Kazakistan’ın Uyuyan Köyü: Araştırmaların Ortaya Çıkardıkları ve Nedeni Hâlâ Çözülemeyen Gizem

9 dakikalık okuma
Kazakhstan's Sleeping Village: What the Investigations Found and Why the Cause Remains Unresolved

İlk bildirilen tarihten daha eskiye uzanan bir köy gizemi

Kazakistan Ulusal Nükleer Merkezi, Nisan 2014’ten Kasım 2016’ya kadar süren bir araştırmada, 19 Ocak 2015’e kadar gizemli uyku hastalığına ilişkin 140’tan fazla vaka kaydetti. Kuzey Kazakistan’daki Kalaçi ve yakındaki Krasnogorsk sakinleri, bazen altı güne kadar süren uzun süreli uyku ya da bilinç kaybı hâllerine giriyordu.

İçindekiler
  1. İlk bildirilen tarihten daha eskiye uzanan bir köy gizemi
  2. Etkilenen kişilere ne oldu?
  3. Araştırma süreci nasıl ilerledi?
  4. Araştırmacılar uranyum madenini neden inceledi?
  5. Hava ölçümleri ne gösterdi?
  6. Resmî açıklama neden zamanla daha karmaşık hâle geldi?
  7. Yeraltı suyu neden farklı bir varsayım olarak gündemde?
  8. Bilimsel açıklama kesinleşmeden taşınma insanların yaşamını değiştirdi
  9. Bildirilen vakaların sona ermesi hangi soruları yanıtsız bırakıyor?
  10. Öne Çıkanlar

Merkezin raporunda ilk belirtiler, salgının başlangıcıyla yaygın biçimde ilişkilendirilen 2013 ilkbaharından daha önceye, Temmuz 2012’ye tarihleniyor. Hastalık kamuoyunun dikkatini çekmeye başladığı 2013’te daha fazla kişi tıbbi yardım aradı.

Çocuklar okulda uyuyakaldı. Yetişkinler sıradan faaliyetlerini sürdüremez hâle geldi. Bazı hastalar, ardından baş ağrısı, halsizlik, hafıza kaybı ve kafa karışıklığının görüldüğü tekrarlayan nöbetler geçirdi. Sakinler ayrıca korkutucu halüsinasyonlar gördüklerini anlattı.

Yetkililer sonunda karbonmonoksit ve diğer gazlara işaret ederken, Nazarbayev Üniversitesi’ndeki araştırmacılar ortak yeraltı suyunun kirlenmiş olabileceğini öne sürdü. En ayrıntılı resmî çevre raporu, doğrulanmış tek bir tetikleyici yerine kirleticilerin bir arada bulunması ve oksijenin azalması ihtimalini ele alıyor.

Dolayısıyla araştırma, birbiriyle bağlantılı iki hikâyeyi geride bırakıyor: köy yaşamını sekteye uğratan ciddi bir hastalık ve kamuoyuna yapılan açıklamaların, sonraki bilimsel değerlendirmeden daha kesin göründüğü neden arayışı.

Etkilenen kişilere ne oldu?

Kalaçi sakini Viktor Kazachenko, eşiyle motosikletle seyahat ederken bilincini kaybettiğini anlattı. 28 Ağustos’ta yola çıktığını, çevresinin farkına yeniden 2 Eylül’de hastanede vardığını söyledi. Bu, ikinci nöbetiydi; ilki üç gün sürmüştü.

Kazachenko, ani bilinç kaybını şöyle anlattı:

Beynim kapandı.

İyileşme süreci yalnızca uyanmakla bitmedi. Kazachenko şiddetli baş ağrılarından, yükselen tansiyonundan ve geçmeyen sıkıntısından söz etti. Diğer sakinler, uzun süren uyku hâli sona erdikten sonra da devam eden baş dönmesi, mide bulantısı ve bitkinlik bildirdi.

Reklam

Oğlu hastalanan Igor Samusenko, nöbet sırasında çocuğu uyandırmanın zorluğunu şöyle anlattı:

Onu uyandırmaya çalıştığınızda gözlerini açmak istiyor gibi görünüyor ama açamıyor. Sadece uyuyor, uyuyor.

