Genetik bulgu, kanama riskine ilişkin uyarıyla birlikte geldi
Belirli bir genetik profile sahip ileri yaştaki yetişkinler arasında aspirin kullananların %1’inde, plasebo kullananların ise %3,3’ünde demans gelişti. Ciddi kanama oranları ise ters yönde değişti: Aspirin kullananların %4,4’ünde majör kanama görülürken plasebo alanlarda bu oran %2,1 oldu.
İçindekiler
- Genetik bulgu, kanama riskine ilişkin uyarıyla birlikte geldi
- Aspirin çalışmasına kimler katıldı?
- Araştırmacılar genetik grubu nasıl belirledi?
- %70’lik azalma ne anlama geliyor?
- Kanama oranları neden en az o kadar önemli?
- Trombosit biyolojisi neden ilgi çekiyor?
- Tedavi önerileri değişmeden önce ne yapılmalı?
- İleri yaştaki yetişkinler ve aileleri bu bulgudan ne çıkarmalı?
- Öne Çıkanlar
Monash Üniversitesi’nin 29 Eylül 2026’da duyurduğu bu bulgular, demansı önlemeye yönelik olası bir yaklaşımın umut vadeden ve riskli yönlerini bir arada ortaya koydu. İncelenen genetik alt grupta demans vakalarındaki azalma ve majör kanamadaki artış 2,3’er yüzde puan oldu.
Analizde, Yaşlılarda Olayları Azaltmada Aspirin (ASPREE) çalışmasına katılan 13.541 kişinin genetik verileri incelendi. En belirgin bulgu, trombosit sayısıyla ilişkili genetik puanlamada en üst %20’lik dilimde yer alan kişilerde görüldü. Trombositler, pıhtı oluşumuna ve kanamanın durmasına yardımcı olan küçük kan bileşenleridir.
Monash Üniversitesi’nin araştırma duyurusu, bu grupta göreli demans riskinin yaklaşık %70 daha düşük olmasıyla bir ilişki bulunduğunu belirtiyor. Araştırmacılar, sonucun bağımsız olarak doğrulanmasını ve ardından bu genetik profile sahip kişilere özel tasarlanmış bir çalışmada sınanmasını istiyor. Doktora danışmadan demansı önlemek amacıyla aspirine başlanmaması uyarısında bulunuyorlar.
Aspirin çalışmasına kimler katıldı?
ASPREE’de günde 100 miligram aspirin, etken madde içermeyen bir tablet olan plaseboyla karşılaştırıldı. Katılımcılar çalışmaya başladıklarında genel olarak sağlıklı, daha önce kalp-damar hastalığı, demans veya fiziksel engeli olmayan ileri yaştaki yetişkinlerdi.
Çalışmaya katılım için yaş sınırı Avustralya ve ABD’de 70, ABD’deki azınlık gruplarından katılımcılarda ise 65’ti. Genetik analizde katılımcıların yaş ortalaması 75, kadınların oranı %54,8’di. Ortanca takip süresi 4,6 yıldı; yani katılımcıların yarısı bu süreden daha kısa, diğer yarısı daha uzun süre takip edildi. Takip sırasında 345 katılımcıda demans gelişti.
Araştırma, Alzheimer's & Dementia: The Journal of the Alzheimer's Association dergisinde Platelet count polygenic scores may modify the effect of aspirin in primary prevention of dementia başlığıyla yayımlandı. Araştırmaya Monash Üniversitesi ve Tazmanya Üniversitesi’nden araştırmacılar katıldı.
Daha önceki çalışmalarda katılımcılar bir bütün olarak değerlendirildiğinde demansı önlemeye yönelik bir fayda bulunmamıştı. Bu analizde, kalıtsal farklılıkların katılımcılar arasındaki sonuç değişkenliğini açıklamaya yardımcı olup olamayacağını araştırmak için ASPREE verileri yeniden incelendi.
Araştırmacılar genetik grubu nasıl belirledi?
Ekip, 5.182 genetik puanlamayı taradı; bunların 1.848’i kalite kontrollerini geçti. Genetik puanlama, DNA’daki çok sayıda varyasyondan gelen bilgileri tek bir ölçütte birleştirir. Bu analizde en fazla bilgi sağlayan puanlamalar, trombosit sayısını etkileyen kalıtsal faktörlerle ilgiliydi.
Araştırmacılar başlangıçta aspirinin demansla ilişkisinin genetiğe göre değişebileceğini düşündüren 112 puanlama buldu. Çok sayıda karşılaştırma yapılmasını hesaba katan istatistiksel düzeltmenin ardından, trombosit sayısıyla ilişkili ve birbirine yakın üç puanlama anlamlılığını korudu.
Bu düzeltme önemli; çünkü binlerce olasılığı araştırmak, çarpıcı bir örüntünün tesadüfen bulunmasına yol açabilir. Düzeltme bulguyu daha ikna edici kılıyor, ancak sonraki adım hâlâ bağımsız araştırmalarla doğrulama.
