
Büronun Haziran 2021 tarihli listesinde 263 yeterlilik ve mesleki unvan yer alıyordu. Eylül ayındaki toplam sayı 24 artarak yaklaşık yüzde 9 yükseldi. Her iki listede de ileride başlayacak bazı izinlere yer verilmesi, kapsamın tek tek idari kararlarla genişletildiğini gösteriyor.
İki ad kullanmanın yarattığı sorunlar
Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Bürosu, kamu başvuruları, anketler ve diğer geri bildirimlerden yararlanarak uygulamadaki sınırları inceleyen raporunda yaşanan güçlükleri de sıraladı. Örnekler vergi işlemlerini, banka hesaplarını, kredi kartlarını, seyahati, mahremiyeti ve mesleki kayıtları kapsıyor.
Vergi beyannameleri ve vergi bildirimlerinde kayıtlı adlar kullanılırken bankaların ve kredi kartı şirketlerinin eski soyadları kabul etme uygulamaları farklılık gösteriyor. Bu nedenle doğum soyadını iş yerinde kullanabilen biri, finansal işlemlerde ve kamu kurumlarındaki işlemlerinde yine başka bir ad kullanmak zorunda kalabiliyor.
İşverenler de ek maliyetlerle karşılaşıyor. İnsan kaynakları ve bordro birimlerinin, çalışanın işte kullandığı adı kayıtlı adıyla eşleştiren sistemlere ihtiyacı olabilir. Büro; ek idari işleri, sistem değişikliği maliyetlerini ve kişilerin kimliğini belirlerken hata yapılması riskini tespit etti.
İncelemede mahremiyet de endişe konusu olarak kayda geçti. Adı değiştirmek veya iki adı birden göstermek kişinin evlendiğini ya da boşandığını ortaya çıkarabilir. Ailevi durumunu iş yerinde gizli tutmayı tercih edenler için iki soyadını açıklama zorunluluğu, idari bir sorunun yanı sıra kişisel bir yüke de dönüşebilir.
Ad değişikliğinin kariyer açısından anlamı
Tokyo'da çalışan Akiko Saikawa, evlendikten sonra pasaportunu ve diğer belgelerini değiştirmek, sosyal medya hesaplarını güncellemek de dâhil olmak üzere onlarca işlem yapmak zorunda kaldığını anlattı. Ayrıca işte kızlık soyadını kullanmaya devam etmek istediğini işverenlerine bildirmesi gerekti.
Saikawa yaşadığı aksaklığı şöyle anlattı:
Çok zaman alıyor ve işleri zorlaştırıyordu,
Araştırmacılar ve diğer meslek gruplarından kişiler farklı bir sorunla karşılaşabiliyor: Tanınırlıkları makale yayımladıkları, patent kaydettirdikleri veya iş kurdukları ada bağlı olabilir. Büronun incelemesinde araştırma kayıtlarının ve kariyer geçmişinin kesintiye uğramasına, ayrıca bir işletmenin gelecek kuşağa devredilmesinde yaşanan güçlüklerle ilgili endişelere yer veriliyor.
Japonya Kadın Üniversitesi'nde çalışma ekonomisi uzmanı profesör olan Machiko Osawa, evrak işlerini kadınların mesleki başarılarına yönelik tutumla ilişkilendirdi. Şöyle dedi:
Yeni evli kadınlar banka hesaplarındaki, kredi kartlarındaki, pasaportlarındaki ve diğer tüm resmî belgelerindeki adlarını değiştirmek için çok fazla zaman harcamak zorunda. Mesleğinde kendine bir yer edinmiş kadınlar için adını değiştirmeye zorlanmak, başardıklarının inkâr edilmesi anlamına geliyor. Bu durum kafa karışıklığı yaratıyor ve kadınları erkeklere tabi kılıyor,
İş dünyası daha tutarlı bir sistem istiyor
Çalışma İdaresi Enstitüsünün 2022'de yaptığı bir ankete göre şirketlerin yaklaşık yüzde 84'ü kadınların işte doğum soyadlarını kullanmasına izin veriyordu. Bu oran, yasal kayıtlarda evli çiftlerin ortak soyadı şartı sürse de iş yeri uygulamalarının mesleki adları koruma yönünde ne kadar yaygınlaştığını gösteriyor.
