Kitlesel dönüşlere rağmen binlerce kişi hâlâ yerinden edilmiş durumda
Kamboçya İçişleri Bakanlığının 7 Ekim tarihli açıklamasına göre, Tayland’la 2025’te yaşanan çatışmanın ardından yaklaşık 625.000 kişi evine dönmüş olsa da 24.000 kadar Kamboçyalı geçici barınaklarda, belirlenmiş güvenli alanlarda ve köylerde yaşamayı sürdürüyor. Sınır bölgelerindeki yerleşimlere erişimi engelleyen dikenli teller ve patlamamış mühimmat, dönüşlerin önündeki engeller arasında.
İçindekiler
- Kitlesel dönüşlere rağmen binlerce kişi hâlâ yerinden edilmiş durumda
- Sayı düşüyor, ancak farklı tahminler dolaşımda
- Çatışmalardan uzun süreli yerinden edilmeye
- Evlere erişim neden hâlâ ihtilaf konusu?
- Patlayıcı tehlikeler ateşkesten sonra da sürüyor
- Eve dönüş, hizmetlerin yeniden işler hâle geldiği anlamına gelmiyor
- Geçici köyler ve geri dönüş hakkı
- Kara sınırı müzakereleriyle deniz yetki alanı süreci ayrı konular
- Çözüme kavuşmamış konular
- Öne çıkanlar
Bakanlık, yerinden edilmiş kişi sayısını yaklaşık 649.000 olarak açıkladı. Hasar tespitinde 1.558 ev, 26 okul, 14 hastane ve sağlık merkezi, 87 yol kesimi ve beş köprünün yanı sıra su kaynakları, elektrik altyapısı ve dini mekânlarda meydana gelen hasar sıralandı. UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki Preah Vihear Tapınağı da hasar gördüğü bildirilen antik yapılar arasındaydı.
Yuvarlanmış rakamlar, yerinden edilmiş Kamboçyalıların yaklaşık yüzde 96,3’ünün geri döndüğünü, yüzde 3,7 kadarının ise hâlâ evinden uzakta olduğunu gösteriyor. Bu, bakanlığın hâlâ dönemeyen 65.174 kişi kaydettiği şubat ayına kıyasla önemli bir toparlanmaya işaret ediyor. Ancak geri dönenlerin işler durumdaki okullara ve sağlık hizmetlerine erişip erişemediğini ya da geçimlerini güvence altına alıp alamadığını ortaya koymuyor.
Kamboçya, yerinden edilmelerin nedenini Temmuz ve Aralık 2025’teki Tayland askeri saldırılarına bağlıyor. Tayland, Kamboçya’nın toprak iddialarına itiraz ediyor ve güçlerinin Tayland toprağı olduğunu söylediği yerleri geri aldığını belirtiyor. İki tarafın karşıt iddiaları, evleri askeri mevzilerin ve engellerin ardında kalan aileleri doğrudan etkiliyor.
27 Aralık 2025’teki ateşkes çatışmaları durdurdu ancak sivillerin dönüşüne ilişkin hükümler, tüm ailelerin evine dönmesini sağlayamadı. Geriye kalan yerinden edilmeler, çözüme kavuşmamış üç sorunu bir araya getiriyor: ihtilaflı yerleşimlere erişim, patlayıcı tehlikeler ve bu yerleşimleri yaşanabilir kılan hizmetlerdeki hasar.
Sayı düşüyor, ancak farklı tahminler dolaşımda
Tarihi en net biçimde belirtilen Kamboçya verileri, birkaç ay içinde düşüş yaşandığını gösteriyor. İçişleri Bakanlığı 24 Şubat saat 07.00 itibarıyla aralarında 34.338 kadın ve 21.793 çocuğun bulunduğu 65.174 kişinin evine dönemediğini kaydetti. 15 Haziran’da bu sayı, 14.613 kadın ve 9.592 çocuk dahil 28.460’a indi.
Şubat ayındaki toplamla karşılaştırıldığında, ekimde kaydedilen yaklaşık 24.000 kişi sayısı yaklaşık 41.174 kişilik, yani yüzde 63’lük bir düşüşe karşılık geliyor. Haziran rakamıyla karşılaştırıldığında ise düşüş yaklaşık 4.460 kişi, yani yüzde 16. Bu karşılaştırmalar, her ailenin hareketlerinin doğrulanmış kaydını değil, bildirilen sayılardaki değişimi gösteriyor.
