Brezilya, sel hasarının bir kısmı için 541 milyon real talep ediyor
Brezilya federal savcıları ve Instituto Preservar, Rio Grande do Sul'da Nisan ve Mayıs 2024'te yaşanan sellerin yol açtığı hasarın bir bölümünün tazmini için Shell Brasil Petróleo'ya yaklaşık 108 milyon dolara karşılık gelen 541 milyon real tutarında dava açtı. Dava, küresel ısınmanın yağışları nasıl şiddetlendirdiğine ilişkin bilimsel tahminler üzerinden belirli bir felaketi Shell grubunun tarihsel karbon salımlarıyla ilişkilendiriyor.
İçindekiler
- Brezilya, sel hasarının bir kısmı için 541 milyon real talep ediyor
- Brezilya'daki seller ne kadar geniş bir alanı etkiledi?
- Davacılar talep tutarını nasıl hesapladı?
- Atıf çalışması ne söylüyor?
- Neden Shell seçildi?
- Tazminat nereye aktarılacak?
- Filipinli afetzedeler farklı bir hukuki gerekçeye dayanıyor
- Shell ne biliyordu ve nasıl yanıt verdi?
- Felaketlerin ve davaların zaman çizelgesi
- Mahkemeler orantılı sorumluluğu değerlendiriyor
- Öne Çıkanlar
9 Ekim 2026'da açılan dava, Aralık 2021'de Filipinler'i vuran ve ülkede Odette olarak bilinen Rai Tayfunu'ndan sağ kurtulan yaklaşık 100 kişinin 2025'te Britanya'da açtığı davanın ardından geldi. Tayfun 400'den fazla kişinin ölümüne, yüz binlerce kişinin evsiz kalmasına yol açmıştı.
Her iki dava da büyük bir fosil yakıt üreticisinin felaket maliyetlerinin belirli bir bölümünü ödemesini amaçlıyor. Hukuki gerekçeleriyse farklı: Brezilyalı davacılar çevresel sorumluluğa ve salımlarla daha şiddetli yağışlar arasında bağlantı kuran bir hesaplamaya dayanırken Filipinli afetzedeler, Shell'in iklim değişikliği konusundaki bilgisi ve kamuoyuna yönelik açıklamalarıyla ilgili ihmal iddiasında da bulunuyor.
MPF olarak bilinen Brezilya Federal Savcılığı, talebi 10 Ekim tarihli açıklamasında duyurdu. Dava, maddi kayıplar ile çevreye ve iklime verilen kolektif zarar için yaklaşık eşit miktarlarda tazminat talep ediyor.
Shell, Brezilya'da dava açılmasının ardından kendisine resmî tebligat yapılmadığını söyledi. Filipinler'deki davanın ardından ise iklim değişikliği konusunda benzersiz bilgiye sahip olduğu iddiasını reddetti.
Etkilenen topluluklar açısından temel mesele, yıkılan evlerin, hasar gören altyapının ve gelecekteki felaketlere karşı korunmanın maliyetine kimin katkıda bulunması gerektiği. Davacılar, bu yükün bir bölümünün bölge sakinleri ve kamu bütçeleri yerine, olayları ağırlaştıran ısınmaya katkıda bulunduğunu söyledikleri bir şirkete aktarılmasını istiyor.
Brezilya'daki seller ne kadar geniş bir alanı etkiledi?
Rio Grande do Sul'da Nisan 2024'ün son günlerinden Mayıs ayının ilk yarısına kadar aralıksız şiddetli yağış görüldü. MPF'ye göre seller eyaletteki 497 belediyenin 478'ine, yani yaklaşık yüzde 96'sına ulaştı ve yaklaşık 2,4 milyon kişiyi etkiledi.
Savcıların atıfta bulunduğu belgelerde 183 kişinin hayatını kaybettiği kaydediliyor. Yaklaşık 500 bin kişi yerinden oldu; ancak davayla ilgili başka bir kaynak bu sayıyı yaklaşık 600 bin olarak veriyor. Evler, yollar ve temel hizmetler yıkıldı veya kesintiye uğradı; geçim kaynakları ve günlük yaşam aksadı.
MPF'ye göre Dünya Meteoroloji Örgütü, selleri Brezilya'da iklimle bağlantılı kayıtlara geçmiş en ağır felaket olarak nitelendirdi. Felaketin geniş bir coğrafyayı etkilemiş olması, davacıların yeniden inşa, afet önleme ve toplulukları korumayı kapsayan kolektif bir tazminat mekanizması önermesini açıklıyor.
Davacılar talep tutarını nasıl hesapladı?
Brezilya'daki dava dilekçesi, maddi tazminatı tahmin etmek için üç rakam kullanıyor: Sellerin ardından federal hükümetin ayırdığı 111,6 milyar real, insan kaynaklı ısınmaya atfedilen yağış şiddetindeki yüzde 12'lik artış ve Shell grubunun fosil yakıtlar ile çimento üretiminden kaynaklanan tarihsel salımlardaki yüzde 2,02'lik payı.
111,6 milyar realin önce yüzde 12'si, ardından yüzde 2,02'si hesaplandığında yaklaşık 270,5 milyon real elde ediliyor. Bu iki oranın çarpımı, hesaplamaya temel alınan tutarın yüzde 0,2424'üne karşılık geliyor. Davacılar kolektif manevi zararlar için de aynı tutarı talep ederek toplam talebi yaklaşık 541 milyon reale çıkarıyor.
Maddi zararlar, finansal kayıpları ve iyileştirme masraflarını kapsıyor. Kolektif manevi zararlar ise binaları yenilemenin veya yolları onarmanın maliyetinin ötesinde, ortak çevresel değerlerin ve topluluk yaşamının gördüğü zararla ilgili.
Dilekçede bu çarpım, maliyetleri paylaştırmak için önerilen bir hukuki yöntem olarak sunuluyor. Yağış miktarıyla selin yol açtığı hasar arasındaki ilişki karmaşık: Yıkımın boyutu, suyun nereye aktığına, orada nelerin inşa edildiğine ve koruma sistemlerinin nasıl çalıştığına da bağlı. Talep edilen tazminatın bilimsel bulgularla ne ölçüde desteklendiğini mahkeme değerlendirecek.
Atıf çalışması ne söylüyor?
Clarke ve çalışma arkadaşlarının npj Natural Hazards dergisinde Ocak 2026'da yayımlanan araştırması, insan kaynaklı küresel ısınmanın incelenen türde aşırı bir yağış olayının yaşanma olasılığını yaklaşık iki katına çıkardığını ve şiddetini yaklaşık yüzde 12 artırdığını tahmin etti. Analizde, geniş bölgelerdeki hava durumunu etkileyen doğal iklim örüntüsü El Niño da dikkate alındı.
Atıf bilimi, insanların bugün deneyimlediği iklimi, insan kaynaklı salımların yol açtığı ısınmanın bulunmadığı varsayımsal bir iklimle karşılaştırıyor. Araştırmacılar, ısınmanın belirli bir olayın olasılığını veya şiddetini nasıl değiştirdiğini tahmin etmek için hava durumu kayıtlarından ve iklim modellerinden yararlanıyor.
Brezilya'daki dava, bu bilimsel zincirin üç halkasını bir araya getiriyor. İlk halka, insan kaynaklı salımları küresel ısınmaya bağlıyor. İkincisi, belirli fosil yakıt üreticilerinin tarihsel katkısını tahmin ediyor. Üçüncüsü ise ısınmanın felakete yol açan yağışları nasıl değiştirdiğini inceliyor.
Hukuki mesele, bu zinciri davalıya ve mali bir tazminata bağlamak. Davalı şirket Shell Brasil; yüzde 2,02'lik salım oranı ise dünya genelindeki Shell grubuyla ilgili. Brezilya'daki şirketin küresel katkıdan sorumlu tutulması, davacıların savunmasının bir parçası.
Neden Shell seçildi?
Davada atıfta bulunulan Carbon Majors veri tabanına göre Shell grubu, 1854-2024 döneminde fosil yakıtlar ve çimento üretiminden kaynaklanan tarihsel küresel karbondioksit salımlarının yüzde 2,02'sinden sorumlu. Bu oran grubu tarihsel sıralamada dokuzuncu sıraya yerleştiriyor.
Hesaplama, yakıt üretiminden kaynaklanan salımların yanı sıra satılan yakıtların yakılmasından kaynaklanan salımları da kapsıyor. Petrol ve gaz üreticilerinde, bu ürünlerle ilişkili karbonun büyük bölümü, müşterilerin ürünleri kullanmasıyla atmosfere karışıyor.
Dava dilekçesinde Shell Brasil, Petrobras'ın ardından Brezilya'nın en büyük ikinci petrol üreticisi olarak tanımlanıyor. Dilekçede atıfta bulunulan Carbon Majors tablosunda Petrobras'ın tarihsel payı yüzde 0,58; Shell'inki ise yüzde 2,02. Buna göre Shell'in payı yaklaşık 3,5 kat daha yüksek.
Instituto Preservar'ın avukatı Thales Miola, kuruluşun neden davalı olarak Shell'i seçtiğini şöyle açıkladı:
Shell'i seçtik çünkü sembol niteliğinde bir şirket. Tüm kriterleri karşılıyor.
Miola, Shell'in seçilmesinin ileride başka şirketlere karşı da dava açılmasının önünü açık bıraktığını söyledi.
Tazminat nereye aktarılacak?
Brezilyalı davacılar, mahkemenin hükmedeceği herhangi bir tazminatın yargı denetimindeki özel bir mali mekanizmaya aktarılmasını öneriyor. Bu kaynağın kullanımı, Rio Grande do Sul'da onarım, yeniden inşa, tazminat, iklim değişikliğine uyum, afetlerin önlenmesi ve etkilenen nüfusun korunmasıyla sınırlandırılacak.
Bağımsız bir teknik danışman, harcama planının hazırlanmasına yardımcı olacak. Planın mahkeme tarafından onaylanması ve etkilenen toplulukların katılımıyla oluşturulması gerekecek. MPF, danışmanın açık ve şeffaf bir süreçle seçilmesi, Shell veya şirket grubuyla bağlantısının bulunmaması ve ücretinin tazminattan ayrı olarak şirket tarafından ödenmesi gerektiğini belirtiyor.
Dava, çevresel zararlarda kusursuz sorumluluk öngören 6.938/1981 sayılı Ulusal Çevre Politikası Yasası'na dayanıyor. Kusursuz sorumluluk kapsamında davacı, zararın kasıtlı olarak verildiğini veya davalının dikkatsiz davrandığını kanıtlamadan tazminat talep edebilir; ancak faaliyet ile zarar arasındaki gerekli bağlantıyı yine de ortaya koymalıdır.
Davacılar ayrıca Yüksek Adalet Mahkemesi'nin çevresel sorumlulukta benimsediği bütüncül risk yaklaşımına atıfta bulunuyor. Bu yaklaşıma göre davalı, kaçınılmaz bir olayı veya başka bir tarafın eylemlerini gerekçe göstererek sorumluluktan kaçamaz. Dava, nihai karar öncesinde verilen acil bir emir olan ihtiyati tedbir yerine tazminat talep ediyor.
Filipinli afetzedeler farklı bir hukuki gerekçeye dayanıyor
Rai Tayfunu'ndan sağ kurtulan yaklaşık 100 kişi, sivil toplum kuruluşlarının desteğiyle 2025'te Birleşik Krallık'ta Shell'e karşı dava açtı. Shell'in merkezi Britanya'da bulunurken davacılar Filipinler hukukuna göre ihmal iddiasında bulunuyor.
Afetzedelerin avukatları, Shell'in tarihsel salımlarını küresel ısınmaya ve tropikal siklonların şiddetlenmesine bağlıyor. Şirketin iklim değişikliğiyle ilgili açıklamalarının da zarara ilişkin sorumluluğun belirlenmesinde önemli olduğunu savunuyorlar.
Londra'daki davayı yürüten Hausfeld hukuk firmasından avukat Greg Lascelles, Shell'e yöneltilen ek bir iddiayı şöyle dile getirdi:
İklim değişikliğinin nedenleri ve etkileri hakkında uzun yıllara yayılan yanlış bilgilendirme geçmişi
Dolayısıyla Filipinler'deki dava, salımlarla ilgili bir iddiayı şirketin davranışlarına ilişkin bir iddiayla birleştiriyor. Brezilya'daki dava ise sıkı çevresel sorumluluk ilkesine dayanıyor; ancak Shell'in iklim riskleri hakkında neler bildiğine ilişkin kanıtlara da yer veriyor.
Shell ne biliyordu ve nasıl yanıt verdi?
Brezilya'daki dava, 1986 tarihli ve fosil yakıtların sera gazı salımlarını ve küresel ısınmayı artırmadaki rolünü kabul eden bir Shell iç raporuna atıfta bulunuyor. Dilekçede ayrıca şirketin iklim risklerinden haberdar olduğunu gösteren kanıt olarak 1991 yapımı Climate of Concern filmine yer veriliyor.
Odette davasına destek veren kampanyacı Madeleine Lynch, Shell'in bu konudaki bilgisinin daha da eskiye dayandığını söyledi. Şirketin, fosil yakıtların küresel ısınmaya katkıda bulunduğunu 1960'lı yıllardan itibaren bildiğini gösteren kanıtlar bulunduğunu belirtti.
Shell, Filipinler'deki davanın ardından Aralık ayında bilgisinin benzersiz olduğu iddiasını reddetti:
Shell'in iklim değişikliği konusunda benzersiz bir bilgiye sahip olduğu iddiası kesinlikle doğru değil.
Brezilya'da davanın açılmasının ardından Shell, resmî tebligat almadığını söyledi. Shell'e karşı açılan iki davada da duruşma tarihleri veya nihai tazminat kararları açıklanmadı.
Felaketlerin ve davaların zaman çizelgesi
İki dava, tarihsel salım kayıtlarından, şirket belgelerinden ve aşırı hava olaylarına ilişkin daha yeni araştırmalardan yararlanarak aralarında birkaç yıl bulunan olayları birbirine bağlıyor.
- Aralık 2021: Yerel adı Odette olan Rai Tayfunu Filipinler'deki birçok adayı yerle bir ediyor ve 400'den fazla kişinin ölümüne yol açıyor.
- Nisan ve Mayıs 2024: Aşırı yağış, Rio Grande do Sul genelinde geniş çaplı sellere neden oluyor. Brezilya'daki dava belgelerinde 183 kişinin öldüğü kaydediliyor.
- 2025: Filipinli yaklaşık 100 afetzede Britanya'da Shell'e karşı dava açıyor.
- Ocak 2026: Clarke ve çalışma arkadaşları, Brezilya'daki davada kullanılan yağış atıf araştırmasını yayımlıyor.
- 9 Ekim 2026: Federal savcılar ve Instituto Preservar, Porto Alegre'de Shell Brasil'e karşı 541 milyon real tutarında dava açıyor.
- 10 Ekim 2026: MPF, davanın ayrıntılarını ve önerilen tazminat mekanizmasını yayımlıyor.
Brezilya'daki dava, 2024 felaketiyle bağlantılı anlaşmazlıklara bakan uzman bir federal mahkeme biriminde 5069002-52.2026.4.04.7100 numarasıyla kayıtlı.
Mahkemeler orantılı sorumluluğu değerlendiriyor
Sellerle ilgili daha önceki Brezilya davalarında kamu kurumlarının hazırlıkları, koruma sistemleri ve müdahaleleri ele alındı. Bu davalar arasında federal hükümete, eyalete ve dokuz belediyeye karşı açılan dava ile Porto Alegre'nin sel koruma sistemine ilişkin dava da bulunuyor.
Shell'e karşı açılan dava ise farklı bir yol izleyerek, salımlarının olayı şiddetlendiren ısınmaya katkıda bulunduğu öne sürülen bir üreticiden ödeme talep ediyor. Columbia Üniversitesi Sabin İklim Değişikliği Hukuku Merkezi'nin küresel iklim davaları direktörü Maria Antonia Tigre, bu davayı bir ulusal savcının iklim felaketi nedeniyle bir petrol devine dava açtığı ilk örnek olarak nitelendirdi.
Benzer talepler başka ülkelerde de sürüyor. Endonezya'nın Pari Adası sakinleri, yükselen deniz seviyeleri nedeniyle İsviçre'de çimento üreticisi Holcim'e dava açıyor. 2022 sellerinden etkilenen Pakistanlı çiftçiler ise Almanya'da RWE ve Heidelberg Materials'a karşı hukuki süreç yürütüyor.
Perulu çiftçi Saúl Luciano Lliuya'nın RWE'ye karşı Almanya'da açtığı dava 2025'te tazminat kararı olmadan sona erdi; ancak iklim zararlarından orantılı sorumluluk alınmasının hukuken mümkün olabileceği kabul edildi. Brezilyalı davacılar, yaklaşımlarını desteklemek için bu karardaki gerekçelere atıfta bulunuyor.
London School of Economics bünyesindeki Grantham İklim Değişikliği ve Çevre Araştırma Enstitüsü'nden araştırmacı Noah Walker-Crawford, yeni davaların amacını şöyle anlattı:
Dünyada gördüğümüz davalar, bunun uygulanabilir bir hukuki strateji olup olmadığını sınayan emsal davalar.
Brezilya'daki selzedeler ve Filipinler'deki tayfun mağdurları için pratik amaç tazminat almak. Mahkemelerin görevi ise belirli bir felakete ilişkin davada tarihsel salımların, bilimsel atıf bulgularının ve ulusal sorumluluk kurallarının nasıl bir araya geldiğine karar vermek.
Öne Çıkanlar
- Brezilyalı savcılar ve Instituto Preservar, 2024 selleri nedeniyle Shell Brasil'den yaklaşık 108 milyon dolara karşılık gelen 541 milyon real talep ediyor.
- Dava, yağış şiddetinde tahmin edilen yüzde 12'lik artışı Shell grubunun tarihsel salımlardaki yüzde 2,02'lik payıyla birleştiriyor.
- Brezilya'da hükmedilecek herhangi bir tazminat, harcama planlarında toplulukların katılımının sağlandığı, mahkeme denetimindeki bir mekanizmaya aktarılacak.
- Filipinler'den yaklaşık 100 afetzede, Filipinler hukukuna göre ihmal iddiasıyla Rai Tayfunu nedeniyle 2025'te Britanya'da Shell'e dava açtı.
- Shell, Brezilya'daki dava hakkında resmî tebligat almadığını söyledi ve iklim değişikliği konusundaki bilgisinin benzersiz olduğu iddialarını reddetti.
- Her iki dava da şirketlere belirli iklim felaketlerinin maliyetlerinin bir bölümünü yüklemeyi amaçlıyor.






