Yaklaşık 4 Milyon Fosille Eğitilen Yapay Zekâ Modeli, Beş Büyük Yok Oluş Anlatısına Meydan Okuyor

9 dakikalık okuma
AI Model Trained on Nearly Four Million Fossils Challenges the Big Five Extinction Story

Antik kayıplara daha net bir bakış

Yaklaşık dört milyon fosille eğitilen bir yapay zekâ modeli, Dünya'nın en ünlü beş kitlesel yok oluşundan üçünün ani çöküşler yerine biyolojik çeşitlilikte kademeli azalmalar şeklinde gerçekleştiğini öne sürüyor. OneStrata adı verilen bu yeniden yapılandırma, gezegenin en büyük biyolojik krizleri sırasında yaşamın ne kadar hızlı yok olduğu tartışmasına geniş bir fosil gözlemleri koleksiyonunu dahil ediyor.

İçindekiler
  1. Antik kayıplara daha net bir bakış
  2. Kayalardan zaman çizelgesine
  3. Yapay zekâ modeli neyi farklı yapıyor?
  4. OneStrata'nın önünü açan önceki atılım
  5. Beş sayısı neden yerleşti?
  6. Yok oluşun süresi neden önemli?
  7. Kayıpları sayma biçimi de tabloyu değiştiriyor
  8. Tartışma günümüzün biyolojik çeşitlilik krizini nasıl etkiliyor?
  9. Önemli Noktalar

Çin'deki Nanjing Üniversitesi'nden paleontolog Shuzhong Shen, araştırmayı 12 Ekim'de Colorado eyaletinin Denver kentinde düzenlenen Amerika Jeoloji Derneği toplantısında sundu. Hangzhou'da yapay zekâya odaklanan bir kuruluş olan Zhejiang Lab'deki çalışma arkadaşları, yaklaşık yirmi yıllık çalışma sonucunda oluşturulan bir veri tabanını kullanarak modeli geliştirdi.

Temel mesele zamanlama. Yüz binlerce yıla yayılan büyük bir tür kaybı, kısa bir dönemde yoğunlaşan benzer büyüklükteki kayıptan farklı bir tablo ortaya koyar. Bilim insanlarının, çevresel bozulmaların nasıl geniş çaplı yok oluşlara dönüştüğünü anlamak için bu örüntüleri birbirinden ayırması gerekiyor.

Bulgular, yapay zekâdan daha eski bir tartışmaya da katılıyor. Cambridge Prisms: Extinction'da yayımlanan akademik bir derleme, Beş Büyük Yok Oluş'un erken Ordovisiyen'den bu yana en büyük beş yok oluş olayı olmaya devam ettiğini, ancak istatistiksel olarak ayrı bir kategori oluşturmaktan ziyade yok oluş şiddetinin kesintisiz bir aralığı içinde yer aldığını sonucuna varıyor.

Kayalardan zaman çizelgesine

OneStrata, dünya genelinde on binlerce noktadaki kaya dizilerinde bulunan milyonlarca fosil örneğinin kaydedilmiş derinliklerini içeren OneStratigraphy veri tabanından yararlanıyor. Her gözlem, bir organizmanın belirli bir yerde korunan tarih içindeki konumunu belirlemeye yardımcı oluyor.

Sedimanter kayalar, tabaka adı verilen katmanlar hâlinde birikiyor. Bir fosilin bu katmanlar içindeki konumu, araştırmacıların organizmanın diğerlerine kıyasla ne zaman yaşadığını belirlemesine yardımcı oluyor. Çok sayıda diziyi bir araya getirmek, türlerin ne zaman ortaya çıktığını, ne kadar süre varlığını sürdürdüğünü ve ne zaman yok olduğunu tahmin etmeyi sağlıyor.

Reklam

Araştırmacılar, bu yerel kayıtları bir araya getirirken büyük bir eşleştirme sorunuyla karşılaşıyor. Birden fazla noktada bulunan bir tür, bu noktaların dizilerini birbirine bağlamaya yardımcı olabiliyor; ancak çalışmanın tamamı on binlerce türü ve kayalardaki çok sayıda eksik kesiti kapsıyor. Tüm bu gözlemler arasında tutarlı bir sıralama bulmak ciddi miktarda hesaplama gücü gerektiriyor.

Geleneksel yeniden yapılandırmalar, fosilleri milyonlarca yıl süren aralıklara ayırarak işi basitleştiriyor. Bu geniş aralıklar, daha kısa süreli değişimleri çok daha uzun bir zaman dilimine sıkıştırırken küresel karşılaştırmaları kolaylaştırıyor. Kısa süreli bir yok oluş dalgasını uzun süreli bir azalmadan ayırmak zorlaşabiliyor.

Yapay zekâ modeli neyi farklı yapıyor?