Kamuoyuna yansıyan başka açıklamalarda daha düşük tahminler yer alıyor. BM’nin Kamboçya insan hakları özel raportörü Thomas Andrews, sınır ziyaretinin ardından yaklaşık 20.000 kişiden; BM İnsan Hakları Konseyinin 63. oturumunda yaptığı konuşmada ise 18.000’den fazla kişiden söz etti. Aynı oturumda Kamboçya’nın BM Büyükelçisi Ke Sovann, 20.000’den fazla kişinin hâlâ evine dönemediğini söyledi.
Bu rakamlar bakanlığın ekim ayı verisinden farklı. Referans tarihleri ve sayım yöntemleri aynı olmadığı için bu veriler birbirinin yerine kullanılmamalı veya dönüşlerin kesin bir kronolojisi gibi sıralanmamalı. Yaklaşık 24.000 ile 24.000’den fazla kişi arasında değişen ifadeler de son toplamın yuvarlanmış olduğunu yansıtıyor.
Çatışmalardan uzun süreli yerinden edilmeye
2025’teki çatışmalarda iki büyük çarpışma dalgası yaşandı. International Crisis Group’un 9 Ekim tarihli değerlendirmesine göre, iki ülkede çatışmalarda en az 150 kişi öldü ve yaklaşık bir milyon kişi yerinden edildi. Kamboçya’da yerinden edilen yaklaşık 649.000 sivil, iki tarafın toplamını değil, ülke içindeki sayıyı ifade ediyor.
Başlıca gelişmeler ve tarihli yerinden edilme verileri şöyle:
- Mayıs 2025: Daha büyük çaplı çatışmalardan önce çıkan silahlı çatışmada bir Kamboçyalı asker öldü.
- Temmuz 2025 sonu: Beş gün süren çatışmalar, Malezya’nın arabuluculuğu ve ABD’nin baskısıyla sağlanan ateşkesle sona erdi.
- Aralık 2025: 27 Aralık’taki ateşkesten önce ikinci büyük çatışma dalgası yeni yerinden edilmelere yol açtı.
- 24 Şubat 2026: Kamboçya, hâlâ evine dönemeyen 65.174 kişi kaydetti.
- 15 Haziran 2026: Yerinden edilmiş nüfus 28.460’a geriledi.
- 7 Ekim 2026: Bakanlık yaklaşık 625.000 kişinin döndüğünü, yaklaşık 24.000 kişinin ise hâlâ yerinden edilmiş durumda olduğunu bildirdi.
Andrews, çatışmaların en şiddetli döneminde hükümetin yaklaşık 650.000 Kamboçyalı ve 400.000 Tayland vatandaşının yerinden edildiğine ilişkin verilerine de atıfta bulundu. Bu tahminler birlikte yaklaşık 1,05 milyon kişiye karşılık geliyor. Bu sayı, Crisis Group’un yaklaşık bir milyon kişi ifadesinden biraz yüksek; ancak her iki tahmin de iki taraftaki yerinden edilmenin boyutunu ortaya koyuyor.
Evlere erişim neden hâlâ ihtilaf konusu?
Kamboçya Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Prak Sokhonn, 24 Şubat’ta Cenevre’de düzenlenen BM İnsan Hakları Konseyinin 61. oturumunda dönüşlerin önündeki engelleri gündeme getirdi. Konuşmasına ilişkin resmî hükümet açıklamasında, dikenli tellerin ve konteynerlerden oluşan engellerin bazı sınır bölgelerine erişimi kısıtladığı belirtildi.
Sokhonn, sivillerin köylerden zorla çıkarıldığını, evlerin yıkıldığını ve Kamboçya’nın işgal altında olduğunu söylediği bölgelerde askeri altyapı kurulduğunu öne sürdü. Bunlar Kamboçya’nın iddiaları; İnsan Hakları Konseyinin yayımladığı tespitler değil.
Tayland, birliklerin anlaşma yürürlüğe girdiğinde bulundukları yerde kalmasına izin veren ateşkes hükmüne uyduğunu savunuyor. Ayrıca yerinden edilen bazı Kamboçyalıların Tayland toprağını işgal ettiğini söylüyor. İnsan Hakları Konseyinin daha sonraki oturumunda Tayland temsilcisi Pratana Dilsyatat, etkilenen bazı bölgelerin 1970’lerde Tayland toprağında kurulan geçici barınaklardan oluştuğunu ileri sürdü.
Kamboçya’nın BM Cenevre Ofisi nezdindeki büyükelçisi ve daimi temsilcisi Ke Sovann bu açıklamayı reddetti. Tanınmış sınırların hukuki dayanağı olarak 1904 Sözleşmesi’ne ve 1907 Antlaşması’na atıfta bulunan Sovann, yerinden edilmelerin 2025’teki saldırılardan kaynaklandığını söyledi.
Siviller açısından bunun pratik sonucu, ateşkes hattının eve giden yolun mutlaka açık olduğu anlamına gelmemesi. Ekim ayı açıklamasında, geçici barınaklar ve güvenli kampların yanı sıra yerinden edilmiş kişilerin kaldığı yerler arasında Rong Cham Köyü de sayıldı. Açıklamada, erişimin hangi noktada ne zaman yeniden açılacağına ilişkin bir takvim verilmedi.
Patlayıcı tehlikeler ateşkesten sonra da sürüyor
Kamboçya Mayın Eylem Merkezi, barış anlaşmasından sonra da patlamamış mühimmatın sivilleri tehdit edebileceği uyarısında bulundu. Patlamamış mühimmat, kullanıldığı sırada patlamayan ancak yerinden oynatılırsa infilak edebilecek bomba, top mermisi veya başka mühimmatları ifade ediyor.
Bu, dikenli tellerden ayrı bir engel. Fiziksel bir engelin kaldırılması, bir evin, yolun veya tarlanın güvenli olduğunu göstermiyor. Bir aile köyüne girme izni alsa bile yaşadığı ve çalıştığı yerlerin çevresinde patlayıcı tehlikelerle karşı karşıya kalabilir.
BM özel raportörü Andrews, sınır ziyareti sırasında kurşun delikleri bulunan evler ve enkaz arasında bir bomba gördüğünü anlattı. Yerinden edilme sorununun acil biçimde ele alınması gerektiğini söyleyen Andrews şöyle konuştu:
Bu krizin, yol açtığı insani acılar nedeniyle mümkün olan en kısa sürede ele alınması gerekiyor.
Crisis Group, ateşkes anlaşmasında öngörülmesine rağmen 2025’teki çatışmalardan bu yana mayın temizleme konusundaki işbirliğinin askıya alındığını belirtiyor. Tayland da yeni döşenen kara mayınlarına ilişkin endişelerini dile getiriyor ve bu olaylara dair açıklamalarının uluslararası tartışmalara yeterince yansıtılmadığını savunuyor.
Kara mayınlarıyla patlamamış mühimmat arasındaki ayrım, tehlikelerin belirlenmesi ve temizlenmesi açısından önemli; ancak her ikisi de sivillerin güvenli biçimde hareket etmesini engelleyebilir. Ekim ayı yerinden edilme açıklamasında, temizleme çalışmalarının tamamlanmasına ilişkin bir takvim ya da etkilenen tüm yerleşimlerin ne zaman güvenli ilan edileceğine dair bir tarih bulunmuyor.
Eve dönüş, hizmetlerin yeniden işler hâle geldiği anlamına gelmiyor
İçişleri Bakanlığının hasar envanteri, yalnızca erişimin yeniden açılmasının neden toparlanmayı tamamlamaya yetmeyeceğini gösteriyor. Bakanlık, hasar gören 1.558 evin yanı sıra 26 okul ve 14 hastane ile sağlık merkezinde hasar kaydetti. Yollar, köprüler, su sistemleri ve elektrik iletim altyapısı da etkilendi.
Haziran ayında yapılan ayrı bir değerlendirmede, sınırdaki üç ilde kapalı olan tesisler belgelendi. Oddar Meanchey’de sekiz okul ile beş hastane veya sağlık merkezi kapalıydı. Banteay Meanchey’de beş okul ve bir sağlık tesisi yeniden açılmamıştı. Preah Vihear’da ise yedi okul ile iki hastane veya sağlık merkezi kapalıydı.
Haziran ayında bu üç ilde toplam 20 okul ve sekiz sağlık tesisi hâlâ kapalıydı. Bu kapanma verileri ekim ayındaki hasar toplamlarıyla bir tutulmamalı: Farklı tarihlerde farklı şeyleri ölçüyorlar. Hasarlı bir bina yeniden açılabilir; bir tesis ise erişim veya güvenlik koşulları nedeniyle kapalı kalabilir.
Bakanlık, idari binalarda, dini mekânlarda, Preah Vihear Tapınağı’nda ve sınır boyunca uzanan diğer antik tapınaklarda da hasar bildirildi. Tek tek anıtlardaki hasarın boyutunu, onarım maliyetlerini veya restorasyon takvimlerini belirtmedi.
Rakamlar birlikte değerlendirildiğinde, dönüş sayılarını toparlanmanın tek ölçütü olarak kullanmanın sınırları ortaya çıkıyor. Eve ulaşmak bir adım. Güvenilir suya, ulaşıma, eğitime ve sağlık hizmetlerine erişmek ise başka bir adım. Ekim ayı açıklaması, geri dönen hanelerin kaçının bu hizmetlerin tümüne erişebildiğini ortaya koymuyor.
Geçici köyler ve geri dönüş hakkı
Devlet başkanlığı görevini vekâleten yürüttüğü sırada konuşan Senato Başkanı Hun Sen, yerinden edilmiş kişiler için oluşturulan barınma alanlarını "Bekleyiş Köyleri" olarak nitelendirdi. Bu alanların kalıcı yerleşimlere dönüşmek yerine, ailelerin ilk yaşadıkları topluluklara dönmelerini sağlayacak koşulları beklerken güvenlik ve istikrar içinde kalmalarına imkân vermek amacıyla kurulduğunu söyledi.
Bakanlığın haziran ayındaki açıklamasında, bölge sakinlerinin tarım arazilerinden, işletmelerinden ve okullarından ayrı kaldığı belirtildi. Bu, yerinden edilmenin yalnızca barınma sorunu olmadığı anlamına geliyor: Bir çatı altında yaşamak, çatışmalar öncesinde günlük hayatı sürdüren araziye, işe ve düzenli yaşama erişimi yeniden sağlamıyor.
Sınır ziyaretinin ardından yerinden edilmiş sivillerin haklarına değinen Andrews şöyle konuştu:
Uluslararası hukuk, böyle bir çatışma durumunda yerinden edilmiş kişilerin evlerine dönme hakkı olduğu konusunda son derece açık.
Andrews, İnsan Hakları Konseyinde etkilenen toplulukların istikrarlı ve güvenli bir ortama dönmesi, kesintiye uğrayan geçim faaliyetlerini yeniden başlatması çağrısında bulundu. Kamboçya ve ASEAN temsilcileri de sivillerin dönüşü ve geçim kaynaklarıyla ilgili hükümler dahil, 27 Aralık tarihli ortak açıklamanın uygulanmasını istedi.
Andrews, çalışmalarının çatışmayı kimin başlattığını belirlemekten ziyade çatışmanın insan hakları üzerindeki sonuçlarına odaklanacağını söyledi. Bu ayrım, toprak anlaşmazlığını çözümsüz bırakırken sivillerin korunmasını ve erişim meselesini değerlendirmesinin merkezinde tutuyor.
Kara sınırı müzakereleriyle deniz yetki alanı süreci ayrı konular
Crisis Group raporu, “Kamboçya-Tayland Sınır Çatışmasında Yumuşamaya Doğru” başlığını taşıyor ve duraklayan diplomasiyi ateşkes açısından süregelen bir risk olarak değerlendiriyor. Raporda normal diplomatik ilişkilerin yeniden kurulması, sınır çalışmalarının sürdürülmesi ve mayın temizleme işbirliğinin yenilenmesi öneriliyor.
Ortak Sınır Komisyonu, kara sınırlarının incelenmesi ve belirlenmesini düzenleyen 2000 tarihli mutabakat zaptı çerçevesinde çalışıyor. Crisis Group’a göre komisyon, yaklaşık 800 kilometrelik sınırın 600 kilometresini belirlemeyi başardı; geriye yaklaşık 200 kilometre kaldı. Bu rakamlara göre sınırın yaklaşık dörtte üçü belirlenmiş durumda.
Sınırın belirlenmesi, hattın nereden geçtiğinin saptanmasını; sınırın işaretlenmesi ise arazide tanımlanmasını veya işaret konmasını ifade ediyor. Komisyon teknik çalışmalar için bir mekanizma sunuyor ancak Crisis Group, siyasi çıkmazı tek başına çözme yetkisine veya imkânına sahip olmadığını belirtiyor.
Ayrı bir anlaşmazlık ise örtüşen deniz yetki alanı iddialarıyla ilgili. Rapora göre Tayland, bu iddiaları ele alan 2001 tarihli mutabakat zaptından Mayıs 2026’da çekildi. Bunun üzerine Kamboçya, Deniz Hukuku Sözleşmesi olarak bilinen BM Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) kapsamında zorunlu uzlaştırma sürecini başlattı.
Zorunlu uzlaştırma, tarafların uzlaşmaya varmasına yardımcı olmayı amaçlayan bir hukuki süreç; bağlayıcı bir karar dayatmıyor. Crisis Group, sürecin tamamlanmasının en az bir yıl alacağını belirtiyor. Bu, kara sınırındaki köylerin ne zaman yeniden açılacağına ilişkin doğrudan bir takvim değil. Rapora göre Tayland daha sonra ikili kara sınırı mekanizmalarına katılımını askıya aldı.
Çözüme kavuşmamış konular
Ateşkes, yüz binlerce Kamboçyalının geri dönmesini sağladı ancak hâlâ yerinden edilmiş herkesin dönüşü için bir tarih açıklanmadı. Bakanlığın ekim ayı verileri, geriye kalan kişilerin yerleşim yerlerine göre ayrıntılı dökümünü sunmuyor ve bu sayının Birleşmiş Milletlerde dile getirilen daha düşük tahminlerle nasıl örtüştüğünü açıklamıyor.
Bir dizi pratik adım konusunda hâlâ bilgi verilmedi: Kapalı güzergâhların ne zaman açılacağı, hangi bölgelerin patlayıcılardan temizlendiği, hasarlı kamu tesislerinden kaçının yeniden hizmet verdiği ve tek tek kültürel miras alanlarında hangi onarımların gerektiği. Bu bilgiler olmadan yerinden edilmiş kişi sayısındaki düşüş, toparlanmanın eksiksiz bir tablosuna dönüştürülemiyor.
Crisis Group, karşılıklı suçlamaların, teknik işbirliğinin askıya alınmasının ve iç siyasi baskıların küçük bir olayın yeniden çatışmaya yol açmasına neden olabileceği uyarısında bulunuyor. Önerilen adımlar tavsiye niteliğinde; üzerinde anlaşılmış bir takvim değil. Ortak Sınır Komisyonunun bir sonraki toplantı tarihi veya mayın temizleme çalışmalarının tamamlanması için bir son tarih belirtilmiyor.
Kamboçya Dışişleri Bakanı Sokhonn, Cenevre’de mevcut anlaşmaların uygulanması, Tayland güçlerinin Kamboçya topraklarından çekilmesi ve uluslararası hukuk çerçevesinde barışçıl çözüm çağrısı yaptı. Kamboçya’nın benimsediği yaklaşımı anlatırken şöyle konuştu:
İki halkın barış, istikrar ve karşılıklı saygı içinde bir arada yaşamasını ancak böyle bir yaklaşım sağlayabilir.
Hâlâ bekleyen aileler açısından ilk sınav, ateşkes taahhütlerinin evlere ve geçim kaynaklarına güvenli erişim sağlayıp sağlamayacağı. Yaklaşık 625.000 kişinin dönmüş olması önemli bir ilerlemeye işaret ediyor; ancak yerinden edilmiş kişilerin hâlâ bulunması, çatışmaların sona ermesinin siviller üzerindeki sonuçları bitirmediğini gösteriyor.
Öne çıkanlar
- Kamboçya İçişleri Bakanlığının 7 Ekim tarihli açıklamasına göre yaklaşık 24.000 kişi hâlâ yerinden edilmiş durumda, yaklaşık 625.000 kişi ise evine döndü.
- Geriye kalanların sayısı şubatta 65.174’ten haziranda 28.460’a düştü; ancak kamuoyuna yansıyan başka açıklamalarda farklı tahminler yer alıyor.
- Engeller, askeri mevziler ve patlayıcı tehlikeler bazı sınır yerleşimlerine dönüşü hâlâ engelliyor.
- Bakanlık 1.558 ev, 26 okul, 14 sağlık tesisi, 87 yol kesimi ve beş köprüde hasar bildirdi.
- Kamboçya ile Tayland, toprak iddiaları ve sivillerin dönmesini engelleyen koşullar konusunda anlaşmazlık yaşıyor.
- Mayın temizleme işbirliği ve kara sınırı çalışmaları durmuş durumda; yerinden edilmiş tüm ailelerin dönüşü için bir tarih açıklanmadı.






