Asya için riskler barındıran Rus montaj hattı
Ayda 5.500'den fazla hava aracı üretme kapasitesine sahip bir Rus insansız hava aracı üretim kompleksi, Kuzey Kore'nin silah sanayisi için de bir eğitim sahasına dönüşebilir. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS) ile George W. Bush Enstitüsü'nün 14 Ekim 2026'da yayımladığı ortak çalışma, Alabuga'da çalışan Kuzey Koreli teknisyenlerin ülkelerine, seri üretime ilişkin uygulamalı bilgiler ve Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşı sırasında geliştirilen iyileştirmelerle dönebileceği uyarısında bulunuyor.
İçindekiler
- Asya için riskler barındıran Rus montaj hattı
- Kuzey Kore'nin rolü ne kadar büyük?
- İşçiler Alabuga'da neler öğrenebilir?
- Savaş İHA'ları nasıl değiştiriyor?
- Fabrikaya kimler tedarik sağlıyor?
- Genişlemenin arkasındaki işçiler
- Öğrenme kanalları da bulunan askerî ortaklık
- Ticaret ağları endişeyi İHA'ların ötesine taşıyor
- Ne tür adımlar öneriliyor?
- Öne Çıkanlar
Rusya'nın Tataristan Cumhuriyeti'nde, Yelabuga yakınlarındaki kompleks; İran'ın İHA tasarımlarını, Rus üretimini, Çin bileşenlerini ve Kuzey Koreli işçileri bir araya getiriyor. Yelabuga'da İHA Üretiminde İnsan Hakları İhlalleri başlıklı çalışma, çoğu zaman ayrı ayrı ele alınan iki konuyu ilişkilendiriyor: işçilerin sömürülmesi ve askerî uzmanlığın yayılması.
CSIS'in Kore kürsüsü başkanı Victor Cha ile Bush Enstitüsü'nde politika programı yöneticisi Joseph Kim, fabrika deneyimini Pyongyang'ın Moskova'ya verdiği desteğin sağlayabileceği bir başka kazanım olarak tanımlıyor. Şöyle yazıyorlar:
Kuzey Koreli işçiler teknik bilgi de aktarıyor. Alabuga'ya gönderilen teknisyenler, seri üretim yapan bir İHA montaj hattında çalışıp sürekli geliştirilen Geran İHA'larında Rusya'nın yaptığı iyileştirmeleri gözlemledikten sonra paha biçilmez deneyimlerle Pyongyang'a dönecek.
Geran, Rusya'nın İran yapımı Şahid saldırı İHA'sına verdiği ad. Bu silahlardan binlercesinin nasıl monte edileceğini ve değişikliklerin üretime nasıl hızla yansıtılacağını öğrenmek, Kuzey Kore'nin kendi üretimini artırmasına yardımcı olabilir. Güney Kore, Japonya ve bölgedeki Amerikan kuvvetleri açısından endişe, hem İHA sayısının hem de kapasitelerinin artması.
Kuzey Kore'nin rolü ne kadar büyük?
CSIS ve Bush Enstitüsü'nün çalışmasında Alabuga'da görevlendirilmesi planlanan Kuzey Koreli işçi sayısı 12.000'e kadar çıkıyor. Bu rakamın dayanağı olan Ukrayna askerî istihbaratının Kasım 2025'teki açıklamasında, o yılın sonuna kadar yaklaşık bu sayıda işçinin işe alınmasının planlandığı belirtilmişti. Komplekse gerçekten kaç kişinin ulaştığı ve orada çalıştığı ise belirsizliğini koruyor.
İşe alım teklifinde, en az 12 saat süren vardiyalar için saat başına yaklaşık 2,50 dolar ücret öngörülüyordu. Bu ücretle bir vardiyada kesintiler öncesinde yaklaşık 30 dolar kazanılacaktı. Çalışmaya göre Kuzey Koreli yetkililer işçilerin ücretlerinin yüzde 70 ila 90'ına el koyuyor; işçilere emekleri karşılığında ödenen paranın yalnızca küçük bir kısmı kalıyor.