Doktorlar bazı hastaların durumunu "nedeni bilinmeyen ensefalopati" olarak tanımladı. Ensefalopati, beynin işleyişini etkileyen bir bozukluk anlamına geliyor; bu ifade, insanları neyin hasta ettiğinin bilinmediğini yansıtıyordu.

Bazı sakinler birden fazla kez hastalandığı için sayılar değişiklik gösterdi. Mart 2015’e gelindiğinde, 1 Mart’ta yaşanan iki vaka da dâhil olmak üzere 120’den fazla kişinin etkilendiği ve 152 nöbet görüldüğü bildiriliyordu. Ulusal Nükleer Merkez’in daha önce açıkladığı 140’tan fazla sayısı da kaydedilen nöbetleri ifade ediyordu. Hastalığın ne kadar yayıldığını anlatırken kişi sayısıyla nöbet sayısını birbirinden ayırmak gerekiyor.

Araştırma süreci nasıl ilerledi?

Kazakistan kapsamlı bir araştırma başlattı. 2014’ün sonuna kadar hava, toprak, su, gıda, hayvanlar, yapı malzemeleri ve sakinler üzerinde 20 binden fazla laboratuvar ve klinik testi yapıldı. Hastalar ayrıca ileri tetkikler için Astana’daki hastanelere gönderildi.

Başlıca gelişmeler birkaç yıla yayıldı:

  • Temmuz 2012: Ulusal Nükleer Merkez’in sonradan yayımladığı rapor, kaydedilen ilk belirtileri bu aya tarihlendiriyor.
  • 2013: Daha fazla sakin tıbbi yardım aradı ve kamuoyunun ilgisi arttı.
  • Nisan 2014: Merkez kapsamlı çevre araştırmasına başladı.
  • Ocak 2015: Taşınma süreci başlamıştı; merkez 19 Ocak’a kadar 140’tan fazla nöbet kaydetti.
  • Mart 2015: Bildirilen toplam nöbet sayısı 152’ye ulaştı.
  • 2015: Başbakan Yardımcısı Berdibek Saparbayev, karbonmonoksit, hidrokarbonlar ve oksijen azalmasını içeren bir açıklama duyurdu.
  • Kasım 2016: Merkezin kapsamlı araştırması sona erdi.
  • 23 Mayıs 2022: Merkez, bulgularını geriye dönük olarak değerlendiren bir rapor yayımladı.
  • 10 Kasım 2023: Enstitü Müdürü Asan Aidarkhanov, karbonmonoksitin muhtemel bir neden olduğunu yeniden dile getirdi.

Ulusal Nükleer Merkez’in araştırması, ölçümleri, öne sürülen açıklamaları ve salgının yoğun döneminden sonra yapılan izleme çalışmalarının bulgularını bir araya getirmesi bakımından özellikle yararlı.

Araştırmacılar uranyum madenini neden inceledi?

Yerleşimlerin yanındaki terk edilmiş Sovyet uranyum madeni, sakinler ve araştırmacılar için doğal bir odak noktasıydı. Maden 1990’larda kapatılmıştı; geride radyasyon, gaz ya da kirlenme kaynağı olup olmadığının incelenebileceği tüneller ve galeriler kalmıştı.

Reklam

Ulusal Nükleer Merkez, saatte 0,10 ila 0,12 mikrosievert düzeyinde gama radyasyonu ölçtü ve bu değeri normal olarak nitelendirdi. Sakinler üzerinde yapılan kontrollerde vücutlarında yüksek ya da aşırı miktarda radyoaktif maddeye rastlanmadı.

Çevre araştırmasında, eski madencilik faaliyetleriyle ilişkili, doğal uranyum içeriği daha yüksek münferit kaya parçaları tespit edildi. Ancak merkez, köyün daha geniş çevresinde doğal radyoaktif maddelerin düzeyini Kazakistan için olağan olarak tanımladı.

Radon ayrıca incelendi. Bu radyoaktif gaz uranyum içeren topraktan doğal yollarla çıkabilir ve binaların içinde birikebilir. Merkez, yaşam alanlarında metreküp başına en fazla 1.500, bodrumlarda ise 15.000 bekerel ölçüldüğünü bildirdi. Bekerel radyoaktif bozunmayı, hacim değeri ise bu miktarın ne kadar havada bulunduğunu ifade eder.

