Altı genç Malezyalı, ulusal taahhüdün bağlayıcı hâle getirilmesini istiyor
Altı genç Malezyalı, ülkenin en az yarısının orman örtüsü altında tutulması yönündeki taahhüdüne hükümetin uymasını sağlamak için Kuala Lumpur Yüksek Mahkemesine başvurdu. Başvuruda, 4,27 milyon ila 4,51 milyon hektar doğal ormanın ticari amaçlarla dönüştürülmek üzere belirlendiği tahminlerine yer veriliyor. Bu alanların dönüştürülmesi, orman örtüsünü Malezya topraklarının yüzde 47,4 ila yüzde 49,6'sı düzeyine indirebilir.
İçindekiler
- Altı genç Malezyalı, ulusal taahhüdün bağlayıcı hâle getirilmesini istiyor
- Johor ziyareti meseleyi kişisel hâle getirdi
- Yüzde 50 taahhüdü ulusal politikaya nasıl girdi?
- Orman verileri gerçekte neyi ölçüyor?
- Eyaletlerin yetkileri federal davayı neden ilgilendiriyor?
- Resmî rezerv verileri kamuoyuna ne anlatabilir?
- İlk hukuki sınav, davanın görülmesine izin verilmesi
- Anayasal haklar gelecek nesilleri koruyabilir mi?
- Ormanlar kamu maliyesini kişisel kaygılarla buluşturuyor
- Öne Çıkanlar
Hükümetin 2024 yılı tahmini, orman örtüsünü yaklaşık yüzde 54,6 olarak gösteriyor. Uyuşmazlık bu rakamların ötesine uzanıyor: Başvurucular, tekrarlanan hükümet taahhütlerinin yerine getirilmesi zorunlu yükümlülükler doğurup doğurmadığına, gençlerin hangi korumaları talep edebileceğine ve eyaletlerin ormanlar üzerinde yetkili olduğu durumlarda federal makamların nasıl hareket etmesi gerektiğine mahkemenin karar vermesini istiyor.
Dava açıldığında 18 yaşında olan Amira Aliya, Mana Hutan Kami kampanyası kapsamında 20 ila 30 yaşları arasındaki beş başvurucuya katıldı. Kampanyanın adı, "Ormanımız nerede?" anlamına geliyor. Gençler, Malezya hükümetine ve Doğal Kaynaklar ve Çevresel Sürdürülebilirlik Bakanı'na karşı başvuruda bulunuyor.
Malezya'nın kendi ulusal ormancılık politikası, ülke topraklarının en az yüzde 50'sini orman ve ağaç örtüsü olarak koruma taahhüdünü yineliyor. Bakanlar Kurulunun 11 Kasım 2020'de, Ulusal Arazi Konseyinin ise 29 Ocak 2021'de onayladığı belge, dava açısından temel bir güçlüğü de açıklıyor: Ormancılık eyaletlerin yetki alanında.
Avukat Datuk Ambiga Sreenevasan ve Lim Wei Jiet tarafından temsil edilen başvurucular, haklarının ihlal edildiğinin tespit edilmesini ve hükümeti harekete geçmeye zorlayacak bağlayıcı bir karar verilmesini istiyor. Talep ettikleri önlemler arasında Ulusal Arazi Konseyi üzerinden çalışılması ve her 90 günde bir ilerleme raporu sunulması da var.
Johor ziyareti meseleyi kişisel hâle getirdi
Aliya'nın kaygısı, Ağustos 2024'te Johor'daki bir sosyal yardım yurdunu ziyaret etmesiyle şekillendi. Şiddet ve yoksunluk yaşayan ailelerden gelen gençlere temel yaşam becerileri öğretmek için gittiği yurtta, sellerin gündelik ihtiyaçları nasıl aksattığını gördü.
Yurdun mutfağı, çamaşırhanesi ve ortak kullanım alanı açık havadaydı. Yağışlı dönemlerde sakinler ve bakıcılar, ihtiyaç duydukları alanlara ulaşmakta zorlanıyordu. Öğrenci ve çevre örgütçüsü Aliya, sorunu pratik açıdan şöyle anlattı:
Bu yurdun altyapısı yağışlı mevsimlere uygun değil,
Aliya daha önce okulunun çevre ve doğa kulübü aracılığıyla yiyecek atıklarının kompostlanması üzerine atölyeler düzenlemişti. Muson dönemindeki sellerin tekrar tekrar yaşanması, çevresindeki toplulukları etkileyen baskılarla mücadelede bireysel etkinliklerin yetersiz kaldığını hissettirdi.
Altı başvurucu Malezya'nın farklı bölgelerinden deneyimleri bir araya getiriyor. Aralarında Kuala Lumpur'dan 30 yaşındaki iklim savunucusu Abe Lim, Sabah'tan 25 yaşındaki sivil toplum kuruluşu çalışanı Sitti Fatimah, Sarawak'tan 23 yaşındaki lisansüstü öğrenci Winona Elisha Jemak ve Johor'dan öğrenciler 20 yaşındaki Lee Yu Dong, 20 yaşındaki Adom Teh ile 18 yaşındaki Aliya bulunuyor. Yaşları, başvurunun duyurulduğu sırada verilen bilgilere dayanıyor.
Yüzde 50 taahhüdü ulusal politikaya nasıl girdi?
Dönemin başbakanı Mahathir Mohamad, 1992'de, Rio Dünya Zirvesi dolaylarında Malezya'nın orman taahhüdünü açıkladı. Ülkenin ekonomik kalkınma için kereste kullanma hakkını savunurken topraklarının yarısını orman örtüsü altında tutma sözü verdi.
Ormancılık politikası, taahhüdü orman ve ağaç örtüsünün en az yüzde 50 düzeyinde tutulması şeklinde kayda geçiriyor; buna gelişmiş ülkelerin topraklarının yüzde 30'unu orman olarak koruması koşulu eşlik ediyor. Eylem stratejisinde de Malezya'nın yüzde 50 hedefi yineleniyor.
Taahhüt, bağımsız bir yasal yükümlülük olarak hiçbir zaman yasalaşmadı. Ancak planlama belgelerinde ve ulusal politikada, Başbakan Anwar Ibrahim'in başkanlığında düzenlenen 80. Ulusal Arazi Konseyi toplantısı da dâhil olmak üzere tekrarlandı. Başvurucular, bu tekrarların taahhüde hukuki ağırlık kazandırdığını savunuyor.
Başvurucuların avukatlarından Lim Wei Jiet, tutumlarını basitçe şöyle açıkladı:
Bir söz veriyorsanız, üzerinize düşeni yapmak zorundasınız,
Politikada somut adımlar da belirtiliyor: Orman arazilerinin kullanım amacını değiştirme süreçlerinin iyileştirilmesi, kalıcı orman rezervlerinden çıkarılan alanların yerine yenilerinin konması, ek orman alanlarının koruma altına alınması ve orman ve ağaç örtüsüne ilişkin bilgilerin düzenli olarak güncellenmesi. Bu önlemler, genel taahhüdü belirli arazilere ilişkin kararlarla ilişkilendiriyor.
Orman verileri gerçekte neyi ölçüyor?
Başvurucuların tahmini, dönüştürülmek üzere belirlenen doğal orman alanlarıyla ilgili. Bu alanlar orman hesabından çıkarılırsa, ulusal toprakların yüzde 47,4 ila yüzde 49,6'sı orman örtüsü altında kalacak. Öngörülen aralık, taahhüt edilen asgari düzeyin 0,4 ila 2,6 puan altında.
Başvurucuların atıfta bulunduğu RimbaWatch analizi, tehdit altındaki ormanları belirlemek için mekânsal veri kümelerinden yararlanıyor. Doğal orman ölçümüne endüstriyel plantasyonlar dâhil edilmiyor. Hükümet ise orman ve ağaç örtüsü için daha geniş kategoriler kullanıyor. Bu nedenle tanım, uyuşmazlığın merkezinde yer alıyor.
İklim araştırmacısı ve başvurucu Abe Lim, doğal ormanların yüzyıllar içinde gelişen bitki örtüsü katmanları ve ekolojik ilişkiler barındırdığını söyledi. Plantasyonlarda ise genellikle tür çeşitliliği daha sınırlı ve ağaçların yaşı daha birbirine yakın oluyor. Nisan ayında bir radyo söyleşisinde konuşan Lim, şu uyarıda bulundu:
Plantasyonlarla doğal ormanları birbirinin yerine kullanılabilir kabul edersek, kamuoyunda son derece yanıltıcı bir izlenim yaratma riskiyle karşı karşıya kalırız,
Malezya Yarımadası Ormancılık Dairesi, RimbaWatch'ın orman, ormansızlaşma ve orman plantasyonlarına ilişkin tanımlarına daha önce itiraz etmişti. Yaklaşık 2,34 milyon hektarın temizlenmesinin planlandığına dair daha önceki bir tahmine yanıt veren daire, tanımlar farklı olduğu için öngörülen kaybın fazla hesaplandığını söylemişti.
Önceki hesaplamada, 2017'de 18,33 milyon hektar, yani ulusal toprakların yüzde 55,2'si olduğu belirtilen hükümet verileri kullanılmıştı. Hesaplama, bu alanın yaklaşık 15,6 milyon hektara, yani yüzde 47,35'e düşeceğini öngörüyordu. Daire, Malezya'nın ormancılık bilgilerini Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütünün koordinasyonundaki Orman Kaynakları Değerlendirmesi aracılığıyla her beş yılda bir bildirdiğini söyledi ve yüzde 50 taahhüdünü yineledi.
Dolayısıyla mahkemedeki uyuşmazlık hem arazi kullanım planlarıyla hem de ölçümle ilgili: Ulusal taahhüt kapsamında hangi alanlar sayılmalı ve plantasyona dönüştürülen doğal ormanlar nasıl hesaba katılmalı?
Eyaletlerin yetkileri federal davayı neden ilgilendiriyor?
Federal Anayasa'nın 74(2). maddesi, Dokuzuncu Cetvel'in II. Listesi ile birlikte değerlendirildiğinde, ormancılığı eyaletlerin yetki alanına bırakıyor. Ulusal ormancılık politikası, eyaletlerin orman kaynaklarını denetlediğini ve kendi ormancılık yasa ve politikalarını belirlediğini söylüyor.
Federal hükümetin yürütme görevi; danışmanlık, teknik yardım, eğitim ve araştırma sağlamak olarak tanımlanıyor. Bu nedenle federal hükümeti hedef alan bir mahkeme kararı, orman arazilerine ilişkin birçok kararın eyalet makamlarının yetkisinde olduğu bir sistem içinde uygulanacak.
Başvurucuların Ulusal Arazi Konseyi üzerinden harekete geçilmesi yönündeki talebi, yetki paylaşımını ele alıyor. Gençler, yalnızca tek tek ağaç kesme projelerine itiraz etmek yerine, taahhüt edilen asgari düzeyi korumak için ulusal ölçekte eşgüdüm istiyor.
Ormancılık politikası da dönüşümün sonuçlarını kabul ediyor. Ormansızlaşmayı; tarım, sanayi, madencilik, yollar, barajlar, kasabalar ve konutlar dâhil olmak üzere farklı amaçlarla arazinin kalıcı biçimde temizlenmesi olarak tanımlıyor. Ayrıca tropikal yağmur ormanı ekosistemlerinin hassas olduğu ve süregelen tahribatın ardından eski hâline döndürülmesinin zor olduğu uyarısında bulunuyor.
Resmî rezerv verileri kamuoyuna ne anlatabilir?
Malezya İstatistik Dairesinin 2024'e kadar güncel olan orman rezervi veri kümesi, eyaletlerdeki kalıcı orman rezervlerinin alanını kaydediyor. Bunlar, sınırları resmî olarak ilan edilmiş alanlar; veriler de ilan edilen rezerv haritalarına göre hesaplanıyor.
Veri kümesinde, 1984 Ulusal Ormancılık Yasası kapsamındaki kalıcı orman rezervleri ve bu alanların 1978 Ulusal Ormancılık Politikası'na göre, 1992'de yapılan değişiklikle birlikte, yönetimi açıklanıyor. Rezervlerin başlıca dört işlevi koruma, üretim, rekreasyon ve araştırma. Dolayısıyla rezerv, yönetim kuralları çerçevesinde kereste üretimi de dâhil olmak üzere farklı amaçlara hizmet edebilir.
Johor'da listelenen rezerv alanı 2014'te 432.184 hektar, 2017'de ise 332.749 hektardı. Daire, 2017 öncesinde Malezya Yarımadası'na ilişkin rakamların, resmen ilan edilmeyi bekleyen öneri rezervleri de içerdiğini açıklıyor. 2017'den itibaren yalnızca resmen ilan edilmiş rezervler hesaba katıldı. Bu yılları karşılaştıranların kapsam değişikliğini göz önünde bulundurması gerekiyor.
Ormanlarla ilgili kararları takip etmek isteyen topluluklar için veri kümesi, yasal rezerv sınırlarının kaydını sunuyor. Davadaki ulusal hesaplama ise ticari dönüşüm için planlanan alanlar dâhil, farklı arazi kategorilerindeki ormanların tamamını kapsayan daha geniş bir soruyu gündeme getiriyor.
İlk hukuki sınav, davanın görülmesine izin verilmesi
Yüksek Mahkeme önce yargısal denetim başvurusunun kabul edilip edilmeyeceğine, yani davanın görülmesine izin verilip verilmeyeceğine karar vermeli. Temel meselelerden biri locus standi, başka bir deyişle dava açma ehliyeti: Başvurucuların, iddia edilen zararla davayı açmaya yetecek ölçüde bağlantısı olup olmadığı.
Selangor'daki Bukit Cherakah ormanıyla ilgili ayrı bir uyuşmazlık, bu sorunun ne kadar belirleyici olabileceğini gösteriyor. Federal Mahkeme, Nisan 2026'da, çevre koruma statüsünün kaldırılmasına itiraz eden iki çevre kuruluşunun dava açma ehliyeti bulunmadığına hükmetti; kuruluşlar kararın alınmasından sonra kurulmuştu. Temmuz ayında yayımlanan bir haberde ise konunun hâlâ Federal Mahkeme önünde olduğu belirtiliyordu.
Malezya Barosu Çevre ve İklim Değişikliği Komitesine başkanlık eden Kiu Jia Yaw, gençlerin davasında yer almıyor. Kendi görüşü olarak konuşan Kiu, Bukit Cherakah kararının Malezya hukuk sisteminde çevre haklarının tanınmasının güçlendirilmesi gerektiğini gösterdiğini söyledi.
Davanın açılış ve duruşma tarihleri de farklı biçimlerde aktarıldı. Başvurucuların duyurusunda yargısal denetim başvurusunun tarihi 28 Şubat 2026 olarak verilirken, Aliya başvurunun nisan ayında yapıldığını söyledi. Duruşma önce 14 Mayıs'ta yapılacak şekilde kayda geçirildi, ardından 27 Temmuz'a alındığı belirtildi; Aliya'nın anlatımında ise tarih 20 Ekim olarak veriliyor. Geçerli duruşma tarihinin hangisi olduğu ve bu değişikliklerin nedeni açıklanmadı.
- 1992: Malezya, topraklarının en az yarısını orman örtüsü altında tutma taahhüdünde bulunuyor.
- 11 Kasım 2020 ve 29 Ocak 2021: Bakanlar Kurulu ve Ulusal Arazi Konseyi ulusal ormancılık politikasını onaylıyor.
- Ağustos 2024: Aliya, Johor'daki selden etkilenen sosyal yardım yurdunu ziyaret ediyor.
- 28 Şubat 2026: Başvurucuların duyurusunda yargısal denetim başvurusunun tarihi olarak belirtiliyor.
- 20 Ekim: Aliya'nın anlatımında, başvurunun görülmesine izin verilmesi için yapılacak duruşmanın tarihi olarak veriliyor.
Anayasal haklar gelecek nesilleri koruyabilir mi?
Başvurucular, Federal Anayasa'nın 5(1). maddesindeki yaşama hakkına ve 8(1). maddesindeki eşitlik hakkına dayanıyor. Ayrıca tekrarlanan kamu taahhütlerinin yerine getirilmesi gerektiği savı olan meşru beklenti ilkesine ve kamu kaynaklarının bugün ve gelecekte yaşayan insanların yararına yönetilmesi gerektiğini öngören kamu güveni ilkesine başvuruyorlar.
Malezya Anayasası'nda sağlıklı bir çevre hakkı açıkça yer almıyor. Malezya Üniversitesinde emekli hukuk profesörü olan Datuk Dr Shad Saleem Faruqi, başvurucuların çevre korumasını mevcut anayasal haklarla ilişkilendirmesi gerektiğini söyledi.
Malezya mahkeme kararları farklı yaklaşımlar ortaya koyuyor. İşten çıkarılmayla ilgili 1996 tarihli Tan Tek Seng davasında mahkeme, yaşama hakkını geçim kaynaklarını da kapsayacak şekilde yorumladı. Yine 1996'da karara bağlanan Kajing Tubek davasında ise mahkemeler, Sarawak'ta binlerce yerli halkı yerinden edecek hidroelektrik projesini durdurmayı reddetti ve projenin yasalara uygun biçimde yürütüldüğüne hükmetti.
Gençler, ormanların yok edilmesinin etkileriyle en uzun süre yaşayacak kişilere orantısız bir yük getirdiğini savunuyor. Yeminli beyanlarında şöyle diyorlar:
Günümüzün çevresel bozulması, buna yol açmada hiçbir rolü olmayanların omuzlarına ertelenmiş maliyetler yüklüyor,
Kiu, nesiller arası adaletin uluslararası iklim hukukunda, Malezya aile hukukunda ve örf hukukunda, yani adatta, zaten yer aldığını söyledi. Adat ilkesinin, insanların çevreyi gelecek nesillerin ondan yararlanma olanağını tehlikeye atmadan kullanmasını gerektirdiğini belirtti.
Başvurucular, mahkemeden bu düşünceleri hükümetin ormanlara ilişkin sorumluluğuna uygulamasını istiyor. Savları; su kaynaklarını, geçim kaynaklarını, gıda güvenliğini ve gelecek nesillerin devralacağı yaşam koşullarını yaşama hakkının kapsamına dâhil ediyor.
Ormanlar kamu maliyesini kişisel kaygılarla buluşturuyor
Malezya'nın ekonomik riskleri, davanın korumacılığın ötesine uzanmasını sağlıyor. Bank Negara Malaysia ve Dünya Bankasının 2022 tarihli bir araştırmasına göre, banka kredilerinin yüzde 54'ü doğaya bağımlı sektörlerle, yüzde 87'si ise çevresel bozulmaya katkıda bulunan sektörlerle bağlantılı. Dolayısıyla orman politikası, ağaç kesim alanlarının yakınındaki toplulukların yanı sıra işletmeleri ve kredileri de ilgilendiriyor.
Eyaletlerin mali durumu da tartışmanın bir parçası. Ekolojik Mali Transfer fonunun 250 milyon ringgit olduğu ve artmasının beklendiği, fonun ekolojik korumayı desteklemeyi amaçladığı belirtildi. Nottingham Üniversitesi Malezya yerleşkesinde çevre bilimi alanında misafir öğretim görevlisi olan Dr Lim Teckwyn, eyaletlere ormanları korumaları için anlamlı bir tazminat ödenmesinin yüz milyarlarca ringgite mal olabileceğini savundu.
Aliya, meselenin önemini daha kişisel bir dille anlatıyor. Sıcaklar ve çevresel koşulların kötüleşmesi, onun ve bazı akranlarının çocuk sahibi olup olmamak da dâhil geleceklerini hayal etmesini zorlaştırıyor. Güçlü şirketlerin yol açtığı tahribat karşısında bireysel çabaların yetersiz kaldığından kaygılanıyor.
Kız kardeşi, Johor eyalet meclisi üyesi Amira Aisya, kamu kurumları aracılığıyla atılan adımlara bir örnek sunuyor. Seçildikten sonra eyalet meclisinde İklim Değişikliği ve Afet Risk Yönetimi Komitesinin kurulması için başarıyla girişimde bulundu.
Aliya'nın mahkeme kampanyası, Penang'dan Borneo'ya orman kaybına ilişkin anlatımların yanı sıra davaya bağış yapma ya da destek verme taleplerinin de yer aldığı binlerce sosyal medya yorumu aldı. Aliya için hukuki yola başvurmak, çaresizlik duygusuna karşı koymanın bir yolu. Şöyle dedi:
Hâlâ bir şeyler yapabileceğimizi anlamalıyız. Bunun son olmadığını.
Öne Çıkanlar
- 18 ila 30 yaşları arasındaki altı başvurucu, Malezya'nın orman örtüsünün en az yüzde 50'sini koruma taahhüdü nedeniyle hükümete karşı dava açıyor.
- Başvuruda, 4,27 milyon ila 4,51 milyon hektarın dönüştürülmek üzere belirlendiği ve bunun doğal orman örtüsünü yüzde 47,4 ila yüzde 49,6'ya düşürebileceği belirtiliyor.
- Hükümet 2024'te orman örtüsünü yaklaşık yüzde 54,6 olarak tahmin etti; orman, plantasyon ve ağaç örtüsü tanımları uyuşmazlığın merkezinde yer alıyor.
- Başvurucular hükümetin bağlayıcı adımlar atmasını, Ulusal Arazi Konseyi üzerinden eşgüdüm sağlanmasını ve her 90 günde bir ilerleme raporu sunulmasını istiyor.
- Dava açma ehliyeti, anayasal haklar ve federal hükümetle eyaletler arasındaki yetki paylaşımı temel hukuki meseleler arasında.
- Ulusal ormancılık politikası, yüzde 50 taahhüdünü yineliyor ve arazi dönüşümünü yönetmek ve rezervlerden çıkarılan alanların yerine yenilerini koymak için önlemler belirliyor.