Çok Taraflı Yaptırımları İzleme Ekibi (MSMT), eylül ayında yayımladığı raporda 2025'in sonunda Rusya'da 15.000 ila 30.000 arasında Kuzey Koreli işçi bulunduğunu tahmin etti. Bunların bir kısmı askerî İHA üretiminde çalışıyordu. Ekip ayrıca Moskova'nın işçileri öğrenci gibi göstermek için öğrenci vizesi programını kullandığını belirtti.
Rusya geneline ilişkin toplam rakam farklı sektörlerdeki işçileri kapsarken, 12.000 rakamı Alabuga'ya yönelik işe alım planını ifade ediyor. Hem fabrikanın iş gücünü hem de Kuzey Kore'nin yurt dışına gönderdiği işçilerin ölçeğini değerlendirirken bu kategorileri birbirinden ayrı tutmak önemli.
İşçiler Alabuga'da neler öğrenebilir?
Alabuga, tek tek hava araçlarını bir araya getirmenin ötesine geçen bir endüstriyel süreci görme olanağı sunuyor. İşçiler, montaj hattında görevlerin nasıl düzenlendiğini, bileşenlerin nasıl işlendiğini ve üretim sürerken tasarım değişikliklerinin nasıl uygulandığını gözlemleyebilir. Bu beceriler, çok sayıda İHA üretmek isteyen bir ülke için yararlı olur.
Çalışmada, yaklaşık 17 tesise ve 116 binaya ulaşacak şekilde genişleyen bir kompleks anlatılıyor. Uydu görüntüleri, işçiler için kapsamlı konaklama alanlarının inşa edildiğini de gösteriyor. Yazarlar, başlangıçta yaklaşık 1.000 kişiden oluşan iş gücünün 40.000'e çıkarılmasının planlandığı yönündeki Ukrayna askerî istihbaratı değerlendirmelerine atıfta bulunuyor.
Ayda 5.500'den fazla İHA'lık üretim kapasitesi, yıl boyunca korunması hâlinde yılda 66.000'den fazla araca karşılık gelir. Kapasite, bir fabrikanın belirli çalışma koşullarında üretebileceği miktarı ifade eder; gerçek üretim ise iş gücü, tedarik ve diğer kısıtlamalara bağlıdır.
Daha sonra Güney Kore milletvekili olan eski Kuzey Koreli diplomat Thae Yong-ho, çalışmaya eşlik eden bir panelde Kuzey Kore'nin Alabuga fabrikasını ülkesinde yeniden kurabileceğini söyledi. Cha ise malzeme desteğinin yanı sıra, İHA operasyonlarını ve üretimini geliştirmeyi Pyongyang'ın Rusya'nın savaşına katılmasının başlıca nedenlerinden biri olarak gösterdi.
Savaş İHA'ları nasıl değiştiriyor?
İran, başlangıçta Rusya'ya tamamlanmış Şahid hava araçları sağladı; daha sonra Moskova'nın ülke içinde üretim kurmasına yardımcı oldu. Rusya da Ukrayna'nın savunma yöntemlerine karşılık olarak tasarımı değiştirdi. Böylece üretim, savaşta kullanım ve yeniden tasarım döngüsü devam etti.
Eylülde yayımlanan ayrı bir CSIS çalışmasında seyrüsefer, haberleşme ve diğer sistemlerdeki değişiklikler anlatılıyor. Geliştirilmiş seyrüsefer donanımı, İHA'nın yönünü bulmak için kullandığı sinyalleri bozarak etkili olan elektronik karıştırmaya karşı koymayı amaçlıyordu. Bazı varyantlara, bilgi aktarabilen ve operatörlerin uçuş sırasında saldırı yönünü değiştirmesine olanak tanıyan haberleşme modülleri ve kameralar da eklendi.
İlk modeller, hedeflerine ulaşıp ulaşmadıklarını bildirmeden önceden programlanan rotaları izliyordu. Bağlantılı varyantlar, ilerleyişleri ve çevreleri hakkında bilgi gönderebiliyor. Bu geri bildirim, operatörlerin hava araçlarının nerede kaybedildiğini anlamasına ve sonraki görevleri buna göre düzenlemesine yardımcı oluyor.
CSIS, başarılı değişikliklerin haftalar içinde üretime geçtiğini belirtiyor. Kuzey Koreli teknisyenler için asıl değerli deneyim, bu sürecin nasıl yönetileceğini öğrenmek olur: savaş alanındaki bir sorunu tespit etmek, donanımı değiştirmek ve yeniliği montaj hattının geneline uygulamak. Endişe, Rusya'nın Ukrayna savunma sistemlerine karşı edindiği deneyimin Pyongyang'ın kendi geliştirme çalışmalarını hızlandırabilmesi.
Fabrikaya kimler tedarik sağlıyor?
Ortak çalışmada anlatılan üretim ağına İran, Çin ve Kuzey Kore farklı katkılarda bulunuyor. İran, ilk tasarımı sağladı ve Rusya'da üretim kurulmasına yardımcı oldu. Kuzey Kore, hükümetinin denetimindeki düzenlemeler kapsamında işçi gönderiyor. Çinli şirketler ise üretimin sürmesi için gereken ekipman ve bileşenleri tedarik ediyor.
Çin'den sağlananlar arasında motorlar ve motor parçaları, piller, elektronik donanım ve karıştırmaya dayanıklı sistemler de dâhil seyrüsefer ekipmanları bulunuyor.
Joseph Kim, çalışmaya eşlik eden panelde Çin'in rolünün finansal işlemleri, ödemelerin takasını ve yaptırım kapsamındaki ekipmanları da içerdiğini söyledi. Kim'in anlatımı; tasarım bilgisinin, üretim ekipmanının, finansmanın ve iş gücünün aynı Rus üretim faaliyetini desteklediği bir ağı ortaya koyuyor.
Rusya böylece ithal ettiği bir silahı, savaş devam ederken üzerinde değişiklik yapabileceği yerli bir sanayi programına dönüştürdü. Kuzey Kore'nin bu ağdaki konumu, ona hem gelir hem de İHA üretiminin nasıl örgütleneceğini gösteren işleyen bir örnek sağlıyor.
Genişlemenin arkasındaki işçiler
Ortak çalışmaya göre Kuzey Koreli işçiler, hükümet görevlilerinin gözetimi altında çalışıyor; hareket özgürlükleri kısıtlanıyor ve kazançlarının büyük bölümünü alamıyor. Yazarlar bu düzenlemeyi, daha önce Çin fabrikalarında, Rusya'daki ağaç kesim kamplarında ve Körfez'deki inşaat projelerinde kullanılan yurt dışı işçi sistemini genişleten, devlet kontrolündeki insan ticareti olarak tanımlıyor.
MSMT, Rusya'daki her bir Kuzey Koreli işçinin yılda ortalama 7.500 dolar kazandırdığını tahmin ediyor. Sektöre bağlı olarak aylık kazanç, Çin'de çalışan Kuzey Korelilerin ücretlerinin beş katına kadar çıkabiliyor. Bu yüksek ücretler, işçilere ödemelerinin yalnızca bir kısmı verildiği hâlde, Rusya'yı Pyongyang için cazip bir gelir kaynağı hâline getiriyor.
Rus gençler ve yurt dışından gelen işçiler de Alabuga'nın iş gücünün parçası. Çalışmaya göre 15 yaşındaki gençler, Alabuga Politeknik üzerinden iş deneyimi programıyla işe alınıyor; uzun vardiyalar, üretim kotaları ve yaptıkları işi açıklamaları hâlinde cezalandırılma tehdidiyle karşı karşıya kalıyor.
Yurt dışından işe alımlarda Afrika, Latin Amerika, Güneydoğu Asya ve Orta Asya'dan ergenlik çağındaki ve 20'li yaşlarının başındaki kadınlar hedef alındı. Bazılarına silah montajına görevlendirilmeden önce konaklama sektöründe iş, eğitim veya seyahat fırsatları vaat edildi. Çalışmada pasaportlara el konulması, ücret kesintileri ve hareket özgürlüğünün kısıtlanması anlatılıyor.
Bu işe alım yolları farklı olsa da bildirilen çalışma koşullarının ortak bir sonucu var: İşçiler, işleri, ücretleri ve ayrılma imkânları üzerinde sınırlı söz sahibi. Kuzey Kore'nin uygulamasında buna işçiler ve kazançları üzerinde doğrudan devlet denetimi de ekleniyor.
Öğrenme kanalları da bulunan askerî ortaklık
Kuzey Kore'nin fabrikadaki rolü; silah tedariki, asker konuşlandırmaları ve Kim Jong-un ile Vladimir Putin'in imzaladığı anlaşmanın oluşturduğu daha geniş bir ilişkinin parçası. Pyongyang milyonlarca top mermisi ve kısa menzilli balistik füze sağlarken, binlerce Kuzey Kore askeri Rusya'nın Kursk bölgesinde Ukrayna kuvvetlerine karşı görev yaptı.
İlişkinin genişlediğini gösteren gelişmelerden bazıları şöyle:
- Haziran 2024: Kim ve Putin, karşılıklı askerî yardımı da içeren stratejik ortaklık anlaşmasını imzaladı.
- Kasım 2025: Ukrayna askerî istihbaratı, yıl sonuna kadar Alabuga'da çalıştırılmak üzere yaklaşık 12.000 Kuzey Koreli işçinin işe alınmasının planlandığını açıkladı.
- 2025 sonu: MSMT, farklı sektörlerde Rusya'da 15.000 ila 30.000 arasında Kuzey Koreli işçi bulunduğunu tahmin etti.
- 14 Ekim 2026: CSIS ve Bush Enstitüsü, işçi hakları ihlalleri ve İHA üretimiyle bağlantılı güvenlik risklerine ilişkin ortak çalışmalarını yayımladı.
Kuzey Kore, asker konuşlandırmasını anlaşma ortağına destek olarak nitelendirdi. Bu katılım, personelini İHA savaşına, elektronik savaşa ve modern bir savaş alanındaki koordinasyona da maruz bırakıyor. Elektronik savaş, haberleşme ve seyrüsefer sinyallerini bozmayı kapsıyor; bu yetenekler hem saldıran İHA'ları hem de onları durdurmaya çalışan kuvvetleri etkiliyor.
38 North'un ağustosta yayımladığı analizde, Ukrayna'ya karşı kullanılan Kuzey Kore yapımı KN-23 füzelerinin isabet oranının arttığına ve bunun muhtemelen Rusya'nın elektronik karıştırmanın etkilerini aşma konusunda sağladığı yardımdan kaynaklanabileceğine ilişkin inandırıcı kanıtlar bulunduğu belirtildi. Yapılan değişikliklerin ayrıntıları ve Kuzey Kore'nin kendi füze cephaneliğinde sağlanan iyileştirmelerin kapsamı belirsizdi. İHA üretimi, füze kullanımından ve asker konuşlandırmalarından edinilen deneyimin yanı sıra, teknik bilgi edinmek için bir başka kanal oluşturabilir.
Ticaret ağları endişeyi İHA'ların ötesine taşıyor
Cha, Rusya ile Kuzey Kore arasındaki ticari bağlantıların da büyüdüğünü anlattı. Rus şirketlerinin Kuzey Kore'deki ekonomik bölgelerdeki varlığını genişlettiğini, iki ülke arasındaki Tumangang–Khasan demiryolu sınır kapısında kapsamlı altyapı inşaatının sürdüğünü söyledi.
CSIS, bu bölgelerde Rus ve Çinli şirketlerin Kuzey Koreli işçi çalıştırmasını inceliyor. Cha, Kuzey Koreli işçiler kullanılarak üretilen malların Çin veya Rusya menşeli ürünler olarak etiketlenip uluslararası tedarik zincirlerine girebileceği uyarısında bulundu.
Bu durum, ithalatçılar ve gümrük yetkilileri için somut bir iz sürme sorunu yaratıyor. Bir ürünün beyan edilen menşei, nerede üretildiğini gösterebilir; ancak işi kimin yaptığını veya işçileri kimin kontrol ettiğini açıklamayabilir. Bu nedenle işçi çalıştırma düzenlemelerini araştırmak için etiketlerin yanı sıra işverenler, işe alım ajansları, ödemeler ve üretim sahalarına ilişkin bilgi de gerekiyor.
Ne tür adımlar öneriliyor?
Ortak çalışma, insan ticaretine karışan aracılara yaptırım uygulanmasını ve Alabuga'daki koşullar hakkında çok uluslu bir soruşturma yürütülmesini öneriyor. Ayrıca üretimi destekleyen işçi transferlerini engellemek için uluslararası denetim ve adım atılması çağrısında bulunuyor.
Panelde yer alan Heritage Foundation kıdemli araştırmacısı Olivia Enos, hâlihazırda kullanılabilecek iki Amerikan politika aracına dikkat çekti. Küresel Magnitsky yaptırımları, ciddi insan hakları ihlallerine karışan kişi ve kuruluşların varlıklarını dondurabiliyor ve ülkeye girişlerini kısıtlayabiliyor. Kuzey Koreli işçilerin çalıştırıldığı yerlerde üretilen mallara ilişkin kurallar da zorla çalıştırma yapılmadığı gerekli kanıtlarla gösterilmedikçe bu ürünlerin ithalatını engelleyebiliyor.
Enos, ABD'ye insan hakları ihlallerini ve Kuzey Kore hükümetini finanse eden gelirleri ele alan bir politika geliştirmek için Güney Kore'yle birlikte çalışma çağrısı yaptı. Yazarların önerileri de işçilerin korunmasını, askerî üretimi sürdüren para, ekipman ve iş gücüne getirilecek kısıtlamalarla ilişkilendiriyor.
Cha ve Kim, çalışmalarında bölgesel güvenlik kaygısını şöyle ifade ediyor:
Daha gelişmiş ve büyüyen bir İHA programına sahip Kuzey Kore, Güney Kore, Japonya ve Hint-Pasifik'teki ABD kuvvetleri için yeni ölçekte bir askerî tehdit oluşturuyor.
Bu ülkeler açısından temel mesele, üretim ölçeğiyle uyum sağlama kapasitesinin bir araya gelmesi. Kuzey Koreli teknisyenler, savaşta edinilen deneyimlere göre değişiklikler yaparken daha fazla hava aracı üretmeyi öğrenebilir. Politika önerileri, bu bilgi aktarımını destekleyen üretim ağını ve bu ağda çalışan insanların sömürülmesini hedef alıyor.
Öne Çıkanlar
- CSIS ve Bush Enstitüsü, Alabuga'daki Kuzey Koreli işçilerin İHA üretim uzmanlığını ülkelerine götürebileceği uyarısında bulunuyor.
- Kompleksin beyan edilen kapasitesi ayda 5.500'den fazla İHA; üretim ağı İran tasarımlarını, Rus üretimini, Çin tedarikini ve Kuzey Koreli işçileri bir araya getiriyor.
- 12.000 Kuzey Koreli işçi rakamı bir işe alım planından kaynaklanıyor; gerçekten kaç kişinin geldiği belirsiz.
- Çalışmaya göre Kuzey Koreli yetkililer işçilerin ücretlerinin yüzde 70 ila 90'ına el koyuyor.
- MSMT, 2025'in sonunda Rusya'da 15.000 ila 30.000 arasında Kuzey Koreli işçi bulunduğunu tahmin etti.
- Çalışma, insan ticareti ağlarına yaptırım uygulanmasını, uluslararası denetimi ve fabrika koşullarına ilişkin soruşturma yürütülmesini öneriyor.