Uluslararası seyahat, iki sistem arasındaki farkı ortaya çıkarıyor. Konuşma yaptığı sırada Shiseido'nun Üst Yöneticisi olarak tanıtılan Masahiko Uotani, kullandıkları soyadı kimlik belgelerindekiyle eşleşmediği için kadın yöneticilerin otel odalarına alınmadığını veya yurt dışındaki toplantılara katılmalarının engellendiğini anlattı.
Uotani, Japonya İş Federasyonu toplantısında şunları söyledi:
Mevcut sistem, uluslararası alanda faaliyet gösterenlerin kariyer gelişimi önünde bir engele dönüşüyor,
Keidanren olarak bilinen federasyon, isteğe bağlı ayrı soyadı kampanyasını destekledi ve akademik makaleler ile iş sözleşmelerinde yaşanan güçlükleri içeren örnekleri topladı. Federasyonun o dönemki başkanı Masakazu Tokura, kadınların çalışma yaşamını desteklemek için uygulamanın öncelikli olarak hayata geçirilmesi çağrısında bulundu.
Hükümetin kendi incelemesinde, pasaporttaki kayıtlı ad ile mesleki amaçlarla kullanılan ad arasındaki farkların açıklanması gerektiği de kaydediliyor. Bir belgeye eski soyadın eklenmesi iki kimlik arasındaki bağlantıyı kurmaya yardımcı olurken, belirli bir işlemde kabul edilip edilmeyeceği yine işlemi yapan kurumun uyguladığı kurallara bağlı kalıyor.
1996 tarihli tavsiye neden hâlâ karşılıksız?
Adalet bakanına danışmanlık yapan bir kurul, 1996'da çiftlerin ayrı soyadlarını korumasına izin verilmesini tavsiye etti. Muhafazakârların muhalefeti, önerinin yasalaşmasını engelledi. Ortak soyadı şartı, 1898'e dayanan Medeni Kanun çerçevesinde yer alıyor; mevcut kural ise çiftin eşlerden herhangi birinin soyadını seçmesine izin veriyor.
Yüksek Mahkeme, ortak soyadı sisteminin anayasaya uygun olduğuna 2015'te ve 2021'de hükmetti; reform kararını parlamentoya bıraktı. Kurala itiraz eden çiftler, ad değiştirme yükünün neredeyse tamamını kadınların üstlenmesi nedeniyle uygulamanın anayasal cinsiyet eşitliği ilkesiyle çeliştiğini savundu.
LDP'nin muhafazakâr üyeleri, aile birliği ve çocuklara ilişkin kaygıları gerekçe göstererek ortak soyadı uygulamasını savundu. 2020 tarihli toplumsal cinsiyet eşitliği planında da reform değerlendirilirken aile bütünlüğü ve çocukların üstün yararının dikkate alınması gerektiği belirtilmişti.
Siyasi temkinlilik Takaichi'den önce de vardı. Başbakanlığı döneminde Fumio Kishida, geniş kamuoyu desteği sağlamak amacıyla tartışmaların sürdürülmesi çağrısında bulundu. İş dünyası örgütleri, muhalefet partileri ve bazı LDP milletvekilleri tercih hakkını savunsa da iktidar partisindeki görüş ayrılıkları yasama çalışmalarını tekrar tekrar yavaşlattı.
Parlamento reform için iki farklı yolla karşı karşıya
Japonya Anayasal Demokrat Partisi ile Halk İçin Demokrat Parti, 2025'in başlarında isteğe bağlı ayrı soyadı uygulamasına ilişkin yasa tasarıları sundu. Temsilciler Meclisi konuyu 28 yıl sonra ilk kez görüşerek daha kapsamlı reformu yeniden parlamentonun gündemine taşıdı.
