Güvene dayalı bir can simidi
Uluslararası Göç Örgütünün 2024'te yaptığı bir araştırma, Tayland'dan ülkelerine para gönderen Myanmarli göçmenlerin yüzde 93'ünün, aralarında hundi aracı ağını kullanan yüzde 60'lık kesimin de bulunduğu şekilde, kayıt dışı kanalları tercih ettiğini ortaya koydu. Bu rakamlar, Myanmar'daki askerî yönetimin yurt dışındaki işçilerden kazançlarının en az dörtte birini resmî kanallardan göndermelerini talep ederken karşı karşıya olduğu sorunun boyutunu gösteriyor.
İçindekiler
- Güvene dayalı bir can simidi
- Nakit el değiştirmeden hundiyle değer aktarımı
- Döviz kuru, işlem ücretinden daha belirleyici olabilir
- Resmî hizmetlere erişim, göçmenlik statüsüne bağlı
- Düşük ücretler ve borçlar ailelere ulaşan parayı azaltıyor
- Para transferi denetimleri pasaportları ve seyahati de kapsıyor
- Devlet dövizden daha büyük pay almak istiyor
- Güven, istismar riskini ortadan kaldırmıyor
- Öneriler bankacılığın yanı sıra belgeleri de ele alıyor
- Öne Çıkanlar
Parayı alan aileler için tercih; döviz kurları, erişim ve güvenle ilgili. Şubat 2021 darbesinden kaçan göçmenler için bu tercih, karşı oldukları bir hükümetin kontrolündeki bankacılık sistemine döviz aktarmayı reddetmek anlamına da gelebiliyor.
31 yaşındaki Aung, daha önce Myanmar'ın Bago bölgesinde bir devlet bankasında çalışıyordu. Şimdi her ay memleketindeki bir aracı üzerinden annesine ve kız kardeşine 3.000 ila 5.000 baht, yaklaşık 90 ila 150 ABD doları gönderiyor. Tercihini açıklayan Aung şöyle dedi:
Yalnızca memleketimdeki aracıyı kullanıyorum. Döviz kuru daha iyi ve para orduya gitmiyor.
Bu ilişkiyi kişisel ifadelerle anlattı:
Aracım benim için kardeşim gibi, ona yüzde 100 güveniyorum.
Onun deneyimi, yalnızca daha ucuz dijital para transferlerinin göçmenleri bankalara yöneltmeyebileceğini gösteriyor. Resmî hizmetler daha rekabetçi hâle geldi; ancak kimlik şartları, zorunlu askerlik korkusu ve Myanmar yönetimine duyulan güvensizlik insanların nasıl para gönderdiğini belirlemeyi sürdürüyor. Buradaki ayrım, yakınların gelir elde etmesine yardımcı olmakla devletin döviz edinmesine yardımcı olmak arasında. Hundi bu iki amacın birbirinden ayrı kalmasını sağlıyor; ancak müşterileri güvenilirliği değişken olabilen aracılara bağımlı bırakıyor.
Nakit el değiştirmeden hundiyle değer aktarımı
Hundi, yükümlülüklerini birbirleriyle mahsuplaşan aracılar üzerinden düzenlenen bir para transferi sistemi. Tayland-Myanmar hattında bu sistem, aynı nakdin fiziksel olarak sınırı geçmesine gerek kalmadan göçmenlerin ücretlerini ticari mallar için yapılan ödemelere bağlayabiliyor.
Aracılar Mae Sot ve Mae Sai gibi yerlerde göçmenlerden baht topluyor. Bu para, Myanmar'daki ithalatçıların satın aldığı mallar için Taylandlı ihracatçılara ödeme yapmakta kullanılıyor. İthalatçılar da Myanmar içindeki aracılara karşılık gelen tutarı kyat olarak veriyor; aracılar bu parayı göçmenlerin ailelerine ödüyor.
Parayı alan kişi yerel para birimini, ihracatçı bahtı alıyor ve aracılar hesaplarını dengeliyor. İşlemdeki dövizin Myanmar bankalarına veya merkez bankasının rezervlerine girmesi gerekmiyor. Bu sayede bir transfer hem bir haneyi destekleyebiliyor hem de ithalatı finanse ederken devletin tercih ettiği bankacılık kanallarını devre dışı bırakabiliyor.
Ücretler genellikle yüzde 2 ila 2,5 arasında değişiyor. Ağ, Malezya'daki göçmenlere de Kuala Lumpur'un Pudu bölgesindeki ve Klang Vadisi'nin diğer kesimlerindeki dükkânlar üzerinden hizmet veriyor. Ju adlı bir göçmen, transferlerin genellikle bir gün içinde ulaştığını söyledi. Bu hız, sistemin cazibesinin bir parçası olsa da her işlem için garanti değil, kişisel bir deneyim.
Döviz kuru, işlem ücretinden daha belirleyici olabilir
Ailenin eline geçen tutar hem transfer ücretine hem de dövizi kyata çevirirken kullanılan kura bağlı. Haberlere göre hundi kurları, Myanmar'ın dolar başına yaklaşık 2.100 kyat olan resmî kurundan iki kat daha avantajlı olabiliyor.
Tayland'da çalışan bir işçi daha somut bir karşılaştırma yaptı: Piyasa kuru baht başına 130 kyat iken devlet kanalı üzerinden 63 kyat veriliyordu. Bu kurlarla 5.000 bahtlık bir transfer piyasa kurundan 650.000 kyat, düşük kurdan ise yalnızca 315.000 kyat getirirdi. Ücretler hariç fark 335.000 kyat; bu, piyasa değerinin yarısından biraz fazla.
Diğer bildirilen kurlar, resmî piyasanın tek bir kurdan ibaret olmadığını gösteriyor. Yetkili bankaların aralık ayından itibaren dolar başına 3.600 kyat verdiği; piyasa kurunun yaklaşık 4.300, merkez bankasının resmî kurunun ise 2.100 kyat olduğu bildirildi. Alıcının eline 4.300 yerine 3.600 kurundan, masraflar hariç yaklaşık yüzde 16 daha az kyat geçerdi. Dolar kurları ile işçinin baht üzerinden yaptığı karşılaştırma aynı tarihteki veriler olarak değerlendirilmemeli.
Dijital cüzdan ücretleri, hundinin yaklaşık yüzde 2,5'lik ücretine yaklaştı; banka masrafları ise daha önce yaklaşık yüzde 10'a çıkıyordu. Bazı banka ve finans teknolojisi şirketlerinin sunduğu döviz kurları da piyasa kurlarına yaklaşıyor. Tayland bankaları, KBZPay ve AYA Pay'in de aralarında bulunduğu Myanmar platformlarıyla ortaklık kurdu. Buna rağmen, hesap açamayan ya da yakınlarının parayı kolayca çekemediği biri için rekabetçi olduğu duyurulan bir fiyatın pek anlamı yok.
Resmî hizmetlere erişim, göçmenlik statüsüne bağlı
Uluslararası Göç Örgütünün Tayland İşgücü Göçü Profili, düzenli ve düzensiz statülerdeki Myanmarli göçmenlerin toplamının Tayland'da 4,2 milyon olduğunu tahmin ediyor. Bunların 1,8 milyonu, toplamın yaklaşık yüzde 43'ü, düzenli statüye sahip değil.
Daha sonra yayımlanan ayrı bir IOM verisi, Tayland'daki Myanmar vatandaşlarının sayısını eylül itibarıyla 4,6 milyona kadar çıkarıyor. Bu rakamlar farklı dönemlere ait olduğundan birbirinin yerine kullanılmamalı. Tüm Myanmar dışı uyruklardan göçmenleri kapsayan 5,2 milyonluk daha geniş tahmin ise yine farklı bir nüfusu ifade ediyor.
Tayland'da banka hesabı açmak için pasaport ve Myanmar büyükelçiliğinin düzenlediği veya noter tasdiki verdiği başka belgeler gerekiyor. Resmî para transferi hizmetleri de çalışma izni ve vize isteyebiliyor. Bu şartlar, çatışmadan veya zorunlu askerlikten kaçanlar da dâhil, Tayland'a kayıt dışı yollarla girmiş pek çok kişiyi dışarıda bırakıyor.
IOM üç resmî yol tanımlıyor: ikili işgücü anlaşmaları kapsamında işe alım, sınır geçiş kartlarıyla mevsimlik çalışma ve hâlihazırda Tayland'da bulunan göçmenler için açılan kayıt dönemleri. Sonuncusu Tayland Pembe Kartı ve çalışma izni sağlayabiliyor; ancak Myanmarli işçilerin ayrıca Kimlik Belgesi alması gerekiyor. Mevsimlik çalışma yolu, işçilerin seyahat edebileceği yerleri kısıtlıyor.
Belge düzenleme kapasitesi hâlâ kısıtlayıcı bir etken. Haberlere göre 2 milyona kadar işçinin Myanmar Büyükelçiliğinin onayına ihtiyacı var ve 2026'nın başlarında Tayland'da yalnızca beş Kimlik Belgesi merkezi faaliyet gösteriyordu. Resmî işe alım sürecinin 60 ila 120 iş günü sürdüğü bildirildi. IOM ise 2022'de Myanmarli işçiler için ortalama altı aylık bir süre tespit etmişti. Her iki bilgi de resmî bankacılığa geçiş için sürecin hemen sonuçlanmadığını gösteriyor.
Düşük ücretler ve borçlar ailelere ulaşan parayı azaltıyor
IOM'un profiline göre, araştırmaya katılan Myanmarli göçmen işçilerin yüzde 33'ü Tayland'daki yasal asgari ücretin altında kazanıyordu. Ayrıca yüzde 34'ünün borcu vardı ve ortalama borç 800 ABD dolarıydı. Bu baskılar, işçilerin ülkelerine ne kadar gönderebileceğini ve ücretlere ya da döviz çevriminde kayıplara ne kadar dayanabileceğini etkiliyor.
İşe alım ve kayıt masrafları da ek bir yük oluşturuyor. Myanmarli işçiler, 2023'te Tayland içindeki kayıt işlemleri için ortanca 890 ABD doları ödediklerini bildirdi; resmî kayıt ücreti ise yaklaşık 75 ABD dolarıydı. Bildirilen tutar resmî rakamın yaklaşık 12 katıydı. Myanmar'dan işe alım masrafları 2023'te 1.150 ABD doları, 2021 tarihli bir değerlendirmede Myanmar'dan düzensiz göçün maliyeti ise 604 ABD doları olarak verildi. Bunlar farklı süreçlere ve yıllara ait; aynı hizmetin doğrudan karşılaştırılabilir ücretleri değil.
IOM'un araştırmasına katılan göçmen işçilerin yüzde 70'i işe alım ücretleri ve ilgili masrafları ödemek için borç aldı. Tayland'ın Göçmen İşçilerin Yönetimine İlişkin Kraliyet Kararnamesi (2017), Taylandlı işe alım ajanslarının işçilerden hizmet ücreti almasını yasaklıyor; ancak menşe ülkede ortaya çıkan masraflar yine de işçilerin üzerine kalabiliyor. Tayland, göçmen vizesi ücretlerini Kasım 2023'te 500 bahta, yaklaşık 15 ABD dolarına indirdi.
IOM, göçmen işçilerin yüzde 42'sinin ülkelerine para gönderdiğini belirtiyor. Bu oran, para gönderen işçilerin katılımını ölçüyor. Tayland'da araştırmaya katılan Myanmarli para gönderenlerin yüzde 93'ünün kayıt dışı kanalları kullandığı verisi ise tercih edilen kanalı ölçüyor. Bu iki yüzde farklı soruları yanıtlıyor ve birbiriyle çelişmiyor.
Para transferi denetimleri pasaportları ve seyahati de kapsıyor
Myanmar yönetimi, yurt dışındaki işçilerden kazançlarının en az yüzde 25'ini belirlenmiş resmî kanallardan ülkelerine göndermelerini istiyor. Haberlere göre kuralın başlangıç tarihi farklılık gösteriyor: Bir kaynak uygulamanın Eylül 2023'te başladığını bildirirken bir diğeri 2024'te yürürlüğe konan kurallardan söz ediyor. IOM şartı doğruluyor ancak tarih konusundaki bu farklılığı açıklığa kavuşturmuyor.
Denetimler transferin ötesine geçiyor. IOM'a göre kurala uymayan işçiler Tayland'daki düzenli statülerini kaybetme veya gelecekte düzenli işgücü göçü kapsamında ülkeye girişlerinin engellenmesi riskiyle karşı karşıya. Bildirilen diğer yaptırımlar arasında pasaportlara el konulması, seyahat kısıtlamaları ve pasaport ya da Yurt Dışı İşçi Kimlik Kartlarının yenilenmemesi bulunuyor.
İzin için Myanmar'a dönen işçilerin yeniden yola çıkmalarına izin verilmeden önce resmî para transferlerini ve gelir vergisini ödediklerini kanıtlamalarının istendiği bildiriliyor. Yurt dışı gelirlerine yüzde 2 oranında ayrı bir vergi 1 Ekim 2023'te yürürlüğe girdi; pasaport yenileme veya yeni kimlik belgesi alma işlemlerinde vergi makbuzu isteniyor.
Bildirilen gelişmeler, ödeme şartlarının belge düzenleme ve seyahatle nasıl bağlantılı hâle geldiğini gösteriyor:
- Şubat 2021: Askerî darbe, Myanmar'daki yerinden edilmeyi ve ülkeden ayrılışları hızlandırdı.
- Eylül 2023: Bir kaynak, zorunlu yüzde 25 resmî para transferi kuralının bu ay başladığını bildiriyor.
- 1 Ekim 2023: Yurt dışındaki işçilere yüzde 2 gelir vergisi uygulanmaya başladı.
- 2024: Başka bir kaynak para transferi kurallarını bu yıla tarihlendiriyor; IOM şartı ve olası göç yaptırımlarını belgeliyor.
- Şubat 2024: Zorunlu askerlik, ülkeden ayrılışları artıran başka bir etken oldu.
- 2026 başı: Tayland'da yalnızca beş Kimlik Belgesi düzenleme merkezinin faaliyette olduğu bildirildi.
Denetimin daha da sıkılaştırıldığı ve ağustos ayında Yangon'daki istihdam ajanslarına Aile Para Transferi Yönetim Sistemini kullanma talimatı verildiği bildirildi. Kayıt sunmayan 100'den fazla lisanslı ajansa para cezası verildiği ve faaliyetlerinin askıya alındığı belirtildi. Bu kaynaklarda yeni bir denetim son tarihi veya gözden geçirme için kesin bir tarih açıklanmadı.
Devlet dövizden daha büyük pay almak istiyor
3 Ekim'de bakanlığa atanan Çalışma Bakanı Maung Myint, hükümetin mali hedefini açıkça dile getirdi. Haberler, daha sonra yaptığı açıklamaları 4 Ekim'e veya atanmasından iki gün sonrasına tarihlendiriyor; dolayısıyla açıklamanın kesin tarihi kaynaklar arasında farklılık gösteriyor.
Maung Myint, TikTok hesabından yaptığı açıklamada, gerekli sistem üzerinden para göndermeyen işçilerin devlete hiçbir katkı sağlamadığını söyledi:
Myanmar için döviz elde etmek amacıyla devlet, onları maaşlarının yüzde 25'ini göndermeye çağırdı. Ancak bazıları para gönderirken bazıları göndermiyor. Dolayısıyla devlet açısından onları yalnızca ülke dışına gönderiyoruz. Gerçekte hiçbir faydası yok. Bu, fayda kaybı demek.
Maliye Bakanlığına ait olduğu belirtilen veriler, resmî para transferlerinin 2025'te 5,6 milyar ABD dolarına ulaştığını ve bunun döviz girişlerinin yaklaşık yüzde 38'ini oluşturduğunu gösteriyor. Başka bir kaynak, bu tutarın gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 7'sine denk geldiğini ve 2019'daki miktarın iki katı olduğunu belirtiyor. Bakanlık verileri kamuya açık olmadığından toplamın nasıl hesaplandığını bağımsız biçimde incelemek mümkün değil.
Karşılaştırma için, 2015'te toplam para transferleri 8 milyar ABD doları olarak tahmin edilmiş ve GSYH'nin yüzde 13'üne karşılık gelmişti; ancak resmî kayıtlara yalnızca 1 ila 2 milyar ABD doları geçmişti. Buna göre o yıl resmî kayıtlar, tahmin edilen toplamın yaklaşık yüzde 12,5 ila 25'ini kapsıyordu. Kayıt dışı transferleri de içeren tarihî 8 milyar dolarlık tahmin, büyüme veya düşüş ölçütü olarak 5,6 milyar dolarlık resmî rakamla doğrudan karşılaştırılamaz.
Kayıt dışı akışların resmî akışların üç ila beş katı olduğu tahmin ediliyor; ancak bu oranın 2025 toplamı için geçerli olduğu doğrulanmış değil. Dolayısıyla bu oranı 5,6 milyar dolarla çarpmak dayanaksız bir tahmin ortaya çıkarır. Tüm para transferlerinin güncel değeri ve GSYH içindeki bugünkü payı belirsizliğini koruyor.
Hane halklarının desteğe ihtiyacı büyük. Dünya Bankası verileri, haziran ayında enflasyonun yüzde 25'e yaklaştığını gösteriyor. Darbeden bu yana kyatın dolar karşısındaki değer kaybına ilişkin tahminler ise yaklaşık yüzde 75 ila 80 arasında değişiyor. Bildirilen rakamlara göre doğrudan yabancı yatırımlar aynı yakın döneme ait yıllık dönemde 1 milyar doları ancak biraz aştı; bu, açıklanan resmî para transferleri toplamının çok altında.
Güven, istismar riskini ortadan kaldırmıyor
Bazı hundi müşterileri dolandırıldı. Kullanıcılar, daha önce çalışmadıkları bir aracıya daha fazla para göndermeden önce bazen küçük bir transferle deneme yapıyor. Bu önlem, güvenilirliği büyük ölçüde kişisel ilişkilere dayanan ve geleneksel bankacılık güvencelerinden yoksun bir sistemin sınırlarını yansıtıyor.
Stratejik Politika Enstitüsü İcra Direktörü Pana Janviroj, istismar riskine dikkat çekti ve her iki hükümetin de transferleri izlemekte güvenlik çıkarı bulunduğunu söyledi. Endişelerini şöyle dile getirdi:
Bu sisteme çok fazla kayıt dışı para giriyor.
Bu kaygılar, sıradan aile transferlerinin yasa dışı olduğunu göstermiyor. Ancak yetkililerin, hane halkı transferlerini ticari ödemelerle bir arada yürütebilen ağları neden daha yakından izlemek istediğini açıklıyor. Pana ayrıca Tayland'ın sağlık, eğitim ve diğer hizmet masraflarını karşılamaya yardımcı olmak için yasal göçmen çalışanların işverenlerinin sosyal yardım fonlarına katkıda bulunmasını önerdi.
Bazı sürgünler için daha fazla görünürlük başlı başına bir tehlike. İngilizce bir takma ad kullanan göçmen Mark, kayıt yaptırmasının kendisini ve ailesini misilleme veya zorunlu askerlik riskiyle karşı karşıya bırakabileceğini söyledi. Resmî kanalları neden reddettiğini şöyle anlattı:
Hükümete, üzerimizde kullanacağı daha fazla silah ve bomba alması için para vermek istemiyorum.
Öneriler bankacılığın yanı sıra belgeleri de ele alıyor
Daha fazla transferi resmî kanallara yöneltmeye yönelik öneriler arasında, resmî olarak işe alınan işçilerin maaşlarını banka hesaplarına yatırmak, Pembe Kart sahiplerinin kimlik belgelerini hızlandırmak ve zorunlu para transferlerinde piyasa kuruna yakın kurlar sunmak bulunuyor. Bir başka öneri ise belge yenileme sırasında kurala uymayı ödüllendirmek, yenilemeyi reddetmekten kaçınmak.
Baht ve kyat üzerinden doğrudan mahsuplaşmaya yönelik önerilen pilot uygulama, Mae Sot ve Myawaddy çevresinde başlayacak. Myanmar, 2023'te bahtın uluslararası ödemelerde kullanılmasını onayladı. Bu öneri, resmî ödemeleri sınır ticaretine daha yakından bağlayabilir; ancak uygulamanın ne zaman başlayacağı veya hayata geçirilmesine ilişkin kesinleşmiş bir karar açıklanmadı.
6 ve 7 Ağustos'ta imzalanan beş yıllık işgücü anlaşması, belgesiz işçilerin kayıt yaptırmasına ve süresi dolan izinlerin yenilenmesine olanak tanıyor. Anlaşmanın uygulamadaki kapsamı, büyükelçilik onaylarına ve kimlik belgesi düzenleme kapasitesine bağlı. Düşük ücretler hâlihazırda belgesi olan işçileri cezbedebilir; belgesi olmayanların ise yasal erişim için işleyen bir yola ihtiyacı var. Yetkililerden korkan göçmenler içinse daha iyi bir döviz kurunun tek başına çözemeyeceği ayrı bir sorun söz konusu.
Öne Çıkanlar
- 2024'te yapılan bir araştırmaya göre Tayland'dan para gönderen Myanmarli göçmenlerin yüzde 93'ü kayıt dışı kanalları, yüzde 60'ı hundi sistemini kullandı.
- Hundi aracılarının göçmenlerden aldıkları ödemeleri ticari mahsuplaşmaya bağlaması, Myanmar bankalarına döviz girmeden ailelerin kyat almasını sağlıyor.
- Myanmar, yurt dışındaki işçilerin kazançlarının en az yüzde 25'ini resmî kanallardan göndermesini istiyor; ayrıca yabancı gelirlerden yüzde 2 vergi alıyor.
- IOM, Tayland'daki 1,8 milyon Myanmarli göçmenin düzenli statüye sahip olmadığını ve bu durumun resmî finansal hizmetlere erişimi kısıtladığını tahmin ediyor.
- Bildirilen resmî para transferleri 2025'te 5,6 milyar ABD dolarına ulaştı; ancak kayıt dışı transferleri de içeren güncel toplam belirsiz.
- Rekabetçi kurlar, belge işlemlerinin hızlandırılması ve güvenli erişim, resmî transfer önerilerinin temel unsurları. Mahsuplaşma pilotunun başlama tarihi doğrulanmadı.






