Hesap Yasaklarına 48 Saat İçinde Yanıt ve İnsan İncelemesi
Çin'in önerdiği çalışma kuralları, çalışanların ücretlere, çalışma saatlerine, performans değerlendirmelerine veya hesap yasaklarına itiraz etmesi durumunda platform şirketlerinin 48 saat içinde bizzat yanıt vermesini zorunlu kılacak. Yedi merkezi hükümet kurumu tarafından hazırlanan ve İnsan Kaynakları ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından 8 Ekim'de yayımlanan 54 maddelik taslak, çalışanların çıkarlarına ciddi zarar veren kararların yalnızca algoritmalar tarafından alınmasını da önleyecek.
İçindekiler
- Hesap Yasaklarına 48 Saat İçinde Yanıt ve İnsan İncelemesi
- Kimler Kapsama Girecek?
- Çalışan Sayıları Neden Farklı?
- Asgari Ücret Hesabında İş Maliyetleri Dikkate Alınacak
- Dinlenme ve Tehlikeli Hava Koşullarında Koruma
- Algoritmik Yönetime Sınırlar
- Taşeron Kullanımı Sorumluluğu Ortadan Kaldırmayacak
- Şikâyetler, Kayıtlar ve Başvuru Yolları
- Önceki Rehberlerden Önerilen Kurallara
- Öne Çıkanlar
Yeni İstihdam Biçimlerinde Çalışanların Hak ve Menfaatlerinin Korunmasına İlişkin Tedbirler Taslağı, 8 Kasım'a kadar kamuoyunun görüşüne açık. Kabul edilmesi hâlinde, şirketler tarafından yönetilen ancak çalışma düzenlemeleri tam anlamıyla iş ilişkisi sayılmayan çalışanları iş hukukunun koruma kapsamına alan ilk bakanlık düzenlemesi olacak.
Bu ayrım, taslağın merkezinde yer alıyor. Bir kurye veya sürücü, geleneksel anlamda çalışan olarak tanınmadan da bir platformun talimatları, ödeme kuralları ve performans hedefleri doğrultusunda çalışabilir. Taslak, uygulama üzerinden para kazanan herkesi çalışan saymadan, bu şekilde yönetilen çalışanlar için temel korumalar oluşturmayı amaçlıyor.
Teklif, kuryelerin yanı sıra yolcu ve yük taşımacılığı yapan sürücüleri, canlı yayıncıları ve diğer platform çalışanlarını da kapsıyor. Asgari kazanç, dinlenme, tehlikeli hava koşulları, sosyal sigorta, kişisel bilgiler, yazılı sözleşmeler ve başvuru yollarını ele alıyor.
Bunlar hâlihazırda yürürlükte olan kurallar değil, önerilen yükümlülükler. Belirlenen bir sonraki aşama, görüş alma süresinin sona ereceği tarih; taslağı ele alan haberlerde kabul veya yürürlüğe girme tarihi açıklanmadı.
Kimler Kapsama Girecek?
Taslak, platform çalışmalarını her biri için farklı hukuki düzenlemeler öngören üç kategoriye ayırıyor. Ayrım, kişinin para kazanmak için uygulama kullanıp kullanmadığından ziyade işin nasıl örgütlenip yönetildiğine dayanıyor.
Çalışma düzenlemeleri iş ilişkisi için gerekli yasal ölçütleri karşılayan çalışanlar, iş kanunları ve yönetmeliklerinin kapsamındaki yerini koruyacak. Şirketlerin bu kişilerle iş sözleşmesi imzalaması gerekecek. Taslak, fiilen bir iş ilişkisinin bulunduğu durumlarda yeni bir yazılı çalışma anlaşmasını iş sözleşmesinin yerine geçirmiyor.
İkinci kategori, bu ölçütleri tam olarak karşılamayan ancak emeği platform kuralları ve talimatları doğrultusunda örgütlenen çalışanları kapsıyor. Bu kişiler için ücret, işçi korumaları ve sözleşmenin ihlaline ilişkin sorumluluklar gibi konuları belirleyen yazılı çalışma anlaşmaları düzenlenecek. Bir platform ile iş ortağı işletmenin çalışanı birlikte yönettiği durumlarda, sorumluluklarını tanımlayan anlaşmayı üç taraf da imzalayacak.