Zhejiang Lab araştırmacıları, modellerini fosil kayıtlarındaki istatistiksel örüntüleri tanıyacak şekilde eğitti. Bu yaklaşım, büyük bir dil modelinin metindeki örüntüleri öğrenme biçimiyle genel hatlarıyla benzerlik taşıyor; ancak modelin görevi cümlelerle değil, jeolojik gözlemlerle ilgili.

Bir dil modeli, öğrenilmiş ilişkileri kullanarak sıradaki olası kelimeyi tahmin eder. OneStrata ise belirli bir fosilin en olası hangi zamanda çökelmiş olduğunu tahmin etmek için eğitim verilerindeki örüntülerden yararlanıyor. Bu tahminler, jeolojik zaman boyunca biyolojik çeşitliliğin yeniden yapılandırılmasını sağlıyor.

Shen, yaklaşımı kaya tabakalarının ve değişen çeşitliliğin incelenmesinde önemli bir ilerleme olarak nitelendirdi:

stratigrafi ve geçmişteki çeşitlilik değişimini incelemede gerçek bir devrim

Modeli geliştirenler, yeniden yapılandırmanın Beş Büyük Yok Oluş'tan üçünün biyolojik çeşitlilikte kademeli azalmalar olduğunu gösterdiğini söylüyor. Araştırma açıklamasında hangi üç olayın kastedildiği belirtilmiyor ve tahmini süreleri verilmiyor. Sonuçları belirli fosil alanlarından elde edilen kanıtlarla karşılaştırmak için bu ayrıntılar büyük önem taşıyor.

OneStrata'nın pratik açıdan sunduğu en önemli olanak, ölçek. Araştırmacılar daha önce daha fazla tür eklemenin ve tahminler arasındaki aralıkları kısaltmanın gerçekçi olmayan miktarda hesaplama gerektirdiği bir noktaya ulaşmıştı. Büyük bir veri tabanındaki örüntülerden öğrenmek, bu kısıtlamayı aşmak için başka bir yol sunuyor.

OneStrata'nın önünü açan önceki atılım

Shen ve çalışma arkadaşları, büyük fosil veri kümelerini bir araya getirmenin değerini 2020'de de göstermişti. Süper bilgisayar ve algoritma kullanan yeniden yapılandırmaları, yaklaşık 300 milyon yıl boyunca yaklaşık 11.000 deniz türünün ortaya çıkışını ve yok oluşunu tahmin etmiş, yaklaşık 26.000 yıllık bir zaman çözünürlüğüne ulaşmıştı.

Reklam

Cambridge derlemesi, Çin'deki analizi daha kesin biçimde şöyle tanımlıyor: Ölçümü yapılmış 3.112 kaya kesiti, 11.268 tür ve 0,026 milyon yıllık çözünürlük; bildirilen değişkenlik ise 0,0149 milyon yıl. CONOP olarak bilinen yöntem, farklı kesitlerdeki gözlemlere en iyi uyan fosil ortaya çıkışları ve kayboluşları sıralamasını bulmayı amaçlıyor.

Bu yeniden yapılandırmaların geliştirilmesi birkaç önemli aşamadan geçti:

  • 1982: David Raup ve Jack Sepkoski, deniz fosili verilerinin istatistiksel analizini kullanarak Beş Büyük Yok Oluş'u belirledi.
  • 2020: Shen ve çalışma arkadaşları, binlerce kaya dizisi ve bir süper bilgisayar kullanarak yaklaşık 300 milyon yıllık deniz canlısı çeşitliliğini yeniden yapılandırdı.
  • 12 Ekim: Shen, daha yeni OneStrata araştırmasını Denver'daki Amerika Jeoloji Derneği toplantısında sundu.

Çözünürlükteki artış önemli ölçüde büyük. 1982'deki ilk analiz, ortalama 7,4 milyon yıl süren jeolojik evreleri kullanmıştı. 7,4 milyonu 26.000'e bölmek yaklaşık 285 sonucunu veriyor; bu da 2020'deki yeniden yapılandırmada kullanılan aralıkların ne kadar kısaldığını gösteriyor. Bu kadar yüksek çözünürlüğü daha büyük veri kümelerine uygulamak, OneStrata'nın çözmeye çalıştığı zorluk.

Beş sayısı neden yerleşti?

Beş Büyük Yok Oluş; Ordovisiyen sonu, Devoniyen sonu, Permiyen sonu, Triyas sonu ve Kretase sonu yok oluşlarıdır. Bu olayların birlikte anılması, deniz hayvanlarının fosil kayıtlarındaki büyüklüklerini ve onları incelemek için kullanılan istatistiksel yöntemleri yansıtıyor.