Katılımcılar trombosit sayısına ilişkin genetik puanlamalarına göre sıralandı. En belirgin fark, bu sıralamanın en üstteki beşte birlik diliminde görüldü. Bu sınıflandırma, trombosit sayısıyla ilişkili DNA bilgilerini kullanıyor; sıradan bir kan testi ise kişinin kan dolaşımındaki trombositleri o anki durumuyla ölçüyor.
Bu bulgu, daha önce tamamlanmış bir çalışmanın sonradan yapılan analizinden elde edildi. ASPREE, bu genetik kategorideki kişileri özellikle seçerek çalışmaya almak yerine, başlangıçta ileri yaştaki yetişkinlerde aspirini incelemek üzere tasarlanmıştı. Yeni bir çalışma, bu grubu önceden seçerek öne sürülen faydayı ve riskleri doğrudan sınayabilir.
%70’lik azalma ne anlama geliyor?
Genetik profile sahip her 1.000 kişide bildirilen oranlar, çalışma süresince aspirin kullananlarda yaklaşık 10, plasebo alanlarda ise 33 demans vakasına karşılık geliyor. Aradaki fark, her 1.000 kişide yaklaşık 23 daha az vaka demek.
Sıkça aktarılan %70’lik oran, plasebo grubundaki demans oranına kıyasla görülen azalmayı ifade ediyor. Oranın %3,3’ten %1’e inmesi, 2,3 yüzde puanlık düşüşe karşılık geliyor; bu da başlangıç oranının yaklaşık %70’i. İki ifade de aynı karşılaştırmayı anlatıyor, ancak yüzde puan farkı kaç kişinin etkilendiğini anlamayı kolaylaştırıyor.
Demansın ne zaman geliştiğini de hesaba katan bir hesaplamada tehlike oranı 0,28 olarak bulundu. Tehlike oranı, bir sonucun iki grupta zaman içinde ne sıklıkta ortaya çıktığını karşılaştırır; birden küçük değer, aspirin grubundaki oranın daha düşük olduğunu gösterir. %95 güven aralığı 0,15 ila 0,52’ydi ve tahminin istatistiksel belirsizliğini gösteriyordu.
Baş yazar ve Monash Üniversitesi Halk Sağlığı ve Önleyici Tıp Fakültesi’nde araştırma görevlisi olan Dr. Peter Fransquet, ekibin neden tüm katılımcılara ait sonucun ötesine baktığını şöyle açıkladı:
Önceki çalışmalarda, herkes bir arada değerlendirildiğinde aspirinin demansı önlemediği görüldü.
Fransquet, genetik alt grupta farklı bir örüntü ortaya çıktığını söyledi:
Bu özel genetik profile sahip kişilerde, aspirin kullananlar arasında demans vakalarının belirgin biçimde daha az olduğunu gördük.
Kanama oranları neden en az o kadar önemli?
Aynı genetik alt grupta, majör kanama aspirin kullanan her 1.000 kişiden yaklaşık 44’ünde, plasebo alan her 1.000 kişiden ise 21’inde görüldü. Bu, her 1.000 kişide majör kanama yaşayan yaklaşık 23 kişi fazlası anlamına geliyor.
Kanama için tehlike oranı 2,13, %95 güven aralığı ise 1,36 ila 3,34’tü. Başka bir deyişle, zaman içinde majör kanama oranı aspirin kullananlarda iki kattan biraz daha yüksekti.
Aspirin trombositlerin birbirine yapışma becerisini azaltır; bu da kanamanın neden başlıca güvenlik kaygılarından biri olduğunu açıklar. Pıhtılaşmayı etkileyen bir ilacın günlük dozu düşük olsa bile ciddi sonuçları olabilir.
Yüzde puan farklarının eşit olması, birbirinden farklı iki sağlık sonucunu aynı anda görünür kılıyor. Demans; hafıza, düşünme ve bağımsız yaşam üzerinde kalıcı sorunlara yol açabilir. Majör kanama acil tedavi gerektirebilir. Gelecekte yapılacak bir çalışma, günlük yaşama olası faydanın yanı sıra her iki sonucun şiddetini, zamanlamasını ve etkilerini de değerlendirmeli. Bu alt grup analizinde aspirin ve plasebo grupları arasında tüm nedenlere bağlı ölüm oranlarında fark görülmedi.
Trombosit biyolojisi neden ilgi çekiyor?
Önceki araştırmalar, trombosit aktivasyonu ve kümelenmesini demansla ilişkilendirdi. Aktivasyon, trombositlerin tepki vermeye hazır hâle gelmesi; kümelenme ise bir araya gelmeleri demek. Trombosit sayısının demansla nasıl ilişkili olduğu konusunda ise bilim insanlarının bilgisi daha sınırlı.
Genetik bulgu, dikkati kan biyolojisinin bu alanına yöneltiyor. Araştırmacılar, Alzheimer riskiyle ilişkili bir gen olan APOE ile aspirin arasında ya da Alzheimer hastalığı ve demansa yönelik genetik puanlamalarla aspirin arasında anlamlı bir etkileşim bulmadı.
Fransquet, sonucu farklı bir biyolojik yolu araştırmak için gerekçe olarak nitelendirdi:
Özellikle dikkat çekici olan, bu sinyalin Alzheimer hastalığı ve demans için bilinen genetik risk faktörleriyle bağlantılı olmaması.
İlişki, trombosit puanlaması sıralamasının üst ucunda yoğunlaşmış gibi görünüyordu. Puanların tüm aralığı genelinde trombosit puanlaması, katılımcılar birlikte değerlendirildiğinde de yalnızca plasebo alanlar incelendiğinde de demansla anlamlı düzeyde ilişkili değildi.
Araştırmaya katılmayan, Rush Üniversitesi’nde hekim ve bilim insanı olan Dr. Thomas Holland, trombosit biyolojisinin rolünü şöyle tanımladı:
kanıtlanmış bir açıklamadan ziyade öne sürülen bir mekanizma
Bu nedenle araştırmacıların, kalıtsal trombosit özellikleri, aspirin ve demans arasında nasıl bir bağlantı olabileceğini açıklığa kavuşturması gerekiyor.
Tedavi önerileri değişmeden önce ne yapılmalı?
Fransquet ve çalışma arkadaşları, bu ilişkinin başka toplumlar da dâhil olmak üzere diğer araştırmalarda tekrar görülüp görülmediğinin kontrol edilmesini istiyor. Ardından özellikle bu genetik profile sahip kişiler için tasarlanmış bir klinik çalışma yapılmasını hedefliyorlar.
Katılımcıların önceden seçildiği bir çalışma, pratikteki temel soruyu yanıtlayabilir: Bu gruba aspirin verilmesi, kanama riskini haklı çıkaracak ölçüde fayda sağlıyor mu? ASPREE katılımcılarının yaşı ve sağlık durumu da böyle bir yaklaşımdan ileride kimlerin yararlanabileceği değerlendirilirken önem taşıyor.
Özel olarak tasarlanmış bir çalışma için tarih verilmedi. Demansı önlemek amacıyla aspirin seçmek için genetik testlerden yararlanılması şimdilik bir araştırma olasılığı; yazarlar, bulgunun aspirin önerilerini değiştirmek için yeterli olmadığını belirtiyor.
Fransquet sonraki adımları doğrudan şöyle ifade etti:
Şimdi bu bulguyu başka çalışmalarda doğrulamamız ve son olarak bu genetik profile sahip kişiler için özel olarak tasarlanmış bir çalışmada sınamamız gerekiyor.
İleri yaştaki yetişkinler ve aileleri bu bulgudan ne çıkarmalı?
Dementia Australia, 2026’da 446.500 Avustralyalının demansla yaşadığını tahmin ediyor ve bu sayının 2065’e kadar bir milyonu aşacağını öngörüyor. Bu, mevcut tahminin iki katından fazla olur; dolayısıyla düşük maliyetli ve geniş kesimlerin erişebileceği önleme stratejilerine duyulan ilginin nedenini açıklıyor.
Aspirinin düşük maliyetli olması bulguyu cazip kılıyor, ancak aynı sonuçlarda kanama riski de görülüyor. İlacı kullanmayı düşünenlerin ilk adımı; sağlık durumlarını, mevcut ilaçlarını ve tedavi gerekçelerini doktorlarıyla görüşmek olmalı.
Fransquet uyarısını açıkça dile getirdi:
Özellikle ciddi kanama riskindeki artış göz önünde bulundurulduğunda, kişiler bu çalışmaya dayanarak ve doktorlarına danışmadan demansı önlemek için aspirin kullanmaya başlamamalı.
Çalışma, araştırmalar için belirli bir yön ortaya koyuyor: Trombosit biyolojisindeki kalıtsal farklılıkların aspirine farklı yanıt veren kişileri belirlemeye yardımcı olup olamayacağının sınanması. Bu araştırmalar sürerken hastalar için karar, kişiye özel tıbbi öneriler doğrultusunda verilmeli.
Öne Çıkanlar
- Analizde, ASPREE’ye katılan 13.541 ileri yaştaki kişinin genetik verileri ve 4,6 yıllık ortanca takip süresi kullanıldı.
- Trombosit sayısına ilişkin genetik puanlamanın en üst beşte birlik diliminde, aspirin kullananların %1’inde, plasebo alanların %3,3’ünde demans gelişti.
- Aynı alt grupta, aspirin kullananların %4,4’ünde, plasebo alanların %2,1’inde majör kanama görüldü.
- Mutlak farklar, hem daha az demans vakası hem de daha fazla majör kanama için 2,3 yüzde puandı.
- Araştırmacılar, bulgunun bağımsız olarak doğrulanmasını ve bu genetik profile sahip kişilere yönelik bir çalışma yapılmasını istiyor.
- Demansı önlemek amacıyla aspirin kullanmayı değerlendirmeden önce doktora danışılmalı.