LDP içindeki görüş ayrılıkları, partinin kendi yasa tasarısını hazırlamasını engelledi. Hükümetin doğum soyadlarının tanınmasına ilişkin önerisi, Nippon Ishin ile varılan anlaşmanın da desteğiyle farklı bir yol olarak ortaya çıktı.
LDP'nin Danışmanlar Meclisindeki azınlık konumu, tasarının kabul edilmesi için parti dışından destek alınmasını önemli kılıyor. Sanseito da dâhil olmak üzere küçük partiler, hükümet önerisinin yasalaşıp yasalaşmayacağını etkileyebilir.
İsteğe bağlı ayrı soyadı uygulamasını savunanlar, doğum soyadlarının daha geniş ölçüde tanınmasının evlilik kuralını değiştirmek yerine siyasi bir ikameye dönüşebileceğinden kaygı duyuyor. Takaichi'nin yaklaşımı, ortak kayıtlı soyadını korurken gündelik hayatın zorluklarını azaltmaya odaklanıyor. Hangi kurumların hangi yükümlülükleri üstleneceğine ve soyadı şartının değiştirilip değiştirilmeyeceğine parlamento karar verecek.
Yasal tartışmanın ardındaki kişisel tercihler
Büronun incelemesinde, aile soyadını korumaya ilişkin kaygılar da dâhil olmak üzere, soyadı şartını evliliğin önünde engel gören kişilerden gelen ifadeler yer alıyor. Bazı kişilerin evliliklerini kaydettirmeden birlikte yaşamayı tercih ettiği de kaydediliyor. İncelemede, ad değişikliğinden sonra kimliğini kaybetmiş gibi hissettiğini anlatan kişilere de yer veriliyor.
Evlilik ve yeniden evlenme, bazı aileler için idari işlemleri daha karmaşık hâle getiriyor. İncelemede, Sağlık, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının nüfus istatistiklerine dayanarak, belirtilen dönemde evliliklerin yaklaşık dörtte birinin yeniden evlenen kişiler arasında gerçekleştiği aktarılıyor. Ayrıca bir kişinin birden fazla eski soyadı olabileceğine de dikkat çekiliyor.
Japonya'daki düşük doğum oranı ve küçülen nüfus, aile yaşamına ilişkin tartışmalara daha geniş bir aciliyet kazandırıyor. Burada kayda geçen somut kaygılar, evlenmenin getirdiği maliyetleri, mesleki kimliği korumayı ve bir ilişkinin resmî olarak kaydedilip kaydedilmemesine karar vermeyi içeriyor.
Çalışanlar, işletmeler ve kamu kurumları açısından acil mesele; para, kimlik veya yasal evrak söz konusu olduğunda alışılmış iş adının tutarlı biçimde kabul edilip edilmeyeceği. Ayrı yasal soyadlar isteyen çiftler içinse mesele daha temel: Evliliğin eşlerden birini kayıtlı kimliğini değiştirmeye zorlaması gerekip gerekmediği.
Öne Çıkanlar
- Japonya, evli çiftlerin kayıtlı tek bir soyadı taşıması şartını korurken doğum soyadlarına yasal tanınma sağlamayı değerlendiriyor.
- Hükümet verilerine göre 2019'da evliliklerin yüzde 95,5'inde soyadını değiştiren taraf kadın oldu.
- İdari izinler 2001'den bu yana genişledi ancak hükümet incelemelerinde vergi, bankacılık, seyahat, mahremiyet ve kariyerle ilgili sorunlar hâlâ kaydediliyor.
- 2022'de ankete katılan şirketlerin yaklaşık yüzde 84'ü kadınların işte doğum soyadlarını kullanmasına izin veriyordu.
- Muhalefet partileri 2025'te isteğe bağlı ayrı soyadı tasarıları sundu; böylece 28 yıl aradan sonra Temsilciler Meclisinde konu yeniden tartışmaya açıldı.
- Hükümet, ayrıntılar değerlendirilmeye devam ederken öneriyi mevcut parlamento oturumu sırasında sunma planını erteledi.






