Organ naklindeki kıtlık, çocukların rızasına ilişkin tartışmayla karşı karşıya
Vietnam Sağlık Bakanlığı, nakil bekleyen çocukların uygun donör havuzunun genişletilmesine ihtiyaç duyduğunu belirtiyor. Bakanlığın 21 Ekim 2026’da Ulusal Meclis’e sunduğu çözüm önerisi, 18 yaşından küçüklerin ölümünden sonra bağış için kayıt yaptırmasına ve hayattayken sıkı biçimde sınırlandırılmış yenilenebilir doku bağışında bulunmasına izin verilmesini öngörüyor. Yedi yaşındaki çocukların da katıldığı bir danışma süreci, önerinin yoğun biçimde incelenmesine yol açtı.
İçindekiler
- Organ naklindeki kıtlık, çocukların rızasına ilişkin tartışmayla karşı karşıya
- Çocuklar hayattayken ne bağışlayabilir?
- Ölümden sonra bağış nasıl yapılacak?
- Bakanlık neden donör havuzunu genişletmek istiyor?
- Okul anketi neden tartışmanın odağına yerleşti?
- Çocukları baskı altında bırakmadan dinlemek
- Aile rızası neden bağımsız denetim gerektiriyor?
- Adil dağıtım ve çocukluk sonrasını da kapsayan korumalar
- Uluslararası örnekler eşliğinde kapsamlı bir değişiklik
- Öne Çıkanlar
Bakanlığın 23 Ekim tarihli açıklaması, tıbbi ihtiyacın boyutunu ortaya koyuyor: Vietnam’da 1992 ile Mart 2026 arasında 11.187 organ nakli yapıldı. Bakanlığa göre Ulusal Çocuk Hastanesi’nde her yıl 20’den fazla çocuk karaciğer, yaklaşık 40 çocuk ise böbrek nakli bekliyor.
Ebeveynler ve milletvekilleri, çocukların kendilerine sunulan seçenekleri anlayıp anlayamayacağını, okullarda yapılan anketlerin gerçekten özgürce yanıtlanmaya imkân verip vermediğini ve yakınlarının çocuklara bağış yapmaları için baskı uygulayıp uygulayamayacağını sorguluyor. Bu kaygılar, önerilen yaş sınırlarının ötesine geçerek rızanın nasıl alınacağına ve doğrulanacağına da uzanıyor.
Sağlık Bakanlığı’nın 23 Ekim tarihli açıklamasında, tasarının çocukları bağışa teşvik etmekten ziyade katı koruma önlemleri getirmeyi amaçladığı belirtiliyor. Hayattayken bağış ile ölümden sonra bağış birbirinden ayrılıyor ve her biri için farklı koşullar öngörülüyor.
Öneriye göre, yaşayan küçük yaştaki kişilerden sağlıklı organ alınamayacak. Ölümden sonra bağış için ölümün bağımsız bir sağlık kurulu tarafından doğrulanması, çocuğun önceden dile getirdiği ya da kayda geçirdiği isteği ve ebeveynin veya vasinin rızası gerekecek. Tasarı hâlâ değerlendirme aşamasında; yasanın yürürlük tarihi olarak 1 Ocak 2028 öneriliyor.
Çocuklar hayattayken ne bağışlayabilir?
18 yaşından küçük yaşayan donörlerin, uygun bir yetişkin donör bulunamaması hâlinde yalnızca kan yapıcı kök hücreler gibi yenilenebilir dokuları belirli yakınlarına bağışlamasına izin verilecek. Böbrek gibi bir organdan farklı olarak yenilenebilir doku, alındıktan sonra vücut tarafından yeniden üretilebiliyor.
15 yaşından 18 yaşına kadar olan çocuklar bu dokuları bir aile üyesine bağışlayabilecek. 15 yaşından küçük çocuklar ise yalnızca biyolojik ebeveynlerine veya biyolojik kardeşlerine bağışta bulunabilecek. Her çocuğun tıbben uygun olması, bağımsız danışmanlık alması ve ebeveyninin ya da vasisinin rızasının yanı sıra bağışa kendisinin de onay vermesi gerekecek.
Ulusal Çocuk Hastanesi Müdürü Profesör Tran Minh Dien, kan yapıcı kök hücrelerin kemik iliğinden veya kandan alınabildiğini ve lösemi, kemik iliği yetmezliği, ağır talasemi ve kalıtsal bağışıklık yetmezlikleri dâhil çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanıldığını açıkladı. Bazı durumlarda en yakın biyolojik uyumu bir kardeş sağlayabiliyor.
Tasarı, yaşayan ve 18 yaşından küçük kişilerden sağlıklı böbrek, karaciğer, kalp, akciğer veya başka organların alınmasını yasaklamayı sürdürecek. Kök hücre bağışını değerlendiren aileler açısından pratik sorular; uyum, çocuğun sağlığı, bağımsız danışmanlık ve bağışı reddetme özgürlüğüyle ilgili olacak.
Dien ayrıca küçüklerin hangi dokuları bağışlayabileceğini, fiziksel ve psikolojik sağlıklarının nasıl değerlendirileceğini ve bağış sonrasında ne tür tıbbi bakım ve takibin sağlanacağını belirleyen ayrıntılı kurallar çağrısında bulundu.
Ölümden sonra bağış nasıl yapılacak?
Çocuklar yasal temsilcilerinin yazılı rızasıyla donör olarak kaydolabilecek. Hükümetin meclisteki sunuma ilişkin açıklamasında çocuğun yazılı onayının da gerektiği belirtiliyor. Kayıt her zaman değiştirilebilecek veya iptal edilebilecek.
Ölümden sonra organların alınabilmesi için bağımsız bir sağlık kurulunun beyin ölümünü veya dolaşımın durmasına bağlı ölümü doğrulaması, önceden yapılmış bir kayıt ya da bağış isteğinin bulunması ve ebeveynin veya vasinin rıza göstermesi gerekecek. Beyin ölümü, solunumu kontrol eden işlevler dâhil tüm beyin işlevlerinin kalıcı olarak yitirilmesi anlamına geliyor. Dolaşımın durmasına bağlı ölüm ise kan dolaşımının kalıcı olarak durmasıdır.
Dien, doğru tıbbi değerlendirmenin gerekliliğini vurgulayarak derin koma ile beyin ölümünün farklı tıbbi durumlar olduğunu belirtti. Tasarıya göre ölüm kararını veren kurul; tedavi, bağışı teşvik etme, organ çıkarma veya nakil süreçlerinden bağımsız olacak. Kuruldaki tüm hekimlerin ölüm kararında görüş birliğine varması gerekecek.
Ulusal Meclis Kültür ve Sosyal İşler Komitesi, kişinin ölümünden önce dile getirdiği isteklerin bağışa nasıl yetki vereceğine ilişkin tutarlı kurallar talep etti. Bu konu, özellikle bir aile çocuğun isteğinin resmî olarak kaydedilmediğini, sözlü olarak dile getirildiğini belirttiğinde önem kazanıyor.
Bakanlık neden donör havuzunu genişletmek istiyor?
Sağlık Bakan Yardımcısı Vu Manh Ha, nakledilen organların yüzde 91,4’ünün canlı donörlerden, yüzde 8,6’sının ise beyin ölümü gerçekleştiği bildirilen donörlerden geldiğini söyledi. Bu oranlara göre canlı donörler, hayatını kaybetmiş donörlerin sağladığı organların 10 katından fazlasını sağlıyor.
Tasarı, bakanlığın mevcut mevzuatın izin vermediğini belirttiği dolaşımın durmasına bağlı ölüm sonrasında bağışa da izin verecek. Ha, bu yöntemin ABD, Birleşik Krallık ve İspanya’da hayatını kaybeden donörlerin yaklaşık yarısını oluşturduğunu söyledi. Dolayısıyla Vietnam’ın önerdiği genişleme, hem yeni bir hayatını kaybeden donör kategorisini hem de küçük yaştakilere yönelik yeni kuralları kapsıyor.
Çocukların kan grubu, bağışıklık özellikleri ve vücut ölçüleri bakımından uyumlu organlara ihtiyacı var. Yetişkinlerden alınan bir organ küçük bir çocuğa büyük gelebilir; kan damarlarının çapındaki farklılıklar da ameliyatı zorlaştırabilir. Hayatını kaybeden daha genç donörler, aksi hâlde uygun donör bulmakta zorlanacak bazı çocuklara uyumlu organ sağlayabilir.
Bakanlık, 2022’de 2 No’lu Çocuk Hastanesi’nde son evre kronik böbrek yetmezliği olan 80’den fazla çocuk bulunduğunu bildirdi. Ulusal Çocuk Hastanesi Müdür Yardımcısı Doçent Pham Duy Hien de hastanede karaciğer nakli bekleyen ve 25’i acil nakil gereken 65 çocuk bulunduğunu açıkladı. Bakanlığın yıllık bekleme rakamları ile Hien’in güncel bekleme listesi, ihtiyacı farklı ölçütlerle ortaya koyuyor.
Ulusal Meclis üyesi ve Hanoi Tıp Üniversitesi Hastanesi Müdürü Nguyen Lan Hieu, sıkı koruma önlemleriyle nakil imkânlarının genişletilmesini destekliyor. Hieu, uygun organ bulmayı bekleyecek kadar zamanı olmayan, ağır kalp ve böbrek yetmezliği bulunan çocukları tedavi ettiğini anlatmıştı.
Okul anketi neden tartışmanın odağına yerleşti?
Danışma sürecine ilişkin duyurularda, 12-21 Ekim tarihleri arasında yedi yaşından 18 yaşına kadar olan çocuklardan görüş istendi. Okullara dağıtım talimatlarında 25 Ekim son tarih olarak belirtilirken çevrim içi anketin 22 Ekim öğleden sonra kapandığı bildirildi. Tıbbi Hizmetler İdaresi, 22 Ekim’de bakanlığın anketi düzenlediğini doğruladı.
Ho Chi Minh kentinde gençlik kuruluşları aracılığıyla dağıtılan 63 sayılı resmî yazıda, ilkokul ve ortaokul birimlerinden anketi dağıtmalarının istendiği ve bölgedeki tüm çocukların katılımının hedeflendiği bildirildi. Talimatlarda çocukların yanıtları eğitmenlerin onlar adına vermemesi, soruları kendilerinin yanıtlaması gerektiği belirtildi.
Çevrim içi formda ad, cinsiyet, doğum yılı, etnik köken, yerleşim yeri ve okul kademesi gibi bilgilerin istendiği bildirildi. Küçük yaştaki kişilerin ölümünden sonra organ alınmasına ilişkin soru, farklı kayıt koşullarıyla organ alınmasına izin veren iki temel seçenek sunuyordu. İtiraz etmek isteyen çocukların ek bir yanıt alanını kullanması gerekiyordu.
Ebeveynler, bu tasarımın çocuklara karşı çıkmak için anlaşılır ve doğrudan bir yol sunup sunmadığını sorguladı. Küçük yaştaki öğrencilerden kişisel bilgi istenmesi ve karmaşık bir tıbbi ve hukuki seçimin okul ortamında sunulması da kaygı yarattı; çünkü bir yetişkinin talebi çocuklara zorunluymuş gibi gelebilir.
Bakanlığın 23 Ekim tarihli açıklaması bağışa ilişkin koruma önlemlerini anlattı ancak kimlik bilgilerine neden ihtiyaç duyulduğu, okul katılım hedeflerinin nasıl belirlendiği, yanıtların nasıl kullanılacağı ve çevrim içi formun okul son tarihinden önce neden kapatıldığı sorularını yanıtsız bıraktı.
Danışma süreci ve meclisteki sunum iki haftadan kısa bir süreye yayıldı:
- 12 Ekim 2026: Danışma sürecini yürütme talepleri sağlık ve gençlik kuruluşları aracılığıyla dolaşıma girmeye başladı.
- 13 Ekim: Bağış ve nakil kayıt portalında anket bilgileri yayımlandı.
- 21 Ekim: Sağlık Bakanı Dao Hong Lan tasarıyı Ulusal Meclis’e sundu.
- 22 Ekim: Bakanlık anketi doğruladı; çevrim içi formun kapandığı bildirildi.
- 23 Ekim: Bakanlık, küçük yaştakilerin bağışına ilişkin açıklamasını yayımladı.
- 1 Ocak 2028: Değiştirilen yasanın yürürlüğe girmesi için önerilen tarih.
Çocukları baskı altında bırakmadan dinlemek
Nguyen Lan Hieu, çocukların yaşlarına uygun bilgi almaları ve görüşlerini dile getirme fırsatı bulmaları gerektiğini savundu. Anlayamayacakları kararların sorumluluğunu onlara yüklememek gerektiği konusunda da uyardı.
Hieu, hekim ve hastane yöneticisi olarak bu dengeyi şöyle anlattı:
Çocukları dinlemek, kapasitelerini aşan bir kararın yükünü onlara bırakmak demek değildir.
Çocukların görüşmelere katılma hakkını da savundu:
Çocukları korumak, konuşma haklarını ellerinden almak demek değildir.
Danışma sürecine itiraz eden ebeveynler, çocuklara ölüm, beden bütünlüğü ve organ bağışı sorulduğunda ebeveyn gözetiminin gerekli olduğunu savundu. İtirazlar, çocuk kaçırma ve organ ticaretine ilişkin uzun süredir devam eden korkuları da yansıtıyor.
Danışma süreci, yasanın neye izin vermesi gerektiğini soruyor. Bağış kararı ise tek bir çocuğun bedeniyle ilgilidir ve tıbbi değerlendirme ile rıza güvencelerini gerektirir. Bu nedenle tasarıda önerilen korumaların, politikaya ilişkin görüş toplamak amacıyla kullanılan herhangi bir anketten bağımsız işlemesi gerekir.
Aile rızası neden bağımsız denetim gerektiriyor?
Ulusal Meclis üyesi ve Ho Chi Minh Kenti Gıda Güvenliği Dairesi Müdürü Pham Khanh Phong Lan, küçük yaştakileri ilgilendiren hükümlerin yeniden değerlendirilmesi çağrısında bulundu. Hastaları kurtarma çabasının çocukların güvenliğini ve haklarını korumayla birlikte yürütülmesi gerektiğini savundu.
Lan, baskının aile içinden de gelebileceği uyarısında bulundu. Çocuk, bağışa izin vermesi istenen yetişkinlere duygusal ve maddi açıdan bağımlı olabilir. Cinsiyet ayrımcılığı veya ev içindeki başka baskılar da kimin isteklerinin dikkate alınacağını etkileyebilir.
Ulusal Meclis komitesinin yasa tasarısına ilişkin incelemesinde, bağımlılık ilişkileri yoluyla baskı kurulması dâhil psikolojik, etik ve toplumsal sonuçların daha yakından değerlendirilmesi isteniyor. Bağış almaya veya bağışa izin vermeye uygun aile üyesinin kim olduğunun da yeniden gözden geçirilmesi talep ediliyor.
Komite, çocuğun itirazına her zaman öncelik verilmesi gerektiğini belirtti ve ölüm nedeni bilinmeyen ya da şiddet veya istismar belirtileri bulunan küçüklerden organ alınmamasını önerdi. Lan ayrıca, hayatını kaybeden çocuğun isteğine ilişkin yakınların beyanlarının tek başına organ alınıp alınmayacağını belirlememesi gerektiğini savundu.
Tasarı, velilik, alternatif bakım veya evlat edinme ilişkilerinin doku ya da organı hukuka aykırı biçimde elde etmek için kullanılmasını yasaklayacak. Ayrıca bağımsız değerlendirme ve danışmanlığın yanı sıra donörlerin kimliklerinin ve alıcılarla ilişkilerinin doğrulanmasını gerektirecek.
Adil dağıtım ve çocukluk sonrasını da kapsayan korumalar
18 yaşından 25 yaşına kadar olan yetişkinler için yeni bir kısıtlama öngörülüyor: Hayattayken organlarını yalnızca bir aile üyesine bağışlayabilecekler. Aile dışından birine bağışta bulunmak isteyen canlı donörlerin en az 25 yaşında olması gerekecek. Bakanlık bu değişikliği, gönüllü bağış görünümündeki organ ticaretine karşı bir koruma olarak sunuyor.
Yenilenemeyen organ ve dokuların ulusal koordinasyon sisteminden geçmesi gerekecek. Bakanlığa göre dağıtım, sistem dışındaki düzenlemelerle değil ulusal kodlar ve adil bir bekleme listesi üzerinden yapılacak.
Meclis komitesi, açık ve tutarlı ulusal nakil öncelikleri belirlenmesini istedi ve bir dağıtım algoritmasının değerlendirilmesini önerdi. Böyle bir sistem, hastaları tanımlanmış ölçütlere göre sıralayarak kararların hangi temelde alındığının denetlenmesini kolaylaştırır.
Tasarı ayrıca insan ticaretini, zorlamayı, organ hırsızlığını ve aracılığı; bağış veya nakil amacıyla yurt dışına seyahatin hukuka aykırı biçimde düzenlenmesini de yasaklıyor. Koruma önlemlerinin etkili olması, kimliğin doğrulanması, rızanın bağımsız biçimde değerlendirilmesi, ölümün bağımsız olarak belirlenmesi ve dağıtımın denetlenmesi gibi birden fazla kontrolün birlikte işlemesine bağlı.
Uluslararası örnekler eşliğinde kapsamlı bir değişiklik
Sağlık Bakanı Dao Hong Lan, yedi bölüm ve 39 maddeden oluşan tasarıyı sundu. Tasarı dört politika alanına odaklanıyor: bağışın genişletilmesi, donörlerin korunması ve kötüye kullanımın önlenmesi, doku ve hücrelerin yönetimi, bağış ve nakil hizmetlerinin desteklenmesi.
Hükümetin tasarının sunumuna ilişkin açıklamasında yürürlük tarihi olarak 1 Ocak 2028 öneriliyor. Diğer hükümler arasında küçükler için üreme materyalinin korunması, bir eşin hayatını kaybeden kocasının spermini ya da çiftin embriyolarını kullanması ve Vietnam’da yasal olarak ikamet eden yabancıların nakil bekleme listelerine erişimi yer alıyor.
Tasarı ayrıca belirli hücrelerin, hücre ürünlerinin ve plazmanın üretimi, depolanması ve tedarikine ilişkin ticari faaliyetlere izin verecek. Milletvekilleri, özellikle plazma fiyatlandırmasının ve Eczacılık Yasası’yla olası örtüşmelerin daha yakından değerlendirilmesini istedi.
Uluslararası kurallar farklı modeller sunuyor. Dünya Sağlık Örgütü kılavuzları, küçüklerin hayattayken bağış yapmasına yalnızca katı koruma önlemleriyle ve istisnai durumlarda izin veriyor. Avrupa Konseyi’nin Oviedo Sözleşmesi ise sıkı koşullar altında kardeşe yenilenebilir doku bağışına izin veriyor.
Ölümden sonra bağış konusunda Almanya’da 16 yaş ve üzerindeki kişiler kararlarını bağımsız olarak verebiliyor. İtalya’da küçükler için kararı ebeveynler veriyor ve ebeveynlerden herhangi biri bağışı engelleyebiliyor. Avustralya’da bağış kaydı 18 yaş ve üzerindekilerin rızasını kabul ederken 16 veya 17 yaşındaki kişiler isteklerini kayda geçirebiliyor.
Vietnam’ın önündeki acil görev, danışma sürecine yönelik kamuoyu kaygılarına yanıt verirken rıza, aile üyelerinin uygunluğu, bağımsız denetim ve organ dağıtımına ilişkin kendi kurallarını belirlemek. Bakanlık, kamuoyundan ve meclisten gelen görüşler doğrultusunda tasarının yeniden düzenlendiğini söylüyor.
Öne Çıkanlar
- Vietnam, küçük yaştakilerin ölümden sonra bağış için kayıt yaptırmasına yazılı temsilci rızası ve ek güvencelerle izin verilmesini öneriyor.
- Yaşayan küçükler, uygun bir yetişkin donör bulunmadığında yalnızca belirli yakınlarına yenilenebilir doku bağışlayabilecek.
- 18 yaşından küçük yaşayan kişilerden sağlıklı organ alınması yasak kalacak.
- Ölümden sonra bağış için ölümün bağımsız olarak doğrulanması, çocuğun önceden dile getirdiği istek ve ebeveynin veya vasinin onayı gerekecek.
- Yedi yaşındaki çocukların da katıldığı bir anket; anlama, mahremiyet, yanıt seçenekleri ve katılım baskısı konularında itirazlara yol açtı.
- Milletvekilleri aile baskısına karşı daha güçlü denetim, daha açık rıza kuralları ve şeffaf bir ulusal dağıtım sistemi istiyor.
- Tasarı hâlâ değerlendirme aşamasında; yürürlük tarihi olarak 1 Ocak 2028 öneriliyor.