Ortalama iç mekân radon yoğunluğu 2015’te metreküp başına 180, 2016’da ise 130 bekereldi. Bu ortalamaların tekil ölçümlerdeki en yüksek değerlerden çok daha düşük olması, mekânlar arasındaki koşulların ne kadar farklılaşabildiğini gösteriyordu.

Merkez, radyasyon bulgularını Prag’daki Ulusal Radyasyondan Korunma Enstitüsü’ne ve Rusya’nın Tıbbi-Biyolojik Ajansı’na gönderdi. Bu kurumların değerlendirmeleri, radyasyonun uyku sendromunu açıklama ihtimalinin düşük olduğu sonucunu destekledi. Araştırmacılar bunun üzerine insanların soluduğu havanın bileşimine daha yakından odaklandı.

Hava ölçümleri ne gösterdi?

Ulusal Nükleer Merkez, iç mekânlardaki ortalama karbonmonoksit yoğunluğunu metreküp başına 10 miligram, karbondioksit yoğunluğunu ise yüzde 0,1 olarak bildirdi. Ayrıca zaman içinde yoğunlukları değişen benzen, toluen ve ksilen türleri dâhil hidrokarbonlar tespit etti.

Karbonmonoksit (CO), kanın oksijen taşıma kapasitesini etkiler. Karbondioksit (CO2) ise farklı bir gazdır. Vücudun beyin ve diğer organların işlevlerini sürdürmek için ihtiyaç duyduğu gaz oksijendir. Araştırmacılar, bu gazların birçoğunda aynı anda yaşanabilecek değişimlerin belirtileri açıklayıp açıklayamayacağını değerlendirdi.

Merkeze göre oksijen yoğunluğu, dört ila altı gün süren dönemlerde zaman zaman yüzde 19,5’e kadar düştü. Raporda, karbonmonoksit ve karbondioksit artarken oksijen azaldığında nöbetlerin daha sık görüldüğü belirtiliyor.

Merkezin o dönemki Radyasyon Güvenliği Enstitüsü Müdürü Sergey Lukashenko, Ocak 2015’te etkilenen bazı evlerde karbonmonoksit düzeyinin tavsiye edilen değerin on katına çıktığını söyledi. Bu tür bir maruziyetin, sakinlerde görülenlere benzer belirtilere yol açabileceğini belirtti.

Reklam

Merkez, sobalar kullanılırken aşırı miktarda karbonmonoksite de rastladı. Böylece, yeraltından jeolojik yapılar aracılığıyla yukarı çıkan gazların yanı sıra köy evlerinin içindeki bir kaynak da araştırmaya dâhil edildi.

Araştırmacılar, karbonmonoksit maruziyetinin göstergesi olarak sakinlerin kanındaki karboksihemoglobini inceledi. Karboksihemoglobin, karbonmonoksit normalde oksijen taşıyan proteine bağlandığında oluşur. Merkezin geriye dönük raporunda bu testlerden söz ediliyor ancak tek tek nöbetleri ölçülen maruziyet düzeyleriyle ilişkilendiren hasta sonuçları sunulmuyor.

Resmî açıklama neden zamanla daha karmaşık hâle geldi?

Başbakan Yardımcısı Berdibek Saparbayev, 2015’te gaz açıklamasını meselenin çözümü olarak sundu. Hastalığı kapatılmış uranyum madenine bağladı ve burada karbonmonoksit biriktiğini söyledi.

Saparbayev, hükümetin açıklamasını duyururken şöyle konuştu:

Buna bağlı olarak havadaki oksijen azalıyor; bu da bu köylerdeki uyku hastalığının gerçek nedeni.

Ulusal Nükleer Merkez’in daha sonra yayımladığı raporda daha ihtiyatlı bir dil kullanıldı. Raporda, daha az oksijen, daha fazla karbonmonoksit ve karbondioksit ile uçucu organik bileşikler içeren değişmiş bir hava karışımının solunmasının sendromu açıklayabileceği öne sürüldü.

Bir bulgu tabloyu karmaşıklaştırdı: Bir yıl süren gaz izleme çalışmasında araştırmacılar yüksek karbonmonoksit ve azotdioksit düzeyleri ölçtü ancak hiç uyku sendromu vakası kaydetmedi. Merkez, belirli koşullarda birden fazla etkenin aynı anda ortaya çıkması gerekebileceği sonucuna vardı ve bu bileşimin ne zaman oluşacağını öngöremediğini belirtti.

Merkezin Radyasyon Güvenliği ve Ekoloji Enstitüsü şube müdürü Asan Aidarkhanov, Kasım 2023’te yeniden karbonmonoksite işaret etti. Soba kullanımının ve köyün alçak bir bölgede bulunmasının katkıda bulunabileceğini söyledi. Bu açıklama, maden merkezli önceki kamuoyu açıklamasına kıyasla ev içi yanmaya ve yerel coğrafyaya daha fazla ağırlık veriyordu.

Aidarkhanov ayrıca izleme çalışmalarında sınır değerlerin üzerinde ölçüm yapılmadığını söylerken, merkezin ayrıntılı geriye dönük raporu yüksek gaz yoğunluklarını ve soba kullanımı sırasında aşırı karbonmonoksit düzeylerini kayda geçiriyor. Aidarkhanov’un kısa açıklamasında hangi ölçümleri, maddeleri ya da izleme dönemlerini kastettiği net değil.

Yeraltı suyu neden farklı bir varsayım olarak gündemde?

Nazarbayev Üniversitesi’ndeki araştırmacılar, muhtemelen maden atıklarıyla bağlantılı olan ve sakinlerin ortak kullandığı yeraltı suyunun kimyasal maddelerle kirlenmiş olabileceğini öne sürdü. İstatistiksel modellerinde farklı bir maruziyet yolu incelendi: havaya karışan gazlar yerine, sakinlerin kullandığı suya karışan maddeler.

Reklam

Ekip, varsayımlarını doğrulamak için maden galerilerine fiziksel erişimin gerektiğini kabul etti. Bu nedenle öne sürülen kimyasal kaynak ve yeraltında hareket ederek suya karışma ihtimali doğrulanamadı.

Hava ve yeraltı suyu varsayımları farklı araştırmalar gerektiriyor. Gaz varsayımı, insanların hastalandığı dönemde ne soluduğunun ölçülmesini gerektiriyor. Yeraltı suyu varsayımında ise hangi kimyasalın söz konusu olduğunun, su kaynağına nasıl karıştığının ve sakinlerin bu maddeden ne miktarda tükettiğinin belirlenmesi gerekiyor.

İlk açıklamalarda, su ve toprak örneklerinde olağandışı değerlere rastlanmadığı belirtiliyordu. Üniversitenin daha sonraki modeli, daha doğrudan inceleme gerektirecek bir kirlenme yolunun mümkün olabileceği ihtimalini gündemde tuttu.

Gaz varsayımı, doğrudan çevresel ölçümler bakımından daha güçlü bulgulara dayanıyor: Araştırmacılar karbonmonoksit, diğer kirleticiler ve değişen oksijen yoğunluklarını kaydetti. Geriye, belirli bir maruziyeti ya da maruziyet bileşimini münferit vakaların zamanı ve şiddetiyle ilişkilendirme işi kalıyor. Bu bağlantıyı kaydedilen tüm vakalar için ortaya koyan nihai bir açıklama sunulmuş değil.

Bilimsel açıklama kesinleşmeden taşınma insanların yaşamını değiştirdi

Kazakistan, araştırma sürerken sakinleri başka yerlere taşımaya başladı. Ocak 2015’te, nüfusu 582 olarak bildirilen Kalaçi’nin yarıdan fazlası taşınmayı planlıyordu. Esil İlçesi Vali Yardımcısı Saule Agımbayeva, çocuklu ailelere öncelik verileceğini söyledi.

Mart ayına kadar yaklaşık 100 kişi başka yerlere yerleştirilmiş, 425 kişi ise Kalaçi’de kalmıştı. Tahliyenin başka bir aşamasında 223 ailenin 68’inin taşındığı, oranın yaklaşık yüzde 30 olduğu bildirildi. Bu rakamlar, programın farklı dönemlerini ve farklı ölçü birimlerini ifade ediyor: Birinde kişi, diğerinde hane sayısı kullanılıyor.

Yetkililer, Akmola Bölgesi’nin başka yerlerinde yeni evler ve işler teklif etti. Kendisi de bir nöbet geçirmiş olan Kalaçi Belediye Başkanı Asel Sadvokasova, programın gönüllülük esasına dayandığını söyledi. Yetkililer, son sakin taşınmayı kabul edene kadar okul ve sağlık hizmetleri dâhil hizmetleri sürdüreceklerini taahhüt etti.

Köyde evleri, işleri ve aile geçmişleri olan sakinler için taşınmak başlı başına bir belirsizlik taşıyordu. Kazachenko, kırk yıldır yaşadığı yerden ayrılmaya karşı çıktı. Eşi Raisa, hayatının aynı sokakta kök saldığını anlattı.

Raisa Kazachenko, taşınma konusundaki kaygısını şöyle dile getirdi:

Şimdi beni nereye gönderecekler? Orada beni ne bekliyor?

Bu aileler için acil mesele, bilim insanları neden konusunda tartışmayı sürdürürken güvenle nerede yaşayacakları ve günlük hayatlarını nasıl yeniden kuracaklarıydı.

Reklam

Bildirilen vakaların sona ermesi hangi soruları yanıtsız bırakıyor?

Taşınma ilerledikçe vakalar azaldı ve sona erdiği bildirildi. Ulusal Nükleer Merkez’in izleme çalışmaları da kaydedilmiş vakanın görülmediği bir dönemi kapsıyordu. Taşınma, değişen çevre koşulları ve hastalığın ortadan kalkması arasındaki ilişki belirsizliğini koruyor.

Kasım 2023 tarihli bir açıklamada, etkilenen sekiz kişiden daha kısaca söz edildi; ancak bu vakalar için tarih ya da klinik ayrıntı verilmedi. Yeni bir salgına ilişkin kullanılabilir bir zaman çizelgesi sunulmuyor.

Kalaçi’de hâlâ yanıt bekleyen temel soru artık oldukça açık: Hangi madde ya da koşulların bileşimi uzun süreli bilinç kaybına yol açtı, neden yalnızca bazı sakinler hastalandı ve vakalar neden belirli zamanlarda ortaya çıktı? Araştırmacılar kapsamlı çevre verileri topladı ancak öne sürülen açıklamaların maruziyet ile hastalık arasında sağlam bir bağlantıyla desteklenmesi gerekiyor.

Yaşananlar köy sakinleri için güvenliğin anlamını da değiştirdi. Sakinler aniden iş göremez hâle gelme riskiyle, iyileşme sürecinin yüküyle ve evlerini terk etme ihtimaliyle karşı karşıya kaldı. Bu sonuçlar, araştırma eksiksiz bir açıklama sunmadan çok önce somutlaşmıştı.

Öne Çıkanlar

  • Ulusal Nükleer Merkez ilk belirtileri Temmuz 2012’ye tarihlendiriyor ve 19 Ocak 2015’e kadar 140’tan fazla nöbet kaydediyor.
  • Sakinler, bazen ardından hafıza kaybı, baş ağrısı, halsizlik ve halüsinasyonların görüldüğü uzun süreli uyku ya da bilinç kaybı yaşadı.
  • Radyasyon değerlendirmeleri, araştırmacıların neden olarak radyasyondan uzaklaşmasını sağladı.
  • Çevre testlerinde karbonmonoksit, diğer gazlar ve oksijenin düştüğü dönemler tespit edildi.
  • Merkez, havadaki çeşitli kirleticilerin bir arada etkili olabileceğini öne sürerken üniversite araştırmacıları yeraltı suyunun kirlenmiş olabileceğini savundu.
  • Araştırmalar sürerken aileler başka yerlere taşındı; çocuklu hanelere öncelik verildi.
  • Belirli bir maruziyet ile kaydedilen tüm hastalıklar arasında kesin bir bağlantı hâlâ ortaya konmuş değil.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir