Bir sağ kalanın barış taahhüdü, tamamlanmamış bir hesaplaşmayla karşı karşıya
Polis ve silahlı sağcı grupların 6 Ekim 1976’da Bangkok’taki Thammasat Üniversitesi’nde protestoculara saldırmasının üzerinden 50 yıl geçerken, yıl dönümü çözüme kavuşmamış üç talebi bir araya getirdi: hayatını kaybedenleri anmak, failleri koruyan hukuki dokunulmazlıkla yüzleşmek ve katliamdan önceki ve sonraki şiddetin daha kapsamlı biçimde anlatılmasına imkân tanımak.
İçindekiler
- Bir sağ kalanın barış taahhüdü, tamamlanmamış bir hesaplaşmayla karşı karşıya
- Eski bir diktatörün dönüşü krizi nasıl derinleştirdi?
- Saldırıya ve sonrasındaki hukuki sürece uzanan tarihler
- Ölü sayısının neden hâlâ dikkatle açıklanması gerekiyor?
- Farklı yararlanıcıları olan iki af
- Yıl dönümünde isimler, şarkılar ve ritüeller
- Hükümet çelengi ve bugün için af talebi
- Bir tarihçi, anmalarda nelerin dışarıda kaldığını sorguluyor
- Sorumluluğu silmeden şiddetsizliği savunmak
- Öne Çıkanlar
6 Ekim 2026’da üniversitenin Tha Phra Chan kampüsünde anma etkinlikleri saat 05.30 sıralarında başladı. Organizatörler hayatını kaybeden 40 kişinin adını okudu. Yıl dönümü törenine yaklaşık 300 kişi katıldı; sağ kalanlar, öğrenciler ve siyasetçiler bir araya gelirken aktivistler, Tayland’ın krala hakaret yasası kapsamında yargılanan kişiler için af çağrısı yaptı.
Mahidol Üniversitesi İnsan Hakları ve Barış Çalışmaları Enstitüsü danışmanı Doçent Kothom Ariya için yıl dönümü, siyasi iktidara ilişkin kişisel bir tartışmayı da beraberinde getiriyor. Katliam deneyimi onu şiddetsizliğe ve iktidarın namludan gelmediği inancına yöneltti. Yaklaşımı, barışı yıllar boyunca cesaret ve disiplin gerektiren bir taahhüt olarak ele alıyor.
Bağışlamak ile unutmak arasındaki ayrım bu yaklaşımın temelinde yer alıyor. Bir sağ kalan, sorumluluk konusundaki sessizliği kabul etmeden intikamı reddedebilir. Bağışlamak kişisel bir tercihtir; devlet şiddetinin tanınması ve hesap verebilirlik ise kamusal meselelerdir.
Hukuki kayıtlar bu ayrımı özellikle önemli kılıyor. Akademik bir inceleme, 24 Aralık 1976 ve 16 Eylül 1978’de kabul edilen iki ayrı af yasası tespit ediyor. Yasalardan biri iktidarın ele geçirilmesini koruma altına aldı; diğeri yargılanan 18 öğrenci aktivisti serbest bıraktı. İkisinde de katliamdan açıkça söz edilmese de çalışma, her iki yasanın da şiddetin arkasındaki kişilerin hesap vermesini engelleyen korumayı sürdürmeye yardımcı olduğunu savunuyor.
Eski bir diktatörün dönüşü krizi nasıl derinleştirdi?
Çatışma, 6 Ekim sabahı aniden başlamadı; aylar içinde gelişti. Mareşal Thanom Kittikachorn, Ekim 1973 ayaklanmasıyla iktidardan uzaklaştırılmıştı. Eylül 1976’da geri dönmesi, askeri kurumların onun ayrılışının ardından açılan siyasi alanı kapatmaya hazırlandığı yönündeki korkuları yeniden canlandırdı.
Bir başka eski askeri yönetici, Mareşal Praphas Charusathien, Ağustos 1976’da geri döndü. Öğrenciler protesto etti ve silahlı karşıtları Thammasat’ı kuşattı. 21 Ağustos’ta Ramkhamhaeng Üniversitesi öğrencilerinden oluşan bir kortej kampüse girerken silahlı saldırı ve patlayıcı kullanılan bir saldırıda bir kişi öldü. Praphas ertesi gün Tayland’dan ayrıldı.
Thanom’un dönüşünden önce hükümet içinde bir anlaşmazlık yaşandı. Kabine 31 Ağustos’ta onun ülkeye geri dönmesine izin verilmemesine karar verdi. Buna rağmen Thanom, 19 Eylül’de Budist rahip adayı olarak ülkeye geldi ve o sabah Wat Bowonniwet’te rahip oldu. Ayrıntılı kronoloji, ülkeye dönüşünden hemen önce Singapur’da bulunduğunu kaydediyor; başka bir anlatım ise ABD’deki sürgününün ardından dönüşünden söz ediyor. Bu anlatımlar, yurt dışında geçirdiği dönemin farklı bölümlerine işaret ediyor ve varış tarihi konusunda bir çelişki oluşturmuyor.
Thanom, amacının siyasi faaliyetlere yeniden başlamak değil, hasta babasını ziyaret etmek olduğunu söyledi. Öğrenci örgütleri dönüşüne karşı çıktı; bazı muhalifleri ise protestoları Budizm’e ve monarşiye düşmanlık olarak gösterdi. Dini statüsünün öne çıkarılması, zaten gergin olan siyasi anlaşmazlığın ele alınmasını daha da zorlaştırdı.
Bir sonraki tırmanış 24 Eylül’de yaşandı. Thanom’u protesto eden afişleri astıktan sonra Nakhon Pathom’da iki elektrik işçisi, Wichai Ketsripongsa ve Chumphon Thummai, asılmış halde bulundu. Öğrenciler daha sonra ölümlerini protesto etmek için bir asılma sahnesi canlandırdı. Gösterinin Veliaht Prens’e hakaret ettiği yönündeki suçlamalar, Thammasat’ta toplananlara yönelik düşmanlığın büyümesine katkıda bulundu.
Saldırıya ve sonrasındaki hukuki sürece uzanan tarihler
Bu kronoloji, eski yöneticilerin dönüşünü, muhaliflerine yönelik şiddeti, üniversiteye yapılan saldırıyı ve ardından iktidarı ele geçirenlerin korunmasını birbirine bağlıyor. Ayrıca öğrencilerin serbest bırakılmasının katliamdan yaklaşık iki yıl sonra gerçekleştiğini gösteriyor.
- 16–22 Ağustos 1976: Praphas Tayland’a döndü, protestolar başladı ve Thammasat çevresindeki şiddetin ardından ülkeden ayrıldı.
- 19 Eylül 1976: Thanom Budist rahip adayı olarak ülkeye döndü ve Wat Bowonniwet’te rahip oldu.
- 24 Eylül 1976: Thanom’a karşı çıkan iki elektrik işçisi Nakhon Pathom’da asılmış halde bulundu.
- 4–5 Ekim 1976: Bir asılma sahnesini canlandıran öğrenci gösterisi, Veliaht Prens’e hakaret edildiği suçlamalarına ve protestoculara karşı giderek büyüyen seferberliğe yol açtı.
- 6 Ekim 1976: Polis ve silahlı sağcı gruplar Thammasat’a saldırdı. Aynı akşam askeri darbe gerçekleşti.
- 24 Aralık 1976: Bir af yasası darbeyi ve iktidarın ele geçirilmesinden sorumlu kişileri koruma altına aldı.
- 1977: Olaylarla bağlantılı davada 18 aktivist yargılandı.
- 16 Eylül 1978: İkinci bir af, 18 aktivisti serbest bıraktı ve haklarındaki suçlamaları düşürdü.
6 Ekim sabahının erken saatlerinde polis, Sınır Devriye Polisi ve silahlı gruplar kampüse saldırdı. Protestocular vuruldu, dövüldü ve linç edildi. Yakındaki Sanam Luang çevresinde de şiddet yaşandı; cesetler parçalandı ve bazıları yakıldı.
Başbakan Seni Pramoj, cinayetlerin emrini verdiğini reddetti. Onun anlatımına göre hükümet, yetkililere tartışmalı gösteriye katılanları tutuklamalarını söylemiş, öğrencilere ateş açmalarını emretmemişti. Bu inkâr, sorumluluğa ilişkin bir yargı kararıyla aynı şey değil.
Dönemin Genelkurmay Başkanı Amiral Sangad Chaloryu, ardından gelen darbeyi ilan etti. Yeni yöneticiler eski yargıç Thanin Kraivichien’i başbakan olarak atayarak 1973’te başlayan siyasi açılımı sona erdirdi.
Ölü sayısının neden hâlâ dikkatle açıklanması gerekiyor?
Öldürülenlerin sayısına ilişkin haberler farklılık gösteriyor ve yıl dönümünde okunan 40 isim, eksiksiz bir can kaybı sayısı olarak değerlendirilmemeli. Yıl dönümüne ilişkin iki haberde resmî ölü sayısı 46 olarak verilirken tarihsel kronolojide resmî rakamlar 39 ölüm, 145 yaralı ve 3.094 gözaltı olarak yer alıyor.
Daha yüksek tahminler arasındaki fark daha da büyük. 2026 törenine ilişkin haberde aktarılan sağ kalanlar ve tanıklar, 100’den fazla kişinin öldüğünü düşünüyor. Sağ kalanlar, 2016’daki 40. yıl dönümünde gerçek sayının bildirilen en düşük sayı olan 46’nın en az iki katı olduğunu söyledi. Tarihsel kronolojide ayrıca yaklaşık 530 kişinin öldüğüne ilişkin ayrı bir tahmine yer veriliyor; ancak bu tahminin nasıl oluşturulduğunu değerlendirecek yeterli bilgi bulunmuyor.
Bu rakamları tek ve kesin bir toplamda birleştirmek doğru olmaz. 39 ile 46 arasındaki fark yedi ölüm; ancak burada aktarılan kayıtlar, bu farkın farklı kategorilerden, yerlerden ya da sonradan yapılan güncellemelerden kaynaklanıp kaynaklanmadığını açıklamıyor. Çok daha yüksek tahminler, eksik sayım iddialarıdır; doğrulanmış bir sayının yerini almaz.
En temkinli sonuç, onlarca kişinin öldürüldüğü ve binlerce kişinin gözaltına alındığı, ancak kesin ölü sayısının tartışmalı olduğudur. Her kurbanı tespit etmek ve farklı sayıların nasıl ortaya çıktığını açıklamak, tamamlanmamış tarihsel çalışmanın bir parçasıdır.
Her yıl isimlerin okunması, istatistikleri derlemekten farklı bir amaca hizmet ediyor. Bu ritüel, sık sık çarpıcı fotoğraflar, siyasi suçlamalar ve toplu sayılar üzerinden konuşulan bir olayda kişilerin kimliklerini yeniden görünür kılıyor.
Farklı yararlanıcıları olan iki af
Affın Gizli Anlatısı başlıklı akademik makale, iki yasayı metinleri, arşiv belgeleri, mahkeme kayıtları ve diğer tarihsel belgeler üzerinden inceliyor. Makalenin temel bulgusu, sonrasını tek bir af olarak ele almanın hukuki korumanın nasıl oluşturulduğunu gizlediği yönünde.
24 Aralık 1976’da kabul edilen ilk yasa darbeyi yasallaştırdı ve darbenin koşullarını yaratanlarla iktidarı ele geçirenlerin hesap vermesini engelledi. 16 Eylül 1978’de kabul edilen ikinci yasa, ceza yargılamaları hâlâ devam eden 18 öğrenci aktivisti serbest bıraktı ve haklarındaki suçlamaları düşürdü.
İki yasada da katliamın adı geçmiyordu. Ancak çalışma, devlet görevlilerini ve onlarla birlikte hareket eden silahlı grupları korumanın her iki düzenlemenin de merkezinde olduğunu savunuyor. Bu, yeni bir mahkeme kararı değil; hukuki ve arşiv kayıtlarına ilişkin çalışmanın yorumu.
Af, belirli cezai sorumlulukları ortadan kaldırır ya da kovuşturmaları sona erdirir. Bu nedenle kapsamı çok önemlidir: Şiddetli bir baskının ardından yargılanan kişileri serbest bırakmak, her ikisi de aynı hukuki terimle anılsa bile, darbeden ya da hukuka aykırı şiddetten sorumlu kişileri korumakla aynı şey değildir.
İkinci yasa, tutuklu aktivistlere somut bir rahatlama sağladı. Saldırının emrini kimin verdiğini ya da belirli cinayetlerden kimin sorumlu olduğunu ortaya koyan bir yargılama yapılmasını sağlamadı. Yıl dönümüne ilişkin haberlerde hiçbir devlet yetkilisinin hesap vermediği belirtiliyor.
Bu hukuki tarih, Kothom’un bağışlama taahhüdünün faillere af çıkarılmasını onaylamakla neden bir tutulamayacağını açıklıyor. Misillemeyi reddetmek; soruşturmadan, gerçeğin kabulünden ya da kanıtların korunmasından vazgeçmeyi gerektirmez.
Yıl dönümünde isimler, şarkılar ve ritüeller
2026 anması, Lan Pho’da düzenlenen bir performansla başladı ve ardından futbol sahasına doğru ilerledi. Korteje davullar eşlik etti ve çimlere büyük beyaz bir örtü serildi. Bazı katılımcılar daha sonra cinayetlerle bağlantılı yerlerdeki şiddeti temsil etmek için kırmızı sıvı dolu torbaların yanına uzandı.
Kage olarak bilinen sanatçı Teerawat Mulvilai ile Sinsawat Yodbangtoey, katılımcılara Halk İçin şarkısını söyletti. Anıtta katılımcılar, siyasi düşünür ve şair Jit Phumisak’ın yazdığı İnanç Yıldızlarının Işığı şarkısını seslendirdi ve çiçek bıraktı.
Saat 07.30 sıralarında Wat Mahathat Yuwaratrangsarit’ten 19 rahibin katıldığı Budist anma töreni düzenlendi. Tarihçiler Thongchai Winichakul ve Tyrell Haberkorn, insan hakları avukatı Kritsadang Nutcharat ve aktivist Tantawan Tuatulanon günün etkinliklerine katılanlar arasındaydı. Hükümet temsilcileri, siyasi partiler, öğrenci örgütleri ve sivil toplum kuruluşları çelenk gönderdi.
Öldürülenlerin adlarını okuyan ve katliamdan sağ kurtulan Wattana Chaichanasakul, yıllık ritüelin amacını dinleyicilere şöyle açıkladı:
arkadaşlarımızı asla unutmayacağımızı kendimize hatırlatmak; çünkü unutursak onları bir kez daha öldürmüş oluruz
Anma etkinliği, farklı kuşaklardan tanıkları da bir araya getirdi. 1976 protestolarına katılan ve 2026’da şarkı söylemeye öncülük eden Sinsawat, 2016’daki yıl dönümünde kalıcı acısını şöyle anlatmıştı:
Yaralanmamış olsam da... kalbim yaralı.
İki yıl dönümünde de yer alması, anmanın anıtların yanı sıra insanlar aracılığıyla da sürdüğünü gösteriyor. Aradan bir on yıl daha geçmesi, olayı kapanmış bir tarihsel döneme dönüştürmedi.
Hükümet çelengi ve bugün için af talebi
Bakan Paradorn Prissananantakul, törende Başbakan Anutin Charnvirakul’u temsil etti. Çelenk bıraktıktan sonra hükümet adına başsağlığı dileğinde bulundu:
Bugün hayatını kaybedenleri anıyor ve başsağlığı dileklerimizi iletiyoruz,
Hükümetin kurbanlar için neden hiçbir zaman kendi anma törenini düzenlemediği sorulduğunda Paradorn doğrudan yanıt vermedi. Bunun yerine, hükümet açısından çıkardığı en önemli dersi anlattı:
Ekim olayından hükümet adına çıkarılacak en önemli ders, farklı görüşlere sahip herkese seslerini duyurabilecekleri alanı açmaktır.
Bu açıklama, balkondaki aktivistlerin Tayland Ceza Kanunu’nun 112. maddesi kapsamında yargılanan kişiler için af çağrısı yaptığı sırada geldi. Yasa, kraliyet ailesinin koruma altındaki üyelerine hakaret, iftira ya da tehditte bulunmayı cezalandırıyor ve her suç için 15 yıla kadar hapis öngörüyor. Yıl dönümüne ilişkin habere göre 2020’den bu yana yaklaşık 300 kişi bu yasa kapsamında suçlandı.
Bugünkü talep, 1976 saldırısının faillerine dokunulmazlık tanınmasından değil, ifade nedeniyle yargılanan kişilerden söz ediyor. Bu ayrım önemli; çünkü önceki iki af yasasının tarihi, aynı hukuki mekanizmanın çok farklı amaçlara hizmet edebildiğini gösteriyor.
Yıl dönümüne katılan 21 yaşındaki Thammasat öğrencisi Thanaporn Singlee, olayı hatırlamanın kendisi için neden önemli olduğunu şöyle anlattı:
Thammasat, insanların hükümet yüzünden hayatını kaybettiği bir yerdi.
Hükümet temsilcisinin törene katılması ve başsağlığı dilemesi; soruşturma açılacağı, devletin resmen özür dileyeceği ya da talep edilen af yasasının çıkarılacağı yönünde bir taahhüt anlamına gelmedi. Bu adımlar için herhangi bir takvim açıklanmadı.
Bir tarihçi, anmalarda nelerin dışarıda kaldığını sorguluyor
Eski öğrenci aktivisti ve Thammasat’ta eski tarih öğretim görevlisi Somsak Jeamteerasakul, katliamı Tayland Komünist Partisi’nden ve çevresindeki silahlı çatışmalardan ayrı ele alan anlatılara karşı çıkıyor. 1976 olaylarının ardından gözaltına alınan Somsak, 2014 darbesinden bu yana Paris yakınlarında sürgünde yaşıyor.
Somsak, öğrenci liderlerinin komünist isyana katılmasına tek başına katliamın neden olduğu yönündeki basit anlatıya itiraz ediyor. Neredeyse tüm öğrenci liderlerinin 6 Ekim’den önce, bazılarının ise bir yıl öncesinden itibaren ormana gittiğini söylüyor. Ayrıca o gün saatlerce çatışma yaşandığını ve karşı taraftan beş kişinin öldürüldüğünü belirtiyor. Bunlar onun iddialarıdır ve bağımsız biçimde doğrulanmış can kaybı tespitleri olarak değerlendirilmemelidir.
Somsak ayrıca anma etkinliklerinin, komünist güçlerin sonrasında güvenlik personeline, yetkililere ve köylülere uyguladığı şiddeti göz ardı ettiğini savunuyor. Katıldığı çatışmayı çevrilmiş bir açıklamada şöyle anlattı:
Bir yandan, 6 Ekim’e giden mücadeleyi hayatımın bir parçası olarak kabul ediyorum. Onu kalbimden asla silemem. Ölen arkadaşlar benim arkadaşlarımdı.
Ardından daha geniş silahlı mücadeleye ve kurbanlarına değindi:
Daha kaç hayatı mahvettik? Bunun sonu yoktu ve kimseye faydası olmadı. Bazen ‘yanlışlıkla’ bir kerede bir düzineden fazla insanı öldürdük. Hepsi köylüydü.
Somsak’ın anlatımı, katliamı haklı çıkarmak için kullanılmadan dikkate alınmalı. Bir isyana, önceki örgütlenme faaliyetlerine ya da sonradan yaşanan cinayetlere ilişkin kanıtlar, kampüse saldırı emrini kimin verdiği sorusunu yanıtlamaz ve linci ya da cesetlere kötü muameleyi mazur göstermez.
Başka tanıklıklar da ormana katılma kararına ilişkin tek bir açıklamayı sorguluyor. Prommin Lertsuridej, 2016 yıl dönümünde protestonun ardından tutuklanmamak için dört yıl kaçtığını söyledi. Onun deneyimi ile Somsak’ın daha erken ayrılışlara ilişkin anlatımı farklı süreçleri yansıtıyor. Her katılımcının aynı yolu izlediğini varsaymak yerine tarihleri ve kişisel kararları ortaya koymak daha yararlı.
Sorumluluğu silmeden şiddetsizliği savunmak
Kothom’un yaklaşımı, bu zorlu tarihleri şiddetlerini birbirine eşitlemeden bir arada ele almanın bir yolunu sunuyor. İktidarın silahlarla elde edilmesini reddetmesi, hem siyasi otoriteyi zorla dayatmayı hem de geçmişteki bir vahşeti intikamın çözeceği inancını sorguluyor.
Bu yaklaşım, sağ kalanların yas tutmayı bırakmasını ya da tarihçilerin kayıtları yumuşatmasını gerektirmiyor. Thammasat kurbanlarının anılmasıyla sonraki isyan sırasında yaşanan ölümlerin soruşturulmasını birlikte mümkün kılıyor. Her olay grubu için kendi kanıtları, tarihleri, aktörleri ve sorumluluk anlatısı gerekiyor.
Yanıtsız sorular hâlâ somut. Can kaybı rakamlarının uzlaştırılması gerekiyor. Saldırıya ilişkin emir-komuta sorumluluğu, devlet yetkililerinin yargılanması yoluyla ortaya konmadı. Akademik çalışma, hukuki korumanın nasıl işlediğini gösteriyor; ancak bireysel ceza sorumluluğuna ilişkin bir mahkeme kararının yerini tutmuyor.
Resmî kabulün sınırları da hâlâ ortada. 2016 yıl dönümüne ilişkin haberlerde devletin özür dilemediği belirtilmişti. 2026’da bir bakan törene katılarak başsağlığı diledi; ancak tören haberlerinde resmî özür ya da hesap verebilirlik sürecinin ilan edildiği aktarılmadı.
112. madde kampanyacılarının talep ettiği af konusunda da açıklanmış bir oylama ya da son tarih bulunmuyor. Dolayısıyla yıl dönümü, tamamlanmış bir hukuki değişiklik değil, kamuya açık bir talep ortaya çıkardı.
Saldırının üzerinden 50 yıl geçse de bağışlamak ve tarihsel gerçeği ortaya koymak ayrı tercihler olmayı sürdürüyor. Kothom’un şiddetsizlik taahhüdü, insanların acı çektikten sonra nasıl davranacağıyla ilgili. Devletin tamamlanmamış yükümlülüğü ise ne yaşandığı, kimin sorumlu olduğu ve bu gerçeklerin gizlenmeden kabul edilip edilemeyeceğiyle ilgili.
Öne Çıkanlar
- Thammasat, katliamın 50. yıl dönümünü 6 Ekim 2026’da düzenlenen ve yaklaşık 300 kişinin katıldığı törenle andı.
- Organizatörler kurbanlardan 40 kişinin adını okudu. Resmî olarak bildirilen ölü sayıları 39 ile 46 arasında değişirken sağ kalanlar daha yüksek rakamlar veriyor.
- Kothom Ariya’nın deneyimi, şiddetsizlik, bağışlama ve anma taahhüdünü şekillendirdi.
- Akademik bir çalışma iki ayrı af yasası tespit ediyor: Biri 1976 darbesini koruma altına aldı, diğeri 1978’de 18 aktivisti serbest bıraktı.
- Yıl dönümüne ilişkin haberlere göre cinayetlerden dolayı hiçbir devlet yetkilisi hesap vermedi.
- Aktivistler, 112. madde kapsamında yargılananlar için af çağrısı yaptı; ancak yasama sürecine ilişkin bir takvim açıklanmadı.
- Tarihçi Somsak Jeamteerasakul, anma etkinliklerinde katliamın yanı sıra komünist örgütlenme ve sonrasındaki isyancı şiddetin de ele alınması gerektiğini savunuyor.