Üçüncü kategori, internet platformları üzerinden kendi koşullarıyla bağımsız biçimde işletme yürüten veya serbest hizmet sunan kişilerden oluşuyor. Önerilen tedbirler bu kişilere uygulanmayacak.
Çin Sosyal Bilimler Akademisi Hukuk Enstitüsü araştırmacısı Wang Tianyu, geleneksel bir iş ilişkisi dışında kalan ve yönetilen çalışanlara koruma sağlanmasını taslağın en büyük yeniliği olarak nitelendirdi. Merkezi Finans ve Ekonomi Üniversitesi Hukuk Fakültesi profesörü Shen Jianfeng ise anlaşmaların açık olmamasını ve hangi işletmenin sorumlu olduğuna ilişkin belirsizliği uyuşmazlıkların başlıca nedenleri arasında gösterdi.
Çalışan Sayıları Neden Farklı?
Etkilenecek iş gücünün ölçeği büyük, ancak haberlerde farklı rakamlar kullanılıyor. Birkaç haberde çevrimiçi platformlar üzerinden çalışan veya yeni istihdam biçimlerinde yer alan kişi sayısı yaklaşık 84 milyon olarak veriliyor. Bir başka haberde ise teklifin 80 milyon gig çalışanını koruduğu belirtiliyor. Haberlerde bu iki sayı arasındaki fark açıklanmıyor.
Çin Yeni İstihdam Araştırma Merkezi'ne atfedilen çok daha yüksek bir tahmine göre, teklifin sunulduğu yıl esnek istihdam kapsamındaki kişi sayısı 320 milyon. Bu kategori internet platformlarına dayalı çalışanları da içeriyor, ancak yalnızca platform çalışmalarından daha geniş. Bu nedenle 320 milyonluk tahmin, taslağın doğrudan kapsadığı kişi sayısı olarak sunulmamalı.
84 milyon ve 320 milyon rakamları kullanıldığında, küçük olan sayı büyük olanın yaklaşık yüzde 26'sına denk geliyor. Bu, bildirilen toplamların karşılaştırmasıdır; iş gücündeki paya ilişkin kesin bir oran değildir: ilk sayı platformlarda veya yeni istihdam biçimlerinde çalışanlara ilişkin yaklaşık bir tahmin, ikincisi ise daha geniş bir kategori için öngörüdür.
Fiilî kapsam, taslağın hukuki ayrımlarına da bağlı olacak. Bağımsız çalışan bir işletme sahibi ile emeği platform tarafından yönetilen bir sürücü, uygulamalar üzerinden para kazansalar da teklif kapsamında farklı kategorilere girebilir.
Asgari Ücret Hesabında İş Maliyetleri Dikkate Alınacak
Önerilen ücret tabanı, çalışanın işini yaptığı yerdeki asgari ücrete bağlanacak. Çalışanların kendi sağladığı üretim ekipmanı veya aletlerin maliyetleri hesaba katılacak; bu maliyetlerin asgari ücret koşulunu karşılayan ücretin bir parçası sayılmasına izin verilmeyecek.
Bu hüküm önemli; çünkü uygulama üzerinden alınan ödeme, çalışanın elinde kalan kazançla aynı olmayabilir. İşi yapmak için ekipman sağlayan kişi masraf üstlenir ve bu masraflar, açıklanan ödeme tutarının ardında görünmez kalabilir. Taslak, asgari ücrete uygunluk denetlenirken bu masrafların ücret olarak değerlendirilmesini önlemeyi amaçlıyor.
Şirketlerin ücretleri eksiksiz ve zamanında ödemesi gerekecek. Hesaplaşma ve ödeme dönemleri bir ayı aşamayacak; çalışanlar üzerinde anlaşmaya varılan takvime göre kazançlarını ücretsiz olarak çekebilecek.
Taslak ayrıca kötüye kullanılan para cezalarını ve kesintileri sınırlayacak, olumlu teşvikleri destekleyecek ve yasal resmî tatillerde normal ücretin üzerinde makul bir ödeme yapılmasını zorunlu kılacak. Hükümleri aktaran haberlerde ülke çapında tek bir ücret tutarı belirlenmiyor; asgari ücret, geçerli yerel standarda göre belirlenecek.
Diğer temel korumalar arasında işe eşit erişim ve iş seçme özgürlüğü bulunuyor. Şirketler etnik köken, cinsiyet veya dine dayalı işe alım koşulları koyamayacak, çalışanların kimlik belgelerine el koyamayacak ya da makul ekipman depozitosu veya kira bedeli dışında ücret talep edemeyecek.
Dinlenme ve Tehlikeli Hava Koşullarında Koruma
Platformların makul günlük ve haftalık çalışma süresi sınırları koyması ve azami çalışma saatlerini açıklaması gerekecek. Ayrıca aralıksız dört saat çalışmanın ardından uygun dinlenme imkânı sağlanacak. Taslağı aktaran haberlerde bu molanın herkes için geçerli, sabit bir süresi belirtilmiyor.
Teklif, çalışma süresini platformların performans yönetimiyle ilişkilendiriyor. Şirketlerin yalnızca resmî bir çalışma saati sınırı koyup çalışanları bu sınırı aşmaya teşvik etmesi yerine, aşırı çalışmaya yönelten hedef ve teşviklerden kaçınması gerekecek.
Açık havada çalışanlar için taslak, şiddetli hava koşullarında koruma sağlanmasını zorunlu kılacak ve çalışanların güvenli olmayan açık hava işlerine zorlanmasını yasaklayacak. Yüksek sıcaklıklarda yapılan çalışmalar için ödenekleri ve iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin yükümlülükleri de ele alıyor.
Şirketlerin iş kazalarına karşı koruma programlarına katılması gerekecek; taslak sosyal sigorta sorumluluklarını da açıklığa kavuşturuyor. Bu hükümler, gig çalışanlarına yönelik iş kazası sigortasının temmuz ayında genişletilmesi üzerine yeni korumalar getiriyor; kapsama ilişkin ilk girişim olma niteliği taşımıyor.
Önerilen çerçeve mesleki eğitimi, kişisel bilgilerin korunmasını ve toplu istişareyi de kapsıyor. Bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde odak, tek bir sipariş için ödenen tutarın ötesine geçerek platform çalışmalarının hangi koşullarda yapıldığını da içeriyor.
Algoritmik Yönetime Sınırlar
Algoritmalar, platformların görev dağıtmak, performansı değerlendirmek ve ödemeleri belirlemek için kullandığı otomatik kurallar ve hesaplamalardır. Çalışanlar açısından bu sistemler bir yönetici gibi işlev görebilir: hangi işlerin karşılarına çıkacağını, bu işlerin ne kadar kazandıracağını ve çalışmaya erişimlerinin sürüp sürmeyeceğini etkiler.
Taslak, şirketlerin çalışanların haklarını etkileyen algoritmaların temel ilkelerini ve başlıca işleyiş mekanizmalarını açıklamasını zorunlu kılacak. Platformların ayrıca ilgili kuralları yetkililere açıklaması, sipariş ve ödeme dağıtımında ayrımcılığı önlemesi ve çalışma kurallarını belirlerken çalışanlara danışması gerekecek.
Belirli bir kısıtlama, belirgin biçimde olağan dışı verilerin genel performans ölçütü olarak kullanılmasını yasaklayacak. Buradaki pratik ayrım, istisnai bir sonuç ile herkes için makul bir standart arasında: sıra dışı bir performans, tüm çalışanların değerlendirileceği hedefe kendiliğinden dönüşmemeli.
Sipariş atamalarını durdurmak, hesapları yasaklamak veya yüksek tutarda tazminat talep etmek gibi çalışanların temel çıkarlarını etkileyen kararlarda yalnızca otomatik karar alma yeterli olmayacak; insan müdahalesi gerekecek. Bir haberde, algoritmanın önce harekete geçmesine ve ardından gecikmeden insan incelemesi yapılmasına izin veren bir acil durum istisnası olduğu belirtiliyor.
Çin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bilimleri Akademisi araştırmacısı Huang Kun, önerilen algoritma denetiminin çalışma kuralları ve çalışanların haklarıyla ilgili konularla sınırlı olduğunu açıkladı. Bu denetim, platformun işlettiği tüm teknolojik sistemlerin genel incelemesi olarak tanımlanmıyor. Taslak, sendikalara denetleyici rolü, ilgili devlet kurumlarına ise bu kapsamda algoritmaların makul olup olmadığını inceleme yetkisi verecek.
Taşeron Kullanımı Sorumluluğu Ortadan Kaldırmayacak
Taslak, platformların taşeron zincirleri, yüklenici anlaşmaları veya çalışanları bireysel işletme olarak kaydolmaya yönlendirme yoluyla çalışma yükümlülüklerinden kaçınmasını önlemeyi amaçlıyor. Bu durum, gerçek anlamda bağımsız çalışma ile yönetilen çalışma arasındaki ayrımı özellikle önemli hâle getiriyor: sorumluluktan kaçınmak için kayıt sırasında kullanılan bir statüye izin verilmeyecek.
Çalışan istihdamına veya yönetimine katılan iş ortağı işletmelerin seçimi ve denetiminde birincil sorumluluk platformlara ait olacak. Bir iş ortağının yasal faaliyet yeterliliği yoksa platform, işveren sıfatıyla sorumluluk taşıyabilecek.
Çin Sosyal Bilimler Akademisi'nde hukuk araştırmacısı olan Wang Tianyu, taslağın çalışanlara daha geniş koruma sağlarken istihdam yükümlülüklerinden kaçınmaya karşı önlemler getirdiğini söyledi:
"Aynı zamanda, taşeron kullanımı veya çalışanları bireysel işletme olarak kaydolmaya yönlendirmek gibi yollarla şirketlerin istihdam yükümlülüklerinden kaçmasını önlemek ve onları sorumlu tutmak için mekanizmalar oluşturuyor," dedi.
Önerilen anlaşmalar ve hesap verebilirlik kuralları aynı sorunun farklı yönlerini ele alıyor. Yazılı anlaşmalar, işin başında sorumlulukları belirleyecek; iş ortağı seçimi, denetim ve taşeron kullanımına ilişkin kurallar ise sonrasında bu sorumlulukların başkasına aktarılmasını zorlaştıracak.
Hukuki uyuşmazlıklarda çalışanlar, hem platformu hem de iş ortağı işletmeyi taraf olarak gösterebilecek. Bu, her durumda ikisinin de otomatik olarak sorumlu tutulacağı anlamına gelmiyor; ancak uyuşmazlık sürecinde tarafların rollerinin incelenmesini sağlayacak.
Şikâyetler, Kayıtlar ve Başvuru Yolları
Taslak, şirket içinde düzenli iletişim ve itiraz mekanizmaları oluşturulmasını zorunlu kılacak. Çalışanların ücret, çalışma süresi, değerlendirme veya hesap yasağına itiraz etmesi hâlinde işletmelerin şikâyeti inceleyip gereğini yapması ve 48 saat içinde bir insan tarafından yanıt verilmesi gerekecek. Bu yanıt süresi, her uyuşmazlığın iki gün içinde kesin olarak çözüleceği garantisiyle karıştırılmamalı.
Şirket dışındaysa çalışanlar, çalıştıkları yerdeki sorumlu makamlara şikâyette bulunabilecek, arabuluculuk talep edebilecek, tahkim başvurusu yapabilecek veya yasaların izin verdiği şekilde dava açabilecek. Teklif sendika denetimini ve hukuki yardımı da öngörüyor.
Platformların, çalışanların görüntüleyip indirebileceği iş kayıtlarını işten ayrılmalarından sonra en az iki yıl boyunca saklaması gerekecek. Bu kayıtlara erişim, çalışanların tartışmalı bir ödemenin, değerlendirmenin veya çalışmaya getirilen bir kısıtlamanın ardındaki faaliyetleri belgelemelerine yardımcı olabilir.
İhlaller, yürürlükteki mevzuat uyarınca yükümlülük ve yaptırım doğuracak. Koşullara bağlı olarak işverenlerin ödenmemiş ücretleri, fazla mesai ücretlerini veya ekonomik tazminatı ödemesi gerekebilecek. Kazançlar geçerli asgari ücretin altında kalırsa aradaki farkı tamamlamaları gerekecek.
Bazı platformlar hâlihazırda istişare mekanizmaları bulunduğunu söylüyor. Taobao Flash Shopping, ülke çapında bir kurye temsilcileri sistemi işlettiğini ve bölgesel ve ağ düzeyinde istişare toplantıları düzenlediğini belirtiyor. Didi ise sürücülerin kaygılarını dinlemek üzere Sürücü Ekosistemi Geliştirme Komitesi'ni kurduğunu söylüyor. Şirketlerin bu açıklamaları mevcut düzenlemeleri anlatıyor; önerilen koşulların yerine getirildiğini kanıtlamıyor.
Önceki Rehberlerden Önerilen Kurallara
Teklif, politika geliştirme sürecindeki çeşitli aşamaların ardından geldi. Taslağın ayırt edici yönü, çalışma düzenlemeleri geleneksel iş ilişkisi sayılma ölçütlerini tam olarak karşılamayan, ancak platformlarca yönetilen çalışanları korumak için bakanlık düzeyinde kurallar getirecek olması.
- 2021: Çin, platformların istihdam, ücret, sosyal güvenlik ve iş yeri güvenliğine ilişkin sorumluluklarını açıklığa kavuşturan kılavuzlar yayımladı.
- 2024: Yetkililer, yeni istihdam biçimlerinde çalışanlara ilişkin bağlantılı yol gösterici emsal kararlar yayımladı.
- Temmuz: Gig çalışanlarına yönelik iş kazası sigortası genişletildi.
- 8 Ekim: İnsan Kaynakları ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, taslak tedbirleri kamuoyunun görüşüne açtı.
- 8 Kasım: Kamuoyu görüşü alma süresinin sona ermesi planlanıyor.
Kamuoyu, görüşlerini bakanlığın internet sitesi, posta veya e-posta yoluyla iletebilir. İstişare süreci, nihai kurallar kabul edilmeden önce değişiklik yapılmasına olanak tanıyor.
Teklifin açıklamalarında, nihai uygulama takvimi ve belirli çalışma düzenlemelerinin ihtilaflı durumlarda nasıl sınıflandırılacağı gibi bazı pratik ayrıntılar henüz netleşmedi. Buna rağmen önerilen temel değişiklik açık: çalışma yönetimini üstlenen şirketler, çalışanlar geleneksel istihdam kategorisinin dışında kalsa bile belirli yükümlülüklerle karşı karşıya olacak.
Öne Çıkanlar
- Yedi merkezi hükümet kurumu tarafından hazırlanan 54 maddelik taslak için 8 Kasım'a kadar kamuoyunun görüşü alınacak.
- Taslak, geleneksel çalışan statüsüne tam olarak girmeyen ancak platformlarca yönetilen çalışanlara temel işçi korumaları sağlayacak.
- Asgari ücret hesabında çalışanların kendi ekipmanlarına ilişkin maliyetler dikkate alınacak; ödeme dönemleri bir ayı aşamayacak.
- Çalışanlara aralıksız dört saatlik çalışmanın ardından uygun dinlenme sağlanacak ve şiddetli hava koşullarında güvenli olmayan işlere karşı koruma sunulacak.
- Çalışanları etkileyen önemli kararlarda insan müdahalesi gerekecek; belirli şikâyetlere 48 saat içinde bir insan yanıt verecek.
- Platformlar, taşeron zincirleri veya çalışanları işletme kaydına yönlendirme yoluyla sorumluluktan kaçamayacak.
- Tedbirler hâlâ teklif aşamasında; kabul veya yürürlüğe girme tarihi açıklanmadı.