Cambridge Prisms: Extinction'da yayımlanan kitlesel yok oluşlar derlemesi, sonraki araştırmaların ilk yorumu yeniden değerlendirdiğini açıklıyor. Fosil ve kaya kayıtlarındaki boşlukları hesaba katan analizlerde de bu beş olay, erken Ordovisiyen'den bu yana en büyük yok oluşlar olmayı sürdürüyor. Bununla birlikte, yok oluş şiddeti daha küçük kayıplardan en büyük krizlere uzanan kesintisiz bir aralık oluşturuyor.

Derleme, Kambriyen'de ve erken Ordovisiyen'de yok oluş oranlarının Beş Büyük Yok Oluş'takilerden yüksek olduğu aralıklar da tespit ediyor. Bu nedenle tam olarak beş olayı öne çıkarmak, jeolojik tarihin hangi bölümünün karşılaştırılacağına ve kayıpların nasıl ölçüleceğine ilişkin bir tercih içeriyor.

Derlemeye göre bazı olaylar görece aniden gerçekleşirken bazıları yüz binlerce yıla veya daha uzun bir süreye yayıldı. OneStrata, bu krizlerin ne kadar farklı geliştiğine ilişkin mevcut bilimsel tartışmaya yeni bir yeniden yapılandırma ekliyor.

Reklam

Yok oluşun süresi neden önemli?

Triyas sonu, seçilen zaman ölçeğinin bir krizin görünürdeki hızını nasıl değiştirebileceğini gösteriyor. Cambridge derlemesi, Triyas'ın son evresinin yedi milyon yıl kadar sürmüş olabileceğini belirtiyor. Derlemede atıfta bulunulan araştırmalar, bu dönemle bağlantılı okyanus oksijensizliği krizinin yaklaşık 50.000 yıl sürdüğünü; bunun söz konusu zaman aralığının yüzde 1'inden az olduğunu ortaya koyuyor.

Bu kriz, Orta Atlantik Magmatik Bölgesi'ndeki geniş çaplı volkanik faaliyet dönemiyle bağlantılıydı. Anoksik olarak nitelenen sularda çok az oksijen bulunur ya da hiç oksijen bulunmaz; bu da deniz suyunda çözünmüş oksijene bağımlı hayvanlar için tehlikeli koşullar yaratır.

Kayıpları bütün bir jeolojik evreye yaymak, hesaplanan yok oluş oranını daha kısa kriz döneminde yoğunlaştırmaya kıyasla çok daha düşük gösteriyor. Derleme, gerçek oranın daha geniş kapsamlı küresel aralıklardan hesaplanan oranın yaklaşık 100 katı olabileceğini tahmin ediyor.

Eksik fosiller de başka bir zorluk yaratıyor. Bir türün bulunan son fosili, daha sonraki kalıntılar korunmadığı, açığa çıkmadığı veya toplanmadığı için türün gerçekte yok olduğu tarihten daha eski olabilir. Bu boşluklar çok sayıda türdeki kayboluş zamanlarını geriye çekerek yoğunlaşmış bir olayın daha kademeli görünmesine yol açabilir. Paleontologlar bu duruma Signor–Lipps etkisi adını veriyor.

Santa Cruz'daki Kaliforniya Üniversitesi'nden paleontolog Matthew Clapham, belirli konumlardan elde edilen ayrıntılı yeniden yapılandırmalara dikkat çekerek OneStrata'nın potansiyelini ölçülü biçimde değerlendirdi:

Bununla bazı ek işler yapabiliriz, ama dünyayı sarsıcı olup olmayacağını bilmiyorum,

Yerel kaya kesitleri ve küresel modeller, birbiriyle ilişkili soruları farklı ölçeklerde yanıtlıyor. Tek tek alanlar bir krize ilişkin ince ayrıntıları koruyabilirken küresel bir yeniden yapılandırma birçok konumda tutarlı bir örüntü arıyor. Kademeli bir azalmanın biyolojik tarihi mi, fosil kayıtlarındaki boşlukları mı, yoksa kayıtların birleştirilme biçimini mi yansıttığını anlamanın merkezinde bu ikisini karşılaştırmak yer alıyor.

Reklam

Kayıpları sayma biçimi de tabloyu değiştiriyor

Permiyen sonu yok oluşu, sayılan birimin zaman ölçeği kadar önemli olduğunu gösteriyor. Cambridge derlemesi, analize bağlı olarak cins düzeyindeki kayıplara ilişkin tahminlerin yüzde 56 ile yüzde 69 arasında değiştiğini belirtiyor. Cins, akraba türlerden oluşan bir gruptur; dolayısıyla bir cinsin kaybı ile bir türün kaybı biyolojik çeşitliliğin farklı miktarlarda azalması anlamına gelir.

