Ömür boyu süren arayışa dönüşen kavuşma
Askerî doktor Tran Van Ban, 1976'nın sonlarında ailesinin yanına döndüğünde kendi anısına bir sunak kurulduğunu gördü. Annesine ölüm haberi ulaşmış, annesi de yedi yıl boyunca onun yasını tutmuştu. Aradan yaklaşık yarım asır geçti. Şimdi 82 yaşında olan gazi, aileleri hâlâ eve dönmelerini bekleyen askerlerin bulunmasına yardım ediyor.
İçindekiler
- Ömür boyu süren arayışa dönüşen kavuşma
- Gaz lambası ışığında kontrol eden anne
- Yaralı askerden askerî doktora
- Diğer anneler için eve dönüş başka bir anlam taşıyordu
- Beş defter ve trenle yapılan yolculuk
- Eski bir fotoğraf mezarların yerini bulmaya nasıl yardımcı oldu?
- Kurtarma çalışmalarının tarihleri
- Bulunan bir isim, kimlik tespiti için gereken çalışmayı gösteriyor
- Kalıntıları bulmak ve kimlikleri yeniden kazandırmak
- Ailelerin bekleyişi sürerken ulusal kampanya devam ediyor
- Öne Çıkanlar
Ban, 13 Ekim 2026'da Ho Chi Minh şehrindeki Le Thi Rieng Kültür Parkı'nda düzenlenen Khuc tri an anma programında olağanüstü dönüşünü anlattı. Parkın altında kurtarma ekipleri, yetkililerce şehit askerler olarak tanımlanan 731 kişinin kalıntılarını bulmuştu. Bunların çoğunun kimliği ve memleketi henüz doğrulanmamıştı.
Program, 14 Ekim'de yapılması planlanan anma ve defin töreninden önce düzenlendi. Ban için tören, hayatının iki dönemini bir araya getirdi: annesine beklenmedik biçimde dönen evlat ve kırk yılı aşkın süredir başka annelerin çocuklarını eve getirmeye çalışan hayatta kalmış asker.
1979'dan bu yana yürüttüğü çalışmalar arasında 2.300'den fazla mezar yerinin doğrulanması, 134 kişiye ait kalıntıların memleketlerine götürülmesine yardım edilmesi ve 200'den fazla aile için bilgilerin kontrol edilmesi bulunuyor. Deneyimi, tarihî fotoğrafları, askerî kayıtları, tanıkların anılarını ve DNA testlerini bir araya getiren çok daha kapsamlı bir çalışmaya katkı sağlıyor.
Her yöntem farklı bir soruya yanıt veriyor. Fotoğraflar kazının nerede yapılacağını gösterebilir. Bir tanık, oraya kimin gömüldüğünü hatırlayabilir. Günümüze ulaşmış bir belge ya da genetik eşleşme, sonunda bir aileye isim verebilir. Ban, onlarca yıl boyunca bu parçaları bir araya getirmeye çalıştı.
Gaz lambası ışığında kontrol eden anne
Ban, Hai Phong'daki Vinh Bao'dan ayrıldıktan sonra 1967'de askere yazıldı. Güney Vietnam'da görev yaparken ailesiyle savaş koşullarında iletişim koptu. Memleketteki yakınlarına öldüğünü bildiren haber ulaştı ve onun için bir sunak kuruldu.
1976'nın sonlarında nihayet döndüğünde komşular şaşkınlıkla etrafına toplandı. İki küçük kız kardeşi ona sarılıp ağladı. Ban, eve girip kendi sunağını görene kadar tepkilerinin nedenini anlayamadı.
Yakınları annesini onu görmesi için eve getirdi. Oğlu karşısında durmasına rağmen, neredeyse on yıl ayrı kaldıktan sonra onun hayatta olduğunu kabullenmekte zorlandı.
O gece annesi elinde gaz lambasıyla onun yattığı yere geldi. Baştan ayağa onu inceledi, bedenine dokundu; sonra çıkıp yeniden geldi. Üçüncü gelişinde Ban annesine sarıldı ve oğlunun sağ salim eve döndüğünü söyledi. Ancak o zaman annesi gözyaşlarına boğuldu.
Ban'ın dönüşü, köydeki diğer anneler için kısa sürede umut kaynağı oldu. Resmî olarak öldüğü ilan edilen bir oğul eve dönebildiyse, onların kayıp oğulları da belki geri gelebilirdi.
Yaralı askerden askerî doktora
Ban'ın askerlik görevi, Demir Üçgen olarak bilinen Cu Chi, Ben Cat ve Trang Bang'in yanı sıra daha geniş Saigon ve Gia Dinh cephelerinden geçti. Doktorluk kariyeri, çevresindeki yaralı askerlerin ihtiyaçları doğrultusunda şekillendi.
1970'te ağır yaralanınca Askerî Sağlık Birimi C10'a götürüldü. Kuzey Vietnam'dan ayrılmadan önce temel ilk yardım eğitimi almıştı. Yaraları sarmak, iğne yapmak ve kendisinden daha ağır yaralı askerlere bakmak için gönüllü oldu.
Daha sonra Kamboçya'da iki yıl askerî tıp eğitimi gördü ve cepheye sıhhiye olarak döndü. Savaştan sonra tıp eğitimini sürdürerek doktor oldu.
Savaş zamanı sıhhiye olarak üstlendiği görevleri anlatan Ban, tedavi sırasında çevrelerinde olan tehlikeyi şöyle hatırladı:
Askerî doktor aynı zamanda askerdi. Sahra hastanelerimiz bombaların ve top ateşinin ortasındaydı. Barış zamanındaki ameliyathanelerin huzuru ve güvenliği yoktu.
Anlattıkları ağır kayıpları gözler önüne seriyor: Takviyelerle 600'den fazla kişiden neredeyse 1.000 kişiye ulaşan bir birliğin yeniden birleşme sırasında hayatta kalanlarının sayısı 100'ü biraz geçiyordu. Görevine ilişkin başka bir anlatıda ise onunla birlikte güneye giden 653 askerden 50'den azının hayatta kaldığı kaydediliyor.
Diğer anneler için eve dönüş başka bir anlam taşıyordu
Ban'ın memleketinden 29 kişi, 25 Mart 1967'de birlikte askere yazıldı. Ban'a göre savaştan sonra yalnızca ikisi, yani grubun yaklaşık yüzde 7'si sağ döndü. O gruptan 13 kişiye ait kalıntılar o zamandan bu yana memleketlerine götürüldü.
En yakın silah arkadaşları arasında Nguyen Ba Hoa ve Nguyen Trung Kien vardı. Çocukluklarını, eğitimlerini, askere yazılmalarını ve güneydeki görevlerini birlikte paylaştılar. İkisi de çatışmalarda hayatını kaybetti.
Ban'ın ailesine, o hayattayken ölüm haberi ulaşmıştı. Hoa ve Kien'in aileleri ise başlangıçta ölümlerine dair resmî bir doğrulamaya sahip değildi. Ban eve döndüğünde anneleri ona yenilenen bir umutla sarıldı. Daha sonra oğullarının öldüğüne dair doğrulamayı yanlarında taşıyarak, mezarlarının nerede olduğunu sormak için ona geldiler.
Anlatılarda bu ziyaretler dönüşünden farklı süreler sonra, birkaç gün ile yaklaşık bir yıl sonraki bir ziyaret arasında değişen zamanlarda gerçekleşmiş olarak aktarılıyor. Ban, temel isteklerini hatırlıyordu: Oğullarını bulup eve getirmek istiyorlardı.
Ban, 1979'da uzun soluklu arayışına başladı; eski cephe bölgelerine döndü, tanıklarla görüştü ve anlattıklarını mezar bilgileriyle karşılaştırdı. İlk yolculuklarını eski bir bisikletle yapıyor, bazen sabah saat üçte yola çıkıyordu. Aramayı sürdürmek için tatillerini ve işten boş kaldığı günleri kullanıyordu.
Beş defter ve trenle yapılan yolculuk
Ban, isimler, çizimler ve elle hazırlanmış haritalarla dolu, yıpranmış beş defterde mezar bilgilerini sakladı. Savaş sırasında da silah arkadaşlarının isimlerini kâğıda yazıyor, kâğıdı cam tüplerin içine koyup mühürlüyor ve gömmeden önce tüpleri ağızlarına yerleştiriyordu. Geri döndüğünde kimliklerini belirlemeyi umuyordu.
Defterleri daha sonra ölülerin bulunmasında pratik araçlara dönüştü. Bunları, savaşta kaybolan kişiler hakkında bilgi alışverişinde bulunan Vietnam Amerika Gazileri Girişimi'nin tuttuğu dosyalarla karşılaştırdı.
Ban, kayıp ABD personelinin bulunması için Amerikan kurtarma ekiplerine de yardım etti. Böylece arayışı eski silah arkadaşlarının ötesine uzandı; ortak cephe bilgilerini kullanarak her iki taraftaki ailelere destek oldu.
Savaş deneyimleri ve kurtarma çalışmaları, 1997'de Vietnam'ın önemli edebiyat ödüllerinden biriyle ödüllendirilen edebî bir esere konu oldu.
Arayışlarından biri sonunda Hoa'nın kalıntılarına ulaşmasını sağladı. Arkadaşını kuzeye götürmek için bir başka zorlu yolculuğa çıkması gerekti. Ban, tren biletinin insan kalıntısı taşımaya izin vermediğini fark etmesine rağmen, küçük bohçayı kendisine bastırarak trene bindiğini anlattı.
Üç gün üç gece boyunca Hoa'yı demiryolu hattı boyunca eve taşıdı. Vardığında kalıntıları ailenin sunağına koydu. Hoa'nın annesi pirinç tarlalarından döndü ve uzun zamandır kavuşmayı beklediği oğlunu taşıyan bohçaya elini uzattı.
Eski bir fotoğraf mezarların yerini bulmaya nasıl yardımcı oldu?
Le Thi Rieng Parkı, eski Do Thanh Mezarlığı'nın bulunduğu yerde yer alıyor. Tarihî araştırmalar ve tanıkların ifadeleri, komünist güçlerin Güney Vietnam'daki şehir ve askerî mevzilere saldırdığı 1968 Tet Taarruzu sırasındaki çatışmaların ardından bölgede toplu mezarlar açıldığını gösteriyordu.
Mimar Nguyen Xuan Thang ve araştırma grubu, tarihî fotoğrafları incelemek ve eski yapıları bugünkü parkla karşılaştırmak için yaklaşık sekiz yıl harcadı. 1968 tarihli bir fotoğrafta görülen su kulesi, yararlı bir işaret noktası oldu.
Araştırmada ayrıca 1972 tarihli Amerikan askerî hava fotoğraflarından, harekât çizimlerinden ve her iki taraftaki tanıkların anılarından yararlanıldı. Araştırmacılar, üç toplu mezarda yaklaşık 900 kişinin bulunabileceğini tahmin etti.
1968'deki definlere tanık olduğunda 12 yaşında olan Nguyen Thanh Phuoc, cesetlerin katmanlar hâlinde yerleştirildiğini, aralarına ahşap tahtalar konduğunu ve üzerlerine beyaz dezenfektan tozu döküldüğünü hatırladı. Parkta daha sonra yapılan yenileme çalışmaları sırasında kemikler, kauçuk sandaletler ve şarjörler ortaya çıkmıştı.
Başbakan Yardımcısı Pham Thi Thanh Tra'nın başkanlık ettiği 8 Haziran tarihli çalıştayda yetkililer tarihî kanıtları, tanık ifadelerini ve saha araştırmalarının bulgularını bir araya getirdi. Savunma Bakan Yardımcısı Nguyen Van Gau, bu bulguların bölgede Tet çatışmalarında öldürülen askerler, kadrolar ve sivillere ait toplu mezarlar bulunduğu değerlendirmesini desteklediğini söyledi.
Sinyalleri toprağın içine gönderen radar, yüzeyin altındaki bozulmuş alanların belirlenmesine yardımcı oldu. Ekskavatörler büyük miktarda toprağı taşıdı; kalıntıların ortaya çıkması hâlinde askerler mümkün olduğunda dikkatli ve elle çalışmaya geçti.
Kurtarma çalışmalarının tarihleri
Parktaki çalışma, tarihî ipuçlarının karşılaştırılmasından kalıntıların bulunmasına ve halka açık bir veda töreninin hazırlanmasına kadar aylar içinde aşama aşama ilerledi. Önemli tarihler şöyle:
- 8 Haziran 2026: Eski mezarlıktaki definlere ilişkin kanıtları bir araya getiren bir çalıştay düzenlendi.
- 23 Haziran: Ekipler A Bölgesi'nde ilk beş kişiye ait kalıntıları ve yanlarındaki eşyaları buldu. Ban bölgede gönüllü olarak çalışmaya başladı.
- 6 Temmuz: Huynh Van Quen adını taşıyan bir belgeye ilişkin bilgiler kamuoyuyla paylaşıldı.
- 26 Temmuz: Ho Chi Minh Şehri Askerî Komutanlığı, Quen'in kalıntılarının kimliğinin doğrulandığını açıkladı.
- 8 ve 9 Eylül: Ekipler A Bölgesi'nde başka bir mezar hendeği belirledi.
- 13 Ekim: Kurtarılan 731 kişinin planlanan defin töreni öncesinde şehitleri anmak için Khuc tri an programı düzenlendi.
- 14 Ekim: Ho Chi Minh Şehri Şehitler Mezarlığı'nda anma ve defin törenleri yapılması planlandı.
Bir kampanya kronolojisinde 6 Temmuz'da başlayan çalışmanın ardından iki günlük ön kazı sonucunda ilk mezar hendeğinin bulunduğu da aktarılıyor. Ayrıntılı kurtarma kronolojisinde ise ilk bulguların tarihi 23 Haziran olarak veriliyor. Kampanya anlatısında sözü edilen hendek 25 metre uzunluğunda ve üç metre genişliğindeydi.
Bulunan bir isim, kimlik tespiti için gereken çalışmayı gösteriyor
Huynh Van Quen'in kimliğinin belirlenmesi, 23 Haziran'da kalıntıların yanında bulunan ve plastiğe sarılmış bir kâğıt parçasıyla başladı. Günümüze ulaşan metinde adı, Güney Kurtuluş Ordusu ve 962 birlik numarası yer alıyordu.
Tay Ninh eyaletinin Vam Co kasabasında yaşayan Huynh Van Muoi ve Huynh Van Nho, bu ismin kardeşlerine ait olabileceğini düşündü. Aile onlarca yıldır onu arıyordu.
Kayıtlardaki tek bir harf işleri karmaşıklaştırdı. Eski bir ölüm bildiriminde adı Huynh Van Quyen olarak yazılırken, ailenin onun fedakârlığını onurlandıran ulusal belgesinde kalıntıların yanındaki kâğıtla eşleşen Huynh Van Quen adı kullanılmıştı. Yetkililer kayıtları inceledikten sonra 26 Temmuz'da kimliğini doğruladı.
Savaşa gitmeden önce evlenme sözü verdiği ve 58 yıl boyunca evlenmeden kalan Nguyen Thi Le, 18 Temmuz'da Tay Ninh İçişleri Dairesi tarafından eşi olarak tanındı. 23 Temmuz'da parkta onun için yeniden oluşturulan bir portreyi teslim aldı.
Kimliğinin belirlenmesinin ardından kalemi, tarağı, cüzdanı ve ilaçlı yağı ailesine verildi. Düzeltilen ölüm bildirimi, doğru adını yeniden kayda geçirdi. Bu vaka, bir kaybın aydınlatılmasında kişisel eşyaların, aile tanıklığının ve resmî kayıtların birlikte nasıl kullanılabileceğini gösteriyor.
Kalıntıları bulmak ve kimlikleri yeniden kazandırmak
Ban, resmen görevlendirilmiş kurtarma ekibinin üyesi olmamasına rağmen parkta gönüllü olarak çalışıyor. Kalıntıları ayırmaya, anatomik özellikleri tanımaya ve testlerde kullanılmak üzere kemik parçalarıyla dişleri korumaya yardımcı oluyor.
Kişisel kayıtlarında kontrol ettiği 2.300'den fazla mezar yeri ve memleketlerine götürülmesine yardım ettiği 134 kişiye ait kalıntı bulunuyor. Daha geniş bir toplamda Ban ve silah arkadaşlarının ortak çalışmaları sayesinde 2.400'den fazla kişinin kalıntısının bulunduğu belirtiliyor.
Ho Chi Minh Şehri Adli Tıp Merkezi'nden adli inceleme uzmanı Vuong Gia Bao, diş ve kemiklerin fiziksel olarak sağlam kalabilse de içlerindeki DNA'nın parçalanabileceğini açıkladı. Isı, nem, yeraltı suları ve mikroorganizmalar bu genetik malzemeye onlarca yıl içinde zarar verebilir.
DNA, kalıtsal biyolojik bilgiyi taşır. Araştırmacılar, kalıntılardan elde edilen ve korunabilmiş genetik malzemeyi, kayıtlarla ve diğer kanıtlarla birlikte akrabaların örnekleriyle karşılaştırabilir. Karışıklığı ve kontaminasyonu önlemek için örnekler etiketlenmeli, mühürlenmeli ve birbirinden ayrı saklanmalıdır.
Ban, bir kişiyi bulduğu hâlde adını kayda geçirememenin duygusal zorluğunu şöyle anlattı:
En zor olan, silah arkadaşımın adını bilmeden kalem tutmak.
Anma programında ayrıca, kendisine göre bir kadına ait olan ve yanında tırnaklar ile bağlama malzemesine benzeyen parçalar bulunan kalıntıları hatırladı. Kadının gizli görev yapan bir ajan ya da kurye olabileceğini ve işkence görmüş olabileceğini öne sürdü. Kimliği, görevi ve ölüm koşulları henüz doğrulanmadı.
Ailelerin bekleyişi sürerken ulusal kampanya devam ediyor
13 Ekim itibarıyla güncellenen rakamlara göre, ulusal kampanyanın 500 gün ve gece süren çalışmaları kapsamında 3.611 kişinin kalıntısı bulundu: 2.374'ü Vietnam'da, 217'si Laos'ta ve 1.020'si Kamboçya'da. Parkta bulunan 731 kişi, toplamın yaklaşık beşte birini oluşturuyor. Kampanyanın hedefi yaklaşık 7.000 kişiye ulaşmak.
Arama çalışmalarını 1.588 personelin yer aldığı 32 ekip yürütüyordu. Çalışmalar arasında patlamamış mühimmatın temizlenmesi, ailelerden DNA örnekleri toplanması ve kimlik tespiti için bir veri tabanı oluşturulması da yer alıyor.
İncelenen 211.301 mezarın 147.640'ı örnek alınmaya uygun, 63.661'i ise uygun değildi. Yetkililer akrabalardan 265.761 biyolojik örnek topladı, bunların 71.102'sini analiz etti ve 66.909'unu veri tabanına kaydetti. Kampanyanın hedefleri arasında kalıntılardan alınan yaklaşık 18.000 örneğin DNA incelemesinden geçirilmesi de bulunuyor.
Pham Thi Thanh Tra, Kamu Güvenliği Bakanlığı'nın yönlendirmesi doğrultusunda baba tarafından akrabalardan örnek toplamaya devam edilmesini istedi. Çalışmaların yoğun biçimde sürdürülmesi için ek bir ay ayrılmasını ve bu görevin 2026 içinde tamamlanmasını hedeflediklerini belirtti.
14 Ekim'deki veda töreninin saat 07.30'da çiçek ve tütsü sunumuyla başlaması, ardından saat 08.00'de ziyaret ve anma törenlerinin düzenlenmesi planlandı. İlk konvoyun, yaklaşık 26 kilometre uzaklıktaki mezarlığa saat 08.45 civarında hareket etmesi bekleniyordu. Bulunan 731 kişi, ayrı ayrı kayda geçen 698 kişi ile toplu olarak kaydedilen 33 kişilik gruptan oluşuyordu.
Ban, bir önceki akşam düzenlenen programda sanatçı Le Sa Long'un kurtarma çalışmalarını gösteren portresinin yanında yer aldı. Şehrin Kültür ve Spor Dairesi tarafından düzenlenen etkinliğe üst düzey askerî siyasi yetkili Nguyen Trong Nghia ile Başbakan Yardımcısı Pham Thi Thanh Tra katıldı.
Defin, kalıntılara bakımlı bir istirahat yeri sağlayacak; kimlik tespiti çalışmaları ise korunan örnekler, eşyalar ve kayıtlar aracılığıyla devam edecek. Ban'a göre tanıkların yaşlanması bu çalışmayı giderek daha acil kılıyor: Kaybolan her hatıra, bir ailenin hâlâ ihtiyaç duyduğu bir ipucunu ortadan kaldırabilir.
Öne Çıkanlar
- Tran Van Ban, ailesi yedi yıl boyunca yasını tuttuktan sonra 1976'nın sonlarında evine döndü.
- 1979'dan bu yana 2.300'den fazla mezar yerini kontrol etti ve 134 kişiye ait kalıntıların memleketlerine götürülmesine yardım etti.
- Kurtarma ekipleri Le Thi Rieng Kültür Parkı'nda şehit askerlerin kalıntılarını buldu; bunların çoğunun kimliği hâlâ belirlenemedi.
- Kimlik tespitinde tarihî fotoğraflardan, tanıkların anılarından, kişisel eşyalardan, askerî kayıtlardan ve DNA testlerinden yararlanılıyor.
- Anma ve defin törenlerinin 14 Ekim 2026'da yapılması planlandı; kimlik tespiti çalışmaları sonrasında da sürecek.






