IIT Madras, İnsan Beyin Sapının Hücresel Düzeyde 3D Haritası ANCHOR’ı Tanıttı

11 dakikalık okuma
IIT Madras, İnsan Beyin Sapının Hücresel Düzeyde 3D Haritası ANCHOR’ı Tanıttı

500’den Fazla Kesit Beyin Sapını Ayrıntılı Biçimde Ortaya Koyuyor

Indian Institute of Technology Madras’taki (IIT Madras) Sudha Gopalakrishnan Beyin Merkezi (SGBC) bilim insanları, fetüs, çocuk ve yetişkin beyinlerinden alınmış 500’den fazla doku kesitini bir araya getiren dijital atlas ANCHOR’ı tanıttı. Araştırmacılar, bu çalışmayı hücresel çözünürlükte insan beyin sapının dünyanın en ayrıntılı 3D atlası olarak nitelendiriyor.

İçindekiler
  1. 500’den Fazla Kesit Beyin Sapını Ayrıntılı Biçimde Ortaya Koyuyor
  2. Bu Küçük Bölge Neden Önemli?
  3. İnce Kesitlerden 3D Atlasa
  4. Sekiz Kimyasal Belirteç Yeni Bir Katman Ekliyor
  5. Tıbbi Taramalardan Tek Tek Hücrelere
  6. Araştırmacılar Hastalıklar Hakkında Neler Öğrenmeyi Umuyor?
  7. BRICS Sempozyumu’nda Kamuya Açıldı
  8. Hastaneler, Bağışçılar ve Açık Erişim
  9. Fetal Atlasa ve 100’den Fazla Beyne
  10. Programın Arkasındaki İnsanlar ve Finansman
  11. Öne Çıkanlar

İnsan Beyin Sapının 3D Rekonstrüksiyonla Nörokimyasal Karakterizasyonu Atlası’nın kısaltması olan ANCHOR; MR taramalarını, mikroskobik doku görüntülerini ve sekiz kimyasal belirteci bir araya getiriyor. Atlas, 200’den fazla sinir hücresi kümesini ve sinir yolunu tanımlıyor. Böylece araştırmacılar, beyin sapının taramadaki görünümünden tek tek hücrelere geçerken bu hücrelerin daha büyük yapı içindeki konumlarını da koruyabiliyor.

Atlas, 5-7 Haziran tarihleri arasında IIT Madras’ta düzenlenen 3. BRICS Nörobilim Sempozyumu’nda tanıtıldı. Kamuya açılması, araştırmacılara solunum, kalp atışı, uyku ve yaşam için gerekli diğer işlevleri kontrol eden, küçük ve yoğun biçimde paketlenmiş bir beyin bölgesini incelemek için ortak bir referans sunuyor.

Proje, beyin araştırmalarında uzun süredir var olan bir sorunu ele alıyor: Bilim insanları tüm organı tıbbi taramalarla inceleyebiliyor ya da mikroskop altında tek tek hücrelere bakabiliyor; ancak bu iki görünümü birbirine bağlamak zor. Alzheimer hastalığını araştıran bir patolog, yaklaşık 86 milyar nöron içeren bir beyinden alınmış yalnızca birkaç doku örneğini inceliyor. ANCHOR, bu gizli anatomik yapının daha büyük bölümünü görünür ve incelenebilir kılmayı amaçlıyor.

Çalışma, bioRxiv’de ön baskı olarak yayımlandı ve hakem değerlendirmesini bekliyor. ANCHOR, hastalarda hastalık teşhisi koymak için kullanılan bir araç değil; hastalık araştırmalarında ve cerrahi planlamada kullanılma potansiyeli taşıyan bir araştırma kaynağı.

Reklam

Bu Küçük Bölge Neden Önemli?

Beyin sapı, beynin tabanında yer alıyor ve beyni omuriliğe bağlıyor. Solunumu, kalp atışını, kan basıncını, uykuyu, uyanıklığı, vücut sıcaklığını ve hareketi düzenliyor. Hayati işlevlerin bu sınırlı alanda yoğunlaşması nedeniyle, küçük bir hücre kümesinin bile hasar görmesi yıkıcı sonuçlara yol açabiliyor.

SGBC’de kıdemli bilim insanı ve projenin baş araştırmacılarından biri olan Dr. Mihail Bota, beyin sapını beyin ile vücudun geri kalanı arasında omurilik üzerinden uzanan hayati bir köprü olarak tanımladı. Beyin sapı, 12 kraniyal sinirin 10’unu barındırıyor; otonom işlevlere, duygusal düzenlemeye ve amaçlı davranışlara katkıda bulunuyor. Otonom işlevler, kalp atışının sürdürülmesi gibi vücudun otomatik olarak yönettiği süreçlerdir.

Binlerce sinir hücresi ve lif yolu burada sıkışık biçimde bir arada bulunuyor. Sinir hücresi kümeleri anlamına gelen farklı çekirdekler ve kontrol merkezleri, çok kısa mesafelerde ortaya çıkıp kayboluyor. Bu değişkenlik, bölgenin yeniden yapılandırılmasını şeklini basitçe ana hatlarıyla çizmekten çok daha zor hâle getiriyor.

Bölgenin mikroskobik yapısını inceleyen araştırmacılar; yaşayan hastalardan beyin sapı biyopsisi almak güvenli olmadığından, ölüm sonrası toplanan dokuya, ince kesitlere, kimyasal boyalara, görüntülemeye ve hesaplamalı rekonstrüksiyona dayanıyor. Her aşama özenli bir işlem gerektiriyor; bu da önceki haritaların ölçeğini ve ayrıntı düzeyini sınırladı.

Bilim insanları bazı hayvan beyinlerini oldukça ayrıntılı biçimde haritaladı; buna karşılık insan dokusuna yönelik benzer çalışmalar az. Her insan beyni farklı ve çok sayıda beyni kapsayan araştırmalar etik, teknik ve lojistik güçlüklerle karşılaşıyor. ANCHOR, doğrudan insan dokusundan elde edilmiş ayrıntılı bir referans sunuyor.

İnce Kesitlerden 3D Atlasa

SGBC, büyük miktarda doku verisini işleyebilen ve insan beyninin tamamını hücresel çözünürlükte veritabanlarına dönüştürebilen bir beyin görüntüleme ve hesaplama platformu geliştirdi. Çalışma, bağışlanan bir beynin dikkatle kontrol edilen zaman aralıklarında toplanması ve işlenmesiyle başlıyor.

SGBC Başkanı Prof. Mohanasankar Sivaprakasam, beyin sapının kabaca havuç biçiminde olduğunu söyledi. Araştırmacılar bu yapıyı yalnızca 10-20 mikron kalınlığında kesitlere ayırıyor. Projeye eşlik eden açıklamada, kesilerin son derece ince ölçeğini anlatmak için bir mikronun insan saçının genişliğinin yaklaşık beşte biri olduğu belirtiliyor.

Reklam

Kesitler, dijital olarak haritalandırılıp açıklamalı hâle getirilmeden önce kimyasal ve biyolojik işlemlerden geçiriliyor. Yapay zekâ destekli görüntüleme araçları ve güçlü hesaplama sistemleri kesitleri hizalıyor; böylece ekip özgün beyin sapını üç boyutlu olarak yeniden oluşturabiliyor.

Yaklaşık 20 bilim insanı, 200’den fazla beyin kesitini elle analiz etmek ve MR’ı, mikroskobik anatomiyi ve 3D rekonstrüksiyonu tek bir atlasta birleştirmek için 18 ay çalıştı. Kaynağın bütünü, fetüs, çocuk ve yetişkin beyinlerinden alınmış 500’den fazla doku kesitini kapsıyor.

Doku bütünlüğünü korumak çalışmanın önemli bir parçasıydı. Ekip, görüntülemeyi etkileyebilecek kan kalıntılarını gidermek ve dokunun bütünlüğünü korumak için özel protokoller geliştirdi. Sürece nörobilimciler, nöroanatomistler, histoloji uzmanları, görüntüleme uzmanları ve hesaplamalı bilimciler katkıda bulundu. Histoloji, dokuların mikroskop altında incelenmesidir.

Sekiz Kimyasal Belirteç Yeni Bir Katman Ekliyor

ANCHOR, farklı nörokimyasal hücre türlerini ayırt etmek için birbirini tamamlayan sekiz immünboyama yöntemi kullanıyor. Bu belirteçler filtre gibi çalışarak belirli biyolojik özellikleri görünür kılıyor ve araştırmacıların, aksi hâlde ayırt edilmesi zor olabilecek hücre popülasyonlarını birbirinden ayırmasını sağlıyor.

Ekip, boyama bilgilerini doku kesitleri üzerinde üst üste yerleştirerek hücresel çözünürlükte MR, blok yüzeyi görüntüleme ve histoloji verileriyle birleştirdi. Blok yüzeyi görüntüleri, kesit alma sırasında dokunun açığa çıkan yüzeyini kaydederek fiziksel örnek ile ince kesitler dizisi arasında bağlantı kurulmasına yardımcı oluyor.

Araştırmacılar beyin sapındaki bir konumu farklı boyama yöntemleriyle ve çeşitli çözünürlüklerde inceleyebiliyor. Dolayısıyla atlas yalnızca anatomik bir hat çizmekle kalmıyor; bir yapının konumunu ve hücrelerinin bazı kimyasal özelliklerini de gösteriyor.

Bu yaklaşım, moleküler atlaslarda kullanılan daha maliyetli yöntemler yerine yüksek çözünürlüklü mikroskop görüntülerinden yararlanıyor. Araştırmacılar bunu, hücresel çözünürlükte ayrıntılı haritalamayı daha ekonomik ve genişletilebilir kılmanın bir yolu olarak sunuyor.

Tıbbi Taramalardan Tek Tek Hücrelere

MR, tüm beyni gösteriyor ancak tek tek hücreleri mikroskopinin sunduğu ayrıntı düzeyinde ortaya koyamıyor. Mikroskoplar bu hücreleri gösterse de, tek başına ele alınan bir doku kesiti çevresindeki beyinle ilişkisini yitirebiliyor. ANCHOR, yapıları konumlarında tutarak iki ölçeği birbirine bağlıyor.

Araştırmacılar, MR’da görüldüğü hâliyle beyin sapından tek tek nöronlara geçebiliyor ve bu nöronların yakındaki çekirdekler ve yollarla nasıl bir ilişki içinde olduğunu inceleyebiliyor. Tıbbi görüntüleme ile hücresel patoloji arasındaki bu bağlantı, atlasın tasarımının temelini oluşturuyor.

Reklam

Harvard Medical School ve New York University ile bağlantılı nöropatolog Dr. Rebecca Folkerth, SGBC ile iş birliği yaptı. Otuz yılı aşkın sürede binlerce beyni inceleyen Folkerth, kaynağın kariyerinin başlarında kurduğu bir hayali gerçekleştirdiğini söyledi:

Hindistan’daki merkezin ortaya koyduğu çalışma, kariyerimin başlarında kurduğum bir hayali gerçeğe dönüştürüyor: Beyin taramalarını beynin mikroskobik anatomisiyle eşleştirmek.

Tata Temel Araştırmalar Enstitüsü’nde nörobilimci olan Dr. Shubha Tole, programı mühendislik, nörobilim ve tıbbın "eşi görülmemiş bir bütünleşmesi" olarak nitelendirdi. Çalışmanın Hindistan’ı uluslararası arenada söz sahibi kıldığını söyledi.

IIT Madras’ın insan beyni histolojisi programının tasarlanmasına ve kurulmasına yardımcı olan Cold Spring Harbor Laboratory’deki beyin bilimcisi Dr. Partha Mitra, ayrıntılı atlasların nörolojik hastalık araştırmalarını dönüştürebileceğini söyledi. Bu atlaslar, araştırmacıların Alzheimer hastalığı veya otizm gibi durumlardan etkilenen beyinleri sağlıklı beyinlerle hücre hücre karşılaştırmasını sağlayabilir.

Araştırmacılar Hastalıklar Hakkında Neler Öğrenmeyi Umuyor?

Parkinson hastalığı, inme, Alzheimer hastalığı ve ani bebek ölümü sendromu (SIDS), araştırmacıların daha hassas beyin sapı haritalarıyla incelemeyi umduğu durumlar arasında. Referans anatominin hastalıktan etkilenmiş dokuyla karşılaştırılması, hangi hücre popülasyonlarının ve yolların değiştiğini ortaya çıkarmaya yardımcı olabilir.

Parkinson hastalığı, beyin sapındaki bir yapı olan substantia nigra’da dopamin üreten sinir hücrelerinin zamanla kaybını içeriyor. Alzheimer hastalığı da beyin sapı bölgelerindeki değişimlerle ilişkilendirildi. Ayrıntılı bir harita, bilim insanlarına bu tür değişimleri belirleyip karşılaştırabilecekleri ortak bir çerçeve sunuyor.

İnme, beyin dokusuna etkileri henüz tam olarak anlaşılamamış biçimlerde zarar verebiliyor. Folkerth, atlasın henüz onarılamayacak kadar hasar görmemiş dokuların korunmasına yardımcı olabilecek yeni özellikleri ortaya çıkardığını ve bunun hasta sonuçlarını iyileştirebileceğini söyledi.

Mitra, beyin atlaslarının kalıcı nörolojik hasarı açıklamaya yardımcı olabileceği alanlardan biri olarak COVID-19 dâhil enfeksiyonlara da işaret etti. Beyin sapı solunumu ve uyanıklığı kontrol ettiğinden, virüslerin veya iltihabın hücreleri nasıl etkilediğini incelemek enfeksiyon sonrasında süren durumlarla ilgili araştırmaları destekleyebilir.

Uyku tıbbı, gelişimsel bozukluklar ve yaşlanmayla ilişkili değişiklikler de olası kullanım alanları arasında. Beyin sapı, embriyonik gelişimin çok erken döneminde oluşmaya başlıyor ve fetüs henüz anne karnındayken kritik sinir bağlantılarını hızla kuruyor. Yaşamın ilerleyen dönemlerinde ise bazı beyin sapı yapılarında nöron kaybı başlıyor.

Reklam

Araştırmacıların hastalıklarda nelerin ters gittiğini belirlemeden önce bu normal gelişim ve yaşlanma değişikliklerini anlaması gerekiyor. Atlas, geleneksel taramalarda görülebilenden daha ayrıntılı anatomik bilgi sağlayarak beyin cerrahlarının bu hassas bölgede daha güvenle ilerlemesine de yardımcı olabilir.

BRICS Sempozyumu’nda Kamuya Açıldı

Haziran ayında düzenlenen sempozyum, BRICS ülkelerinden nörobilimcileri, klinisyenleri, akademisyenleri ve araştırmacıları IIT Madras’ta bir araya getirdi. Hindistan Hükümeti Baş Bilim Danışmanı Prof. Ajay Kumar Sood, açılışa onur konuğu olarak katıldı.

Infosys’in kurucu ortağı ve SGBC’nin önemli destekçilerinden Kris Gopalakrishnan’ın yanı sıra IIT Madras Direktörü Prof. V. Kamakoti ve Sivaprakasam da etkinlikte hazır bulundu. Etkinlikte ANCHOR hem bilimsel bir dönüm noktası hem de Hindistan’ın uluslararası nörobilimde artan rolünün bir parçası olarak sunuldu.

Sood, haritaların beyin sapı lezyonlarından, yani hasarlı doku bölgelerinden, etkilenen belirli hücre popülasyonlarını saptamaya yardımcı olabileceğini ve bunun klinik uygulamalar açısından kritik önem taşıyabileceğini söyledi. Merkezin kurumlar, ülkeler ve disiplinler arasındaki çalışmalarını övdü ve çerçeveyi şöyle tanımladı:

Bu, nörobiyoloji alanında önemli bir başarı. MR, histoloji ve ayrıntılı kemomimariyi birleştiren çok modlu bir çerçeve sunuyor. İnsan beyin sapının en ayrıntılı ve kapsamlı haritalarını ortaya koyacak ve dijital biçimde herkesin erişimine açılacak.

Kemomimari, hücre ve yapıların kimyasal özelliklerine göre düzenlenişini ifade ediyor. ANCHOR’da bu bilgi, dokuda görülen biçimlerin ve MR’ın sunduğu geniş görünümün yanında yer alıyor.

Hastaneler, Bağışçılar ve Açık Erişim

Hindistan’daki sağlık kurumları, ekibin farklı yaş ve geçmişlerden kişilerin beyinlerine erişmesine yardımcı oldu. İş birliği yapılan kurumlar arasında CMC Vellore, Government Kilpauk Medical College, Sri Ramachandra Institute of Higher Education and Research ve MediScan Systems yer aldı.

Bu kurumların katkısı, bağışlanan dokulara erişimi atlasın oluşturulması için gereken mühendislik, görüntüleme ve nörobilim çalışmalarıyla buluşturdu. Katı toplama ve koruma gereklilikleri, bu iş birliğini proje açısından vazgeçilmez kıldı.

Araştırmacılar, ANCHOR dijital atlasını kamuya açtı. Amaç, kaynağı ortak bir araştırma altyapısı olarak sunmak ve SGBC dışındaki bilim insanlarının da kurum içi bir ekiple sınırlı kalmadan aynı referansı kullanabilmesini sağlamak.

Reklam

Tata Temel Araştırmalar Enstitüsü Biyoloji Bilimleri Bölümü’nde kıdemli profesör ve eş başkan olan Prof. Vidita A. Vaidya, ANCHOR gibi açık erişimli kaynakların uluslararası iş birliği ve keşiflerin hızlanması açısından kritik önem taşıdığını söyledi.

Vaidya, SGBC’nin nöroanatomi çalışmalarına öncülük edip mekânsal transkriptomi alanına açılmasıyla Hindistan’ın nörobilim araştırmalarında önemli bir küresel merkez hâline geldiğini düşünüyor. Bu yaklaşım, haritalanmakta olan dokuya moleküler ayrıntıları ekleyerek hücresel haritaların üzerine yeni bir inceleme katmanı koyacak.

Fetal Atlasa ve 100’den Fazla Beyne

ANCHOR, SGBC’nin insan beynini yaşam evreleri ve nörolojik durumlar boyunca hücresel çözünürlükte kapsamlı biçimde haritalamaya yönelik daha geniş programının bir parçası. Merkez, gelişmekte olan fetal beynin atlası DHARANI’yi 2024’te yayımladı.

Araştırmacılar şu anda gebeliğin üçüncü üç aylık dönemini, erken çocukluğu ve çeşitli nörolojik hastalıkları kapsayan yeni atlaslar hazırlıyor. İskemik inmeden etkilenmiş bir beynin ayrıntılı atlasının gelecek yıl içinde yayımlanması bekleniyor. İskemik inme, beyin dokusuna ulaşan kan akışının kesintiye uğramasıdır.

Programın başlıca kilometre taşları ve planları şöyle:

  • 2024: SGBC, gelişmekte olan fetal beyin atlası DHARANI’yi yayımladı.
  • 5-7 Haziran 2026: IIT Madras, ANCHOR’ın tanıtıldığı 3. BRICS Nörobilim Sempozyumu’na ev sahipliği yaptı.
  • Gelecek yıl içinde: Ekip, iskemik inmeden etkilenmiş bir beynin atlasını yayımlamayı bekliyor.
  • Daha geniş program: SGBC, Alzheimer hastalığı ve demans dâhil nörolojik hastalıklar ile yaşam sürecinin farklı evrelerini kapsayan 100’den fazla insan beyninin tamamını görüntülemeyi planlıyor.

Planlanan referans kütüphanesi, araştırmacıların hastalığın beyni hücre hücre nasıl değiştirdiğini incelemesine ve gelişim ile yaşlanmayla ilişkili farklılıkları araştırmasına olanak tanıyacak.

Sivaprakasam, ANCHOR’ı tıp ve klinik uygulamalar açısından önemli yararlar sunma potansiyeli taşıyan bilimsel bir başarı olarak nitelendirdi. Klinisyenlerin ilk kez beyin sapını MR veya BT’den çok daha yüksek çözünürlükte ayrıntılı görebildiğini ve beyin cerrahisi dâhil çeşitli alanlarda uygulamalar beklediğini söyledi.

Programın Arkasındaki İnsanlar ve Finansman

SGBC’nin temel kuruluş finansmanını Kris Gopalakrishnan ve eşi Sudha Gopalakrishnan sağlıyor. Özel kurumlar ve hayırsever kuruluşlar hibe verirken Hindistan Hükümeti de başlangıç desteği sundu.

Merkezde bugün yaklaşık 20 ülkeden iş birlikçilerle çalışan 200’den fazla araştırmacı, mühendis ve teknisyen bulunuyor. Bu geniş ekibin ölçeği; beyin sapının ötesine geçerek beynin tamamını, farklı yaşları ve nörolojik hastalıkları kapsayan programı destekliyor.

Reklam

Sivaprakasam, projenin hedeflerini topluma hizmet edebilecek teknoloji ihtiyacıyla şöyle ilişkilendirdi:

Bunun dünyadaki nörobilime önemli katkılar sunmasını umuyorum. Hindistan’da erişilebilir bilim ve uygun maliyetli teknoloji konusunda bir farkındalığımız var; çünkü nihayetinde teknoloji topluma ve insanlara hizmet etmeli.

ANCHOR, MR’ı, mikroskobik anatomiyi ve kimyasal belirteçleri üç boyutta bir araya getirerek bu hedefi herkesin erişimine açık bir referansa dönüştürüyor. Bugünkü katkısı araştırma alanında: Bilim insanlarına insan beyin sapının nasıl geliştiğini, yaşlandığını ve hastalıklardan nasıl etkilendiğini incelemek için daha ayrıntılı bir temel sunuyor.

Öne Çıkanlar

  • IIT Madras bünyesindeki Sudha Gopalakrishnan Beyin Merkezi, araştırmacılarının hücresel çözünürlükte insan beyin sapının dünyanın en ayrıntılı 3D atlası olarak tanımladığı ANCHOR’ı yayımladı.
  • Atlas, fetüs, çocuk ve yetişkin beyinlerinden alınmış 500’den fazla doku kesitini MR, mikroskopi ve sekiz nörokimyasal belirteçle birleştiriyor.
  • 200’den fazla beyin sapı çekirdeğini ve lif yolunu, farklı görüntüleme ölçeklerindeki konumlarını koruyarak tanımlıyor.
  • Beyin sapı; solunum, kalp atışı, kan basıncı, uyku, uyanıklık ve hareket gibi temel işlevleri kontrol ediyor.
  • Olası araştırma uygulamaları arasında Parkinson hastalığı, inme, Alzheimer hastalığı, SIDS, uyku bozuklukları ve cerrahi planlama yer alıyor.
  • ANCHOR kamuya açık; şu anda tanı aracı değil, araştırma kaynağı olarak kullanılıyor ve hakem değerlendirmesini bekleyen bir bioRxiv ön baskısı olarak yayımlandı.
  • SGBC, 100’den fazla insan beyninin tamamını görüntülemeyi planlıyor ve iskemik inmeden etkilenmiş bir beyin atlasının gelecek yıl içinde yayımlanmasını bekliyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir