Aşı planları genişlerken ölümlerin çoğu ileri yaştakiler arasında
Nepal'deki Japon ensefaliti salgınında haziran ayından bu yana kaydedilen vakaları içeren son güncellemeye göre 121 enfeksiyon ve 26 ölüm görüldü; ölüm oranı yüzde 21,5 oldu. Yetkililer, hayatını kaybedenlerin yüzde 77'sinin 50 yaşından büyük olduğunu ve ölenlerin tamamının aşısız olduğunu belirtiyor. Jhapa ile Kailali'deki üç yerel yönetim biriminde aşılama hazırlıklarının yapılması, rutin çocukluk çağı aşılamasının dışında kalan yetişkinleri korumaya yönelik bir adım.
İçindekiler
- Aşı planları genişlerken ölümlerin çoğu ileri yaştakiler arasında
- Bir çocuğun hastalığı aile için yıllarca süren bakıma dönüşüyor
- Salgın verileri neyi ortaya koyuyor?
- Jhapa'daki altı ölüm acil müdahaleyi şekillendiriyor
- Çocukluk çağı aşı takvimi neden birçok yetişkini kapsamıyor?
- Nepal aşı programını nasıl oluşturdu?
- Aşıya ilişkin kanıtlar neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?
- Hedefli kampanyalarda tedarik ve finansman kısıtları
- Geleneksel risk bölgelerinin dışında da koruma gerekiyor
- Öne Çıkanlar
Acil kaygı odağı, önceki bir ilçe sayımında doğrulanmış 10 vaka arasında altı ölüm kaydedilen Jhapa. Yetkililer başlangıçta 30 yaş üstü sakinler için acil bir kampanya düzenlemeyi değerlendirdi; çocukluk çağı aşılaması için satın alınan dozların kullanılması ve yeni tedarik geldiğinde bunların yerine konması planlandı. Daha sonraki bir duyuruda il genelindeki kampanyanın 21 Eylül'de başlayacağı açıklandı. Ancak bu duyuru, aşılamanın gerçekten başlayıp başlamadığını ortaya koymuyor.
Politikadaki boşluk açık. Nepal'in rutin programında Japon ensefaliti aşısı 12 aylıkken yapılıyor; kaçırılan dozlar çocuğun beşinci yaş gününden önce tamamlanabiliyor. Yetişkinlere yönelik sürekli bir aşılama programı bulunmuyor. Önceki kitlesel kampanyalar ileri yaştaki bazı kişilere ulaşmıştı; dolayısıyla yetişkinlerin tamamı korumasız değil, ancak pek çoğu bu kampanyaları kaçırdı ve rutin olarak aşılanma imkânına sahip değil.
Aile Refahı Dairesi'nin JE sürveyans kılavuzu, Japon ensefalitinin yol açtığı hastalıkları azaltmada kanıtlanmış tek yöntemin insanları aşılamak olduğunu belirtiyor. Kılavuz ayrıca risk altındaki toplulukları belirlemek ve aşılama politikalarına yön vermek için sürveyans yapılmasını öngörüyor. Ölümlerin şu anda aşısız ileri yaştaki kişiler arasında yoğunlaşması, bu çalışmaların müdahalenin merkezinde yer almasını gerektiriyor.
Ölümlerin ardında başka bir yük daha var: yıllarca bakıma ihtiyaç duyan hastalığı atlatan kişiler. 12 yaşında enfekte olan ve şimdi 14 yaşındaki Sayal Rai, Dharan'da hâlâ solunum cihazına bağlı. Ailesinin yaşadıkları, yalnızca ölüm sayılarına bakmanın zararın önemli bir bölümünü gözden kaçırdığını gösteriyor.
Bir çocuğun hastalığı aile için yıllarca süren bakıma dönüşüyor
Udayapur ilçesindeki Belaka Belediyesi'nde yaşayan Sayal, altıncı sınıftayken yüksek ateş geçirdi. Ailesi onu Biratnagar'daki Birat Tıp Fakültesi Eğitim Hastanesi'ne götürdü; durumu kötüleşince yoğun bakıma alınması gerekti. Aile artan masrafları artık karşılayamaz hâle gelince Sayal, daha sonra Dharan'daki BP Koirala Sağlık Bilimleri Enstitüsü'ne sevk edildi.
Annesi ve başlıca bakıcısı Nirmala, oğlunun hastane desteğine bağımlılığının sürdüğünü anlattı.
Enfeksiyonun üzerinden iki yıldan fazla zaman geçti, oğlum hâlâ solunum cihazına bağlı,
Oğlunun kendi başına nefes alamadığını veya konuşamadığını, aynı pozisyonda uzun süre kalması nedeniyle yaralar oluştuğunu söyledi. Aile, ilk tedavisi için yaklaşık 800 bin rupi harcadı ve Dharan'daki hastaneye yaklaşık 4 milyon rupi borcu olduğunu belirtiyor. Hastane yöneticileri onu ücretsiz bir yatağa aldı; ancak ilaç, çocuk bezi, yara merhemi ve diğer ihtiyaçların masrafını aile karşılamak zorunda.
Nirmala hastanenin yakınında ayda 2.000 rupiye bir oda kiralıyor ve oğlunun tüple beslenmesi için yemek hazırlıyor. Onu takip etmeyi ve yaralarına bakmayı öğrendi. Eşi artık aileyi geçindirmek için Hindistan sınırına yakın bir yerde kum taşıyor; akrabaların yardımı ise giderek azaldı.
BP Koirala Sağlık Bilimleri Enstitüsü'nde yardımcı doçent ve danışman çocuk doktoru olan Dr. Basanta Rai, doktorların tam iyileşme sözü veremeyeceğini söyledi.
Japon ensefaliti diğer hastalıklar gibi değil. Bu hastalığı yaşayanlar sonuçlarını gerçekten biliyor,
Sayal'ın aşı durumu kesin olarak bilinmiyor. Hastalığı, enfeksiyonun ağır seyretmesinin kalıcı sonuçlarını gösteriyor; hastalığa neden yakalandığını kanıtlamıyor.
Salgın verileri neyi ortaya koyuyor?
Salgına ilişkin art arda yayımlanan güncellemeler, hastalığın coğrafi olarak yayıldığını gösteriyor. 25 Ağustos 2026 tarihli sayımda 26 ilçedeki 62 belediyede 85 doğrulanmış vaka ve 21 ölüm kaydedildi. Başka bir güncellemede ise yedi ilin tamamında, 36 ilçedeki 84 yerel yönetim biriminde 121 vaka ve 26 ölüm bildirildi.
Bu veriler aynı anda yapılmış tek bir sayımın sonuçları gibi değerlendirilmemeli. Daha önceki haberlerde yaklaşık altı haftada 21 ölüm ve 59 başka enfeksiyon görüldüğü belirtilmişti. Bu ifade, etkilenen kişi sayısının yaklaşık 80 olduğunu düşündürüyor; ancak habere eşlik eden illere göre verilerin toplamı, 21 ölüm dâhil 79 vaka ediyor. Bu nedenle söz konusu ilk veri kesitindeki kesin payda belirsiz.
Aşılanma oranları da güncellemeler arasında değişiyor. Yetkililer önce vakaların yüzde 89'unun aşısız kişilerde görüldüğünü söylerken 25 Ağustos tarihli açıklamada bu oran yüzde 86 olarak verildi. 50 yaş üstü kişilerin ölümler içindeki payı da önceki güncellemelerde yüzde 81 iken 121 vakalık sayımda yüzde 77'ye indi. Bu farklar vaka toplamlarının değişmesinden kaynaklanıyor olabilir; ancak yayımlanan veriler her güncellemenin nedenini açıklamıyor.
Değişmeyen bulgu, ölenlerin aşısız olduğunun bildirilmesi ve ölümlerin çoğunun ileri yaştaki kişiler arasında görülmesi. Vaka ölüm oranı, kayda geçen vakalar arasındaki ölümleri ölçer; virüs bulaşan herkesin ölme olasılığını göstermez. Hafif veya belirtisiz enfeksiyonlar sürveyans kayıtlarına hiç girmeyebilir. Doktorlar, testlerin ağırlıklı olarak hastaneye yatırılan kişilere yapılmasının salgının boyutunun bir bölümünü gözden kaçırabileceği uyarısında bulundu.
Jhapa'daki altı ölüm acil müdahaleyi şekillendiriyor
İlk il bazlı dağılımda 24 vaka ve 10 ölümle Koshi salgının merkezindeydi. Madhesh'te 19 vaka ve altı ölüm; Sudurpaschim'de 13 vaka ve iki ölüm; Bagmati'de 10 vaka ve bir ölüm; Lumbini'de ise yedi vaka ve iki ölüm kaydedildi. Söz konusu veri kesitinde Gandaki'de beş, Karnali'de bir vaka bildirilirken bu iki ilde ölüm kaydedilmedi.
Koshi'deki 10 ölümün altısı, yani yüzde 60'ı Jhapa'da görüldü. Ülke çapındaki 21 ölümün de altısı, yaklaşık yüzde 29'u, bu ilçedeydi. Jhapa'da 10 vaka arasındaki altı ölüm, vaka ölüm oranını yüzde 60'a çıkardı. Bu, ilçe için ciddi bir gösterge; ancak 10 vakaya dayanan bir oran, yeni vakalar belirlendikçe önemli ölçüde değişebilir.
Sağlık Bakanı Nisha Mehta'nın uzman danışmanı Dr. Manohar Pradhan, önerilen ilk hedefi şöyle açıkladı:
Yüzde 60'lık ölüm oranı endişe verici,
Jhapa'da 30 yaş üstündekilerin aşılanmasına yönelik hazırlıkların odak noktası olduğunu söyledi. Etkilenen diğer ilçeler arasında yedi vaka ve iki ölümle Kailali; altı vaka ve iki ölümle Saptari; beş vaka ve iki ölümle Sunsari yer aldı.
Bazı ilçelere ilişkin veriler çelişkili. Parsa'da dört vaka ve iki ölüm bildirilmesi, açıklanan yüzde 50'lik ölüm oranıyla uyumlu. Nawalparasi ve Ilam içinse haberlerde her ilçede iki vaka arasında bir ya da iki ölüm olduğu belirtiliyor; her iki oranın da yüzde 50 olduğu yazılıyor. İki vakada bir ölüm yüzde 50'ye karşılık gelirken iki vakada iki ölüm yüzde 100 eder. İlçeler arasında güvenilir karşılaştırma yapılabilmesi için bu toplamların açıklığa kavuşturulması gerekiyor.
Çocukluk çağı aşı takvimi neden birçok yetişkini kapsamıyor?
Dünya Sağlık Örgütü'nün yayımladığı hükümetin 2025 sürveyans kılavuzu, rutin aşılamayı 12 aylıkken öngörüyor ve kaçırılan dozların beş yaşından önce yapılmasına izin veriyor. Kılavuz, uygun yaştaki çocukların aşılanmasını sağlamada kadın toplum sağlığı gönüllülerine de görev veriyor. Her yıl düzenlenen Ara ve Aşıla çalışmaları ile nisan-mayıs aylarına denk gelen Baishakh Aşılama Ayı, dozlarını kaçıran çocuklara ulaşmayı amaçlıyor.
Bu önlemler çocukların aşılanma oranlarını hedefliyor; aşılanmamış yetişkinlerden oluşan geniş kesimi değil. Önceki salgın verileri, önceki yıl vakaların yaklaşık yüzde 70'inin 15 yaş üstündekilerde, ölümlerin ise yüzde 76'sının 40 yaş üstündekilerde görüldüğüne işaret ediyordu.
Ulusal Aşılama Danışma Komitesi üyesi ve kıdemli çocuk doktoru Dr. Arun Kumar Neopane, son dönemdeki yaş dağılımını şöyle anlattı:
Artık 30 yaş üstündekiler ağır hastalanıp hayatını kaybediyor. Nepal'de 30 yaş üstündekilerin çoğu Japon ensefalitine karşı aşılanmadı.
Bu son dönemde görülen tablo, uzun dönemli geçmiş verilerle çelişmiyor. Sürveyans kılavuzunda 2004-2024 dönemi için yapılan analiz, vakaların yaklaşık yüzde 60'ının 15 yaş altındaki çocuklarda görüldüğünü ortaya koydu. Yirmi yılı kapsayan toplam kayıtlarda çocukluk çağı vakalarının ağırlıkta olması, son dönemde ölümlerin ileri yaştaki yetişkinlerde yoğunlaşmasıyla çelişmez.
Kılavuz ayrıca Japon ensefalitinin ilk kez ortaya çıktığı bölgelerde her yaştan insanın etkilenebileceğini belirtiyor. Bu nedenle aşılama kararları, hastalığın her yerde hâlâ öncelikle bir çocukluk çağı hastalığı olduğu varsayımına değil, son dönemdeki yaş verilerine ve coğrafi bilgilere dayanmalı.
Nepal aşı programını nasıl oluşturdu?
Resmî kılavuz, ülke çapında tek bir başlangıç tarihi yerine kademeli bir yaygınlaşma sürecini anlatıyor. Kampanya aşılaması 2006'da başladı; rutin aşılama ilçelerdeki kampanyaların ardından uygulamaya kondu. Başlıca dönüm noktaları şöyle:
- 1978: Japon ensefaliti ilk kez Nepal'de doğrulandı.
- 2004: Hükümetin kılavuzuna göre özel sürveyans çalışmaları başladı.
- 2006: Kademeli aşılama kampanyaları başladı.
- 2011: Yüksek risk altındaki 31 ilçede kampanyalar tamamlandı.
- 2012: Bu 31 ilçenin tamamında rutin aşılama uygulamaya kondu.
- 2016: Salgın görülen üç ilçe dâhil 47 ilçedeki kampanyaların ardından kalan ilçelerde de rutin aşılama başlatıldı.
- 11 Ağustos 2025: Bir salgın güncellemesinde 18 ilçede 33 vaka ve üç ölüm kaydedildi.
- 25 Ağustos 2026: Bir güncellemede 26 ilçede 85 vaka ve 21 ölüm kaydedildi.
Farklı kaynaklarda aşılama programının başlangıcına ilişkin tarihler değişiyor. 2025 tarihli kılavuzun giriş bölümünde 2008 belirtilirken ayrıntılı tarihçede kampanyaların 2006'da başladığı ve ülke çapında rutin aşılamanın 2016'da uygulamaya konduğu yazıyor. Başka haberlerde rutin aşılamaya geçiş yılı olarak 2015 veriliyor. İlçelerin yaygınlaşma sürecini anlatan ayrıntılı kronoloji en açık açıklamayı sunuyor; ancak tarihler tam olarak örtüşmüyor.
Aile Refahı Dairesi'nin tarihî verilerine göre 1978-2003 döneminde 26.700 enfeksiyon saptandı ve 5.400 kişi hayatını kaybetti. İlk kampanyalarda, daha sonra çocuklara odaklanan kampanyalardan önce, ağır etkilenen bazı ilçelerde her yaştan kişiye aşı yapıldı. Bu geçmiş, kişinin yaşının tek başına aşı olup olmadığını göstermediği için önemli.
Aşıya ilişkin kanıtlar neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?
Nepal'de zayıflatılmış canlı Japon ensefaliti aşısı kullanılıyor. Bu aşı, hastalığa yol açmadan bağışıklık oluşturması amaçlanan zayıflatılmış bir virüs içeriyor. Resmî kılavuz, virüsün düzenli olarak dolaşımda olduğu endemik bölgelerde bir ila 15 yaşındaki çocuklarda yapılan çalışmalara atıfta bulunuyor.
Bu çalışmalarda aşının, aşılamadan bir hafta ila bir ay sonraki dönemde yüzde 99,3; bir yıl sonra ise yüzde 98,5 etkili olduğu görüldü. Kitlesel bir çocukluk çağı kampanyasını izleyen başka bir çalışmada, beş yıl sonra aşının etkinliği yüzde 96,2 olarak bulundu. Bunlar, incelenen çocuklarda hastalığa karşı korumaya ilişkin bulgular; önerilen yetişkin kampanyasının ölçülmüş etkinlik oranı değil.
Kılavuz ayrıca, rastgele seçilmemiş küçük bir örneklemdeki 69 aşılı kişiyi inceleyen bir çalışmaya atıfta bulunuyor. Bu çalışmada dört yıl sonra yüzde 89,9, beş yıl sonra yüzde 63,8 oranında antikor düzeyi koruyucu bulundu. Antikor ölçümü ile aşının gerçek hastalıkları önleyip önlemediğini inceleyen çalışmalar farklı şeyleri değerlendirir. Daha düşük antikor yüzdesi, aşı etkinliğine ilişkin ayrı beş yıllık bulgunun yerine kullanılmamalı.
Aşı uzmanı ve Sağlık Hizmetleri Dairesi'nin eski genel müdürü Dr. Shyam Raj Upreti, canlı aşıyla bağışıklığın 15 gün ila bir ay içinde geliştiğini söyledi. Dolayısıyla aşılama, enjeksiyonun yapıldığı gün anında koruma sağlamaz ve hâlihazırda başlamış bir enfeksiyonu tedavi etmez.
Upreti, Hindistan'daki enfeksiyon ve ölüm oranlarının daha düşük olmasını, ülkede iki dozluk ücretsiz bir program uygulanmasına bağladı. Nepal'deki veriler ülke içinde acil müdahale gerektiren bir yük olduğunu ortaya koyuyor; ancak Hindistan'daki vaka ve ölüm toplamlarıyla eşleştirilmiş veriler olmadan iki ülke arasında güvenilir sayısal bir karşılaştırma yapılamaz.
Hedefli kampanyalarda tedarik ve finansman kısıtları
Yetkililer, yüksek risk altındaki dokuz ilçe için ilk aşamada 3,5 milyon doz temin etmeyi planladıklarını açıkladı. Başka bir haberde, önceki kampanyaları kaçıran kişilere ulaşmak için yaklaşık 3,4 milyon doza ihtiyaç duyulduğu belirtildi. Aradaki fark 100 bin doz ve kesinleşmiş bir tedarik miktarı bulunmuyor.
Hedef bölgeler tek ve kesinleşmiş bir liste hâlinde sunulmadı. 2020-2025 döneminde kaydedilen vaka yükü Nawalparasi East, Chitwan, Kailali, Tanahu, Dang, Jhapa, Kapilvastu, Morang ve Rupandehi'de yüksekti. Ölüm sayılarının en fazla olduğu ilçeler ise farklıydı. Bu nedenle güncel ölüm sayıları, geçmişteki hastalık yükü ve aşısız sakinlerin sayısı farklı önceliklere işaret edebilir.
Yetkililer önce çocukluk çağı programı için ayrılan aşı stokunu kullanmayı ve daha sonra bu stokun yerine yenisini koymayı önerdi. Çin'den tedarik, hükümetler arasında olası bir anlaşma da dâhil olmak üzere, değerlendirildi. Nepal daha önce Japon ensefaliti aşısını Çin'den satın aldı ve yetkililer uluslararası yardım arayışında bulundu.
Daha sonraki bir duyuruda Kailali'deki Dhangadhi Alt Büyükşehir Belediyesi, Lamkichuha Belediyesi ve Ghodaghodi Belediyesi'nde 30 yaş üstündekilerin aşılanması için hazırlıkların tamamlandığı belirtildi. Duyuruda Jhapa kampanyasının tarihi olarak da 21 Eylül verildi. Kampanyaların tamamlandığı, gerçekten kaç doz yapıldığı ve ulaşılan aşılama oranı doğrulanmadı.
Finansmana ilişkin açıklamalar farklı ölçeklerdeki müdahaleleri kapsıyor. Yetkililer dokuz ilçedeki hedefli çalışmalar için bütçe ayrıldığını, ancak aşısız nüfusun tamamını aşılamak için kaynak bulunmadığını söyledi. Yetkililer Ağustos 2025'te, daha geniş çaplı müdahale önerisi için aşı veya bütçe bulunmadığını ve kalkınma ortaklarından yardım taleplerinin sonuçsuz kaldığını bildirmişti. Hedefli kampanyalar için bütçe ayrılması, ülke çapında yetişkin aşılama programının karşılanabilir veya onaylanmış olduğu anlamına gelmiyor.
Geleneksel risk bölgelerinin dışında da koruma gerekiyor
Japon ensefaliti, enfekte Culex sivrisinekleri aracılığıyla insanlara bulaşıyor. Domuzlar ve bazı kuş türleri, virüsün bulaşım döngüsünü sürdürmesine yardımcı oluyor. İnsanlarda virüs, sivrisinekler aracılığıyla insandan insana bulaşımı sürdürecek miktarda bulunmuyor. Bu nedenle yetişkinleri aşılamak, insanlar arasındaki bulaş zincirini kırmaktan çok aşılanan kişileri koruyor.
Pirinç tarlalarının, durgun suların ve domuz çiftliklerinin yakınında yaşayanlar özellikle risk altında. Tahminlere göre Nepal'de 12,5 milyon kişi yüksek risk altında. Amogh Verma, Sanjit Sah ve çalışma arkadaşlarının kaleme aldığı Japon ensefaliti üzerine akademik yazı 12 milyonluk bir tahmini kullanıyor ve 2024'te salgının Katmandu Vadisi'ne yayıldığını belgeliyor. Bu tahminlerin hiçbiri enfekte kişi sayısını göstermiyor.
Akademik yazıda, metnin kaleme alındığı sırada Haziran 2024'ten bu yana 63 doğrulanmış vaka ve 17 ölüm kaydedildiği belirtiliyordu. Tamamlanan 2024 yılı için hükümet kılavuzunun her iki sürümünde de laboratuvarda doğrulanmış 86 vaka ve 25 ölüm, yani yaklaşık yüzde 29 ölüm oranı yer alıyor. Başka haberlerde 86 vaka ve 28 ölüm ya da en az 80 vaka ve 23 ölüm bildiriliyor. Yıllık toplamlar hâlâ tutarsız.
2025 için yayımlanan yıllık serilerden birinde 183 vaka ve 41 ölüm, yani yaklaşık yüzde 22,4'lük bir oran veriliyor. Başka haberlerde ise 141 enfeksiyon ve 41 ölüm bildirilirken ölüm oranının yaklaşık yüzde 23 olduğu belirtiliyor. 41 ölümün 141 vakanın içinde sayılması hâlinde bu oran tutmuyor; açıklamadaki payda belirsiz.
Akademik çalışmanın yazarları, kentlere seyahat edenler de dâhil olmak üzere ziyaretçilere yönelik aşı tavsiyelerinin yeniden değerlendirilmesini istedi. Bu, yazarların önerisi; seyahat yönergelerinin resmen değiştiğini gösteren bir kanıt değil. Yazıda ayrıca genellikle enfeksiyondan beş ila 15 gün sonra ortaya çıkan ateş, baş ağrısı, ense sertliği, bilinç bulanıklığı, nöbet ve felç gibi belirtiler sıralanıyor.
Japon ensefalitine özgü bir antiviral tedavi yok. Tedavide solunum güçlüğü ve nörolojik hasar dâhil komplikasyonlar yönetiliyor. Aşılama planları sürerken sivrisinek kovucular, kolları ve bacakları örten giysiler, cibinlikler ve sineklikli odalar maruziyeti azaltabilir. Ağır nörolojik belirtiler acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
Öne Çıkanlar
- Salgın güncellemesinde haziran ayından bu yana 121 vaka ve 26 ölüm kaydedildi; ölüm oranı yüzde 21,5 oldu.
- Yetkililere göre ölümlerin yüzde 77'si 50 yaş üstündekiler arasındaydı ve hayatını kaybedenlerin tamamı aşısızdı.
- Rutin aşılama 12 aylıkken yapılıyor; kaçırılan dozlar beş yaşından önce tamamlanabiliyor.
- Jhapa'da önceki bir ilçe sayımında 10 vaka arasında altı ölüm kaydedildi.
- Jhapa'da ve Kailali'deki üç yerel yönetim biriminde yetişkinlere yönelik kampanyalar duyuruldu, ancak tamamlandıkları doğrulanmadı.
- Tedarik planlarında dokuz öncelikli ilçe için yaklaşık 3,4 milyon ila 3,5 milyon doz öngörüldü.
- Aşısız yetişkinlerin tamamını kapsayacak, finansmanı sağlanmış ülke çapında bir program bulunmuyor.
- Yıllık toplamlar ve bazı ilçelerdeki ölüm sayıları çelişkili; açıklığa kavuşturulmaları gerekiyor.
- Sayal Rai'nin solunum cihazına bağlı yaşamını sürdürmesi, hastalığı atlatanların uzun süre bakıma ihtiyaç duyabileceğini gösteriyor.