Paleontologlar, fosiller bir organizmanın anatomisinin yalnızca bir bölümünü koruduğu ve türleri tutarlı biçimde tanımlamayı zorlaştırdığı için çoğu zaman cinsleri sayıyor. En az bir tür varlığını sürdürdüğü sürece, o cinse ait birkaç tür yok olsa bile cins yaşamaya devam edebilir.

Derlemede, Permiyen sonu olayında türlerin yüzde 81'inin yok olduğunu tahmin eden bir hesaplamaya atıfta bulunuluyor. Bu oran, eski bir analizden sıkça tekrarlanan yüzde 96'lık üst tahminden daha düşük. Her iki oran da muazzam bir kayba işaret ediyor; ancak aralarındaki fark, cins kayıplarını tür kayıplarına dönüştürmek için kullanılan yöntemlerin nihai tahmini nasıl etkilediğini gösteriyor.

Veri tabanlarındaki kayıtlar da farklı şeyleri ölçüyor. Derlemenin yayımlandığı sırada Paleobiyoloji Veri Tabanı, 225.000 fosil koleksiyonundan ve 82.000 yayından gelen 1,5 milyondan fazla oluşum kaydı içeriyordu. OneStratigraphy'de yer alan milyonlarca örnek ve bunların kaya katmanları içindeki konumları ise başka türde bilgiler sağlıyor. Bir veri kümesinin yararı, büyüklüğünün yanı sıra gözlemlerine, kapsamına ve hassasiyetine de bağlı.

Tartışma günümüzün biyolojik çeşitlilik krizini nasıl etkiliyor?

Cambridge derlemesi, antik yok oluşlara ilişkin tartışmayı günümüzdeki kayıplarla ilişkilendiriyor. Mevcut yok oluş hızını, Kretase sonundaki asteroit çarpışmasından sonra son yarım milyar yılın en hızlı ikinci yok oluşu olabilecek bir düzeyde tanımlıyor; bugüne kadarki mutlak yok oluş sayısının ise en büyük antik krizlerdekine kıyasla görece düşük olduğunu değerlendiriyor.

Hız ve toplam kayıp, sorunun farklı yönlerini tanımlıyor. Hız, türlerin ne kadar çabuk yok olduğunu ölçüyor. Toplam kayıp ise biyolojik çeşitliliğin ne kadarının şimdiden yok olduğunu gösteriyor. Türlerin büyük bölümü hâlâ varlığını sürdürürken bile yüksek bir yok oluş hızı acil önlem gerektirebilir.

Derleme, "altıncı kitlesel yok oluş" ifadesine alternatif olarak "başlangıç aşamasındaki Antroposen kitlesel yok oluşu" ifadesini öneriyor. Başlangıç aşamasındaki, gelişmeye başlayan anlamına geliyor. Bu ifade, krizin devam ettiği ve harekete geçilmesinin en büyük antik kayıplar ölçüsüne ulaşmasını hâlâ önleyebileceği sonucunu yansıtıyor.

Reklam

OneStrata, tartışmayı somut bir bilimsel göreve geri getiriyor: değişimin hızını anlayabilecek kesinlikte organizmaların ne zaman yaşadığını ve yok olduğunu yeniden yapılandırmak. Bildirilen sonuçları, beş ani felaketten oluşan basit bir tabloya meydan okuyor. Daha geniş fosil literatürü, olayların hız, ölçek ve etkilediği ortamlar bakımından farklılık gösterdiği daha çeşitli bir tarihe zaten işaret ediyor.

Önemli Noktalar

  • OneStrata, yaklaşık dört milyon fosille eğitildi ve Beş Büyük Yok Oluş'tan üçünün biyolojik çeşitlilikte kademeli azalmalar olduğunu öne sürüyor.
  • Model, dünya genelinde on binlerce noktadaki kaya dizilerinde fosillerin konumlarını kaydeden OneStratigraphy'yi kullanıyor.
  • 2020'deki bir yeniden yapılandırma, yaklaşık 26.000 yıllık çözünürlükle yaklaşık 300 milyon yıl boyunca yaklaşık 11.000 deniz türünü izledi.
  • Cambridge derlemesine göre Beş Büyük Yok Oluş, yok oluş şiddetinin kesintisiz aralığı içinde yer alsa da erken Ordovisiyen'den bu yana en büyük olaylar olmaya devam ediyor.
  • Korunma kayıtlarındaki boşluklar, kullanılan zaman ölçeği ve sayılan biyolojik gruplar, yok oluşların hızı ve şiddetine ilişkin tahminleri etkiliyor.
  • Derleme, günümüzdeki yok oluş hızının olağanüstü yüksek olduğunu belirtiyor; ancak en büyük antik krizler ölçüsündeki kayıpların önlenmesi için hâlâ harekete geçilebileceği sonucuna varıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir