83 Milyon Kişiyi Doyurma Sözü, Dar Bütçeye Takılıyor
Endonezya, ücretsiz yemek programı için 2026’da 335 trilyon rupiah, yaklaşık 19,7 milyar dolar ayırdı. Bu tutar, toplam kamu harcamalarının neredeyse yüzde 10’una karşılık geliyor. Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, hükümet yasal borçlanma sınırına yaklaşırken ve binlerce çocuk gıda zehirlenmesi yaşarken programı yaklaşık 83 milyon kişiye, yani nüfusun yaklaşık yüzde 30’una ulaştırmak istiyor.
İçindekiler
- 83 Milyon Kişiyi Doyurma Sözü, Dar Bütçeye Takılıyor
- Uzak Bir Köyde Yemek Dağıtmak Ne Gerektiriyor?
- Hızlı Genişleme Gıda Güvenliği Sorunlarını Beraberinde Getiriyor
- Harcamalar Nasıl Büyüdü?
- Köylerdeki Kazanımlar Herkese Eşit Yansımıyor
- Okullar, Birbiriyle Yarışan İhtiyaçlarla Karşı Karşıya
- Kredi Uyarıları Baskıyı Artırıyor
- Prabowo Kararlılığını Korurken Yetkililer Tasarruf Arıyor
- İhale Süreçleri ve Yönetim Sorgulanıyor
- Hukuki İtirazlar ve Siyasi Hesaplar
- Program Bugünkü Noktasına Nasıl Geldi?
- Özet
16 Nisan 2026 itibarıyla Makan Bergizi Gratis (MBG) programı, Endonezya’nın diğer kamu hizmetlerini ya da mali yapısını zayıflatmadan böylesine büyük bir sosyal taahhüdü yerine getirip getiremeyeceğinin sınandığı bir girişime dönüştü. Ülkenin binlerce adasına yayılmış 25 binden fazla mutfakta okul çocuklarına, küçük çocuklara, hamile kadınlara ve emziren annelere yemek hazırlanıyor.
2024’te göreve gelen emekli general Prabowo, ücretsiz ve besleyici yemekleri seçim kampanyasının temel vaatlerinden biri yaptı. Programı beslenmeyi iyileştirmenin, çocukların okulda kalmasını sağlamanın ve köylerde ekonomik hareketlilik yaratmanın bir yolu olarak sunuyor. Ocak 2025’te başlatılan girişim, kısa sürede dünyadaki türünün en büyük programlarından biri haline geldi.
Endonezya bütçesinde hata payı çok az. Bütçe açığı, 2025’te gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 2,92’sine ulaşarak yasal yüzde 3 sınırına yaklaştı. 2026 hedefi yüzde 2,68. Bütçe açığı, hükümetin harcamalarıyla topladığı gelirler arasındaki farktır; GSYH ise bu farkın oranlandığı ekonominin büyüklüğünü ölçer.
Temel gerilim şimdiden görünür hale geldi: Cumhurbaşkanı programın kapsamını genişletmek isterken yetkililer maliyetleri kontrol altında tutmaya çalışıyor, mutfak işletmecileri ise güvenli yemekleri düzenli biçimde sunmakta zorlanıyor. Yükselen petrol fiyatları, pahalı enerji sübvansiyonları ve zayıf vergi tahsilatı bu işi güçleştiriyor.
Uzak Bir Köyde Yemek Dağıtmak Ne Gerektiriyor?
Endonezya’nın en güneydeki eyaletinde, Timor adasında bulunan kıyı köyü Toineke, Cakarta’dan çok Avustralya’ya yakın. Küçük, mavi beyaz bir binada çalışanlar, Yufrianti Hautias’ın gözetiminde gün doğmadan yemek hazırlamaya başlıyor. Mutfakta yerel okullar ve sağlık merkezleri için günde 2.500 öğle yemeği hazırlanıyor.
Taze malzemeler için gidiş dönüş dört saat yol katetmek gerekiyor; çünkü yakındaki çiftçiler mutfağın talebini karşılayacak kadar üretim yapamıyor. Bu nedenle yerelden satın alma vaadi pratik bir sorunla karşılaşıyor: Büyük bir mutfağın düzenli ve yüksek miktarda gıdaya ihtiyacı var, ancak çevredeki çiftlikler bu talebi karşılayamayabiliyor.
Çamurlu yollar ve sık yaşanan seller, uzak sağlık merkezlerine yapılan teslimatları aksatıyor. Kamyonlar ilerleyemediğinde çalışanlar yemek tepsilerini kalan mesafede yürüyerek taşıyor. Hautias, yalnızca 10 ya da 20 kişinin bulunduğu teslimat noktaları da dahil olmak üzere dağınık yerleşimlerde hizmet vermenin zorluklarını anlatıyor.
BGN olarak bilinen Ulusal Beslenme Ajansı programı denetliyor ve mutfak sorumlularına kimseyi katılmaya zorlamamaları talimatını verdi. Ailelerin evde geleneksel yemek pişirmeyi ya da ticari satıcılardan yiyecek almayı tercih ettiği yerlerde programa katılım değişkenlik gösteriyor.
Çocukların tercihleri de kendilerine ulaştırılan yemeği yiyip yememelerini etkiliyor. Timor’un Doğu Nusa Tenggara eyaletinde yaşanan bir olayda çocuklar tepsilerindeki taze fasulyeleri kenara iterken, üstü koyu kırmızı sosla kaplı kızarmış yumurtalara burun kıvırdı ve dışarıdaki satıcılardan atıştırmalık almayı tercih etti. Bu olay, gıda dağıtımını çocukların severek yiyeceği öğünlere dönüştürmenin her gün karşılaşılan zorluğunu gösteriyor.
Hızlı Genişleme Gıda Güvenliği Sorunlarını Beraberinde Getiriyor
Hükümet verilerine göre Ocak 2025’ten bu yana öğrenciler arasında 5.900’den fazla gıda zehirlenmesi vakası kayda geçti; bağımsız gözlemciler bu sayının 6.500’e yaklaştığını tahmin ediyor. BGN, hijyen ihlalleri nedeniyle 2.000’den fazla mutfağın faaliyetini askıya aldı, bazılarına yapılan ödemeleri de geçici olarak durdurdu.
BGN Başkanı Dadan Hindayana ilk dönemde sorunlar yaşandığını kabul ediyor ancak programın planlandığı şekilde devam edeceğini söylüyor. Prabowo ile haftada birkaç kez görüşüyor ve genişlemeyi durdurmak yerine hizmetlerin hızlandırılması yönünde sürekli talimat alıyor.
Ajans, mutfakları performans ölçütlerine göre A, B ya da C olarak derecelendirecek bir akreditasyon sistemi önerdi. Bu yaklaşımda nicelik, niteliğin önüne geçiyor. Eleştirmenler ise genişleme hızının gıda güvenliğini ve beslenme uzmanlığını yeterince etkili olmaktan çıkardığını savunuyor.
Eleştirmenler, halk sağlığı programında askeri modelden alınan bir komuta yapısının kullanılmasını da sorguluyor. Tedarik ve teslimatları koordine etmek çocukları doyurmanın bir parçası; uygun beslenme düzenlerini seçmek ve güvenli hazırlama yöntemlerini sürdürmek ise beslenme, gıda güvenliği ve çocuk gelişimi bilgisi gerektiriyor.
Harcamalar Nasıl Büyüdü?
Yetkililer, yemek girişimi için 2025’te 51,5 trilyon rupiah, yaklaşık 3,8 milyar dolar ayırdı. 2026 bütçesindeki 335 trilyon rupiah, rupiah cinsinden bu ödeneğin yaklaşık 6,5 katı. Böylesine büyük bir artış, kamu harcamalarının önemli bir bölümünü tek bir programda yoğunlaştırıyor.
Endonezya’nın vergi gelirleri GSYH’nin yaklaşık yüzde 9’u düzeyinde; gelişmiş ekonomilerde bu oran yaklaşık yüzde 30. Ekonomistler, bu sınırlı gelir tabanıyla borçlanmayı ve borç geri ödeme baskısını artırmadan kapsamlı sosyal programları sürdürmenin zor olduğu uyarısında bulunuyor.
Orta Doğu’daki gerilimler nedeniyle varil başına 100 doların üzerine çıkan petrol fiyatları yükü artırıyor. Enerji sübvansiyonları zaten 210 trilyon rupiah, yani yaklaşık 12,3 milyar dolar tutuyor. Petrol fiyatlarının yükselmesi bu sübvansiyonları daha maliyetli hale getirirken bütçe açığı sınırı içinde diğer taahhütlere ayrılabilecek kaynağı azaltıyor.
2025’teki bütçe açığı yasal sınırın yalnızca 0,08 yüzde puan altındaydı. 2026 hedefinde ise 0,32 yüzde puanlık bir pay kalıyor. Beklenmedik sübvansiyon maliyetleri, gelirlerdeki zayıflama ya da ek harcamalar bu alanı hızla tüketebilir.
Aileler için ücretsiz öğle yemeği doğrudan bir fayda sağlıyor. Devlet açısından ise bu maliyetin okullar, sağlık hizmetleri, enerji desteği ve faiz ödemeleriyle birlikte karşılanması gerekiyor. Endonezya’nın mali sınavı, tüm bu taahhütleri bir arada karşılanabilir düzeyde tutmak.
Köylerdeki Kazanımlar Herkese Eşit Yansımıyor
Prabowo, yemek programının köylerde refahı artırdığını söylüyor. Ulusal Araştırma ve Yenilik Ajansı’nın ekonomik modellemesine göre program, GSYH’ye 14,5 ila 26 trilyon rupiah katkı sağlayabilir. Bu tutar, yıllık harcama taahhüdüyle karşılaştırıldığında düşük kalıyor.
Ekonomik üretimde öngörülen artış, çarpan etkisinin sınırlı olduğuna işaret ediyor. Çarpan etkisi, ilk ödemenin işletmeler çalışanlara maaş verip malzeme satın aldıkça ve gelirlerini harcadıkça nasıl ek ekonomik hareketlilik yarattığını anlatır. Tahminlere göre programın maliyetine kıyasla ek üretim mütevazı düzeyde kalıyor.
Yerel alımlarla çiftçilerin de yarar sağlaması bekleniyordu; ancak Kupang’daki tedarikçiler mutfak işletmecileriyle yaptıkları düzensiz ve stresli çalışmalardan söz ediyor. Siparişlerin geç verilmesi ürünleri son anda telaşla aramaya yol açabiliyor. Üretim maliyetlerinin ancak biraz üzerinde belirlenen fiyatlarla sözleşmeyi sürdürmek zorlaşabiliyor.
26 yaşındaki sebze çiftçisi Rinto Jami, sunulan fiyatın kendisini zarara uğratacak olması nedeniyle tedarik sözleşmesini reddetti. Annesi Dina Udju Edo, tarlalarında sebzeleri ayıklarken bu düzenlemeyi sorguladı:
Zarar ediyorsak çocukları tam olarak kim doyuruyor, çiftçiler mi hükümet mi?
Ailenin deneyimi, köylerde refah yaratma vaadinin önündeki bir sorunu ortaya koyuyor. Bir mutfak sebzeye talep yaratabilir, ancak çiftçiler ancak yaptıkları ödeme sebzeleri yetiştirip tedarik etmenin maliyetini karşılarsa bundan yarar sağlayabilir.
Okullar, Birbiriyle Yarışan İhtiyaçlarla Karşı Karşıya
Yemek programının finansmanı büyük ölçüde eğitim ve sağlık bütçelerindeki kesintilerle sağlandı; kaynaklar öğretmen maaşlarından ve okul işletme giderlerinden başka alanlara aktarıldı. Ekonomi ve Finans Araştırmaları Enstitüsü (INDEF) analistleri, büyük ödeneğin diğer temel sektörlere ayrılabilecek finansmanı azalttığı uyarısında bulunuyor.
INDEF, eğitimde 27 trilyon rupiah finansman açığı bulunduğunu ve yaklaşık 723 bin kişinin işinin risk altında olabileceğini tahmin ediyor. Bu rakamlar, hükümet kaynakları yemek programına yönlendirirken eğitimin karşı karşıya kalabileceği baskının boyutunu gösteriyor.
Kupang’daki bir ilkokulun müdürü, ücretsiz öğle yemeklerinin fayda sağladığını ancak daha iyi tesislerin, kütüphanelerin ve teknolojinin çocukların okulda kalmasına daha çok katkıda bulunacağını söylüyor. Okuldaki yüzlerce öğrenci tek bir projektörü ve üç dizüstü bilgisayarı paylaşıyor.
Cakarta merkezli Ekonomi ve Hukuk Araştırmaları Merkezi’nin (CELIOS) icra direktörü Bhima Yudhistira Adhinegara, programın hem mali yapısı hem de işleyişi hakkında sert bir değerlendirme yapıyor:
Ben bu programa ‘F’ notu verirdim. Ücretsiz yemek programı, mali alan açısından da sahada da oldukça sorunlu.
Eğitim savunucuları, 7 ila 18 yaş arasında olup okula gitmeyen 4,3 milyon çocuğa dikkat çekiyor. MBG bütçesi, öğretmen eğitimine ve okul tesislerine yapılan harcamaları gölgede bırakıyor. Bu da Endonezya’nın çocuklarına yaptığı yatırımlarda yemek ile diğer eğitim ihtiyaçları arasındaki tercihi tartışmanın merkezine taşıyor.
Kredi Uyarıları Baskıyı Artırıyor
Moody’s ve Fitch, Endonezya’nın kredi görünümünü negatife çevirdi. S&P Global, Orta Doğu’daki çalkantılar sürerken ülkenin kredi göstergelerinin zayıflamasına Güneydoğu Asya’daki komşularına kıyasla daha açık olduğu uyarısında bulunuyor.
Kredi görünümü, bir derecelendirme kuruluşunun ülkenin kredi değerliliğinin hangi yönde ilerleyebileceğine ilişkin tahminini gösterir. Yatırımcılar bir hükümete borç verirken riski değerlendirmek için kredi notlarından yararlanır. Kamu maliyesine ilişkin kaygılar borçlanmayı zorlaştırabilir ya da maliyetini artırabilir.
S&P Global, Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasından kaynaklanan tedarik kesintilerinin aylarca sürebileceği uyarısında bulunuyor. Yüksek enerji fiyatları sübvansiyon ödemelerini artırarak bütçe açığı üzerinde baskı yaratıyor. Enflasyon piyasa faizlerini yükseltirse hükümetin faiz ödemeleri de artabilir.
Brandes Investment Partners’ta portföy yöneticisi olan Louis Lau, yemek programının ölçeğini toplamda olumsuz bir gelişme olarak değerlendiriyor ve hükümetin harcama önceliklerini sorguluyor. Kaygılar, öğle yemeklerinin maliyetinin ötesine geçerek yönetimin kamu kaynaklarını genel olarak nasıl kullandığına uzanıyor.
Prabowo’nun genişletilmiş kabinesinde 48 bakan ve 56 bakan yardımcısının yanı sıra yeni koordinasyon bakanlıkları bulunuyor. Bu yapı, belirgin verimlilik kazanımları olmadan hükümetin idari giderlerini artırdı. Zayıf vergi tahsilatı, devletin hedeflerini finanse etmek için borçlanmaya bağımlı kalmasına yol açıyor.
Prabowo Kararlılığını Korurken Yetkililer Tasarruf Arıyor
Maliye Bakanı Purbaya Yudhi Sadewa bütçe üzerindeki baskıyı kabul etti ve yemek dağıtımının haftada altı günden beş güne indirilmesine yönelik önlemler açıkladı. Değişikliğin yılda 40 trilyon rupiah tasarruf sağlaması bekleniyor.
Hükümet, zorunlu olmayan seyahatleri kısıtlayarak ve bakan maaşlarında kesintiyi değerlendirerek kemer sıkma önlemlerini de yeniden gündeme aldı. Bu adımlar, cumhurbaşkanının öne çıkan programını sürdürürken tasarruf sağlamayı amaçlıyor.
Prabowo, programın genişletilmesine yönelik desteğini kamuoyu önünde sürdürüyor ve yaşlıların da programa dahil edilmesini önerdi. Mart ayında bütçeyi kontrol altına almak için programı azaltıp azaltmayacağı sorulduğunda cumhurbaşkanı şöyle dedi:
Ücretsiz yemek programına dokunmam. Bunu, çocuklarımızın yetersiz beslendiğini görmeye dayanamadığım için yaptım.
Cumhurbaşkanı girişimi ahlaki bir sorumluluk olarak sunuyor; 2024 kampanyası sırasında büyüme geriliğinden etkilenen çocuklarla karşılaşmasını buna dayanak gösteriyor. Büyüme geriliği, bir çocuğun beklenen şekilde büyümemesi demek. Bu sorun, Prabowo’nun beslenmeyi iyileştirme hedefiyle yakından bağlantılı.
Önerilen haftalık dağıtım azaltımı, program sürerken işletme giderlerini düşürmek için yetkililerin hangi yolları aradığını gösteriyor. Ancak Prabowo’nun yaşlıları da programa katma isteği, Maliye Bakanlığı tasarruf etmeye çalışırken aynı zamanda daha geniş bir taahhüde yönelindiğine işaret ediyor.
İhale Süreçleri ve Yönetim Sorgulanıyor
BGN’nin harcamaları mutfakların ötesinde de inceleme konusu oldu. Ulusal İhale Ajansı’nın yayımladığı verilere göre BGN, 16 etkinlik yönetim şirketine 113,9 milyar rupiah, yaklaşık 6,65 milyon dolar ayırdı.
Etkinlikler arasında ajansın genel merkez ofisine destek ve Uluslararası Yolsuzlukla Mücadele Günü dolayısıyla düzenlenen eğlence amaçlı bir koşu yer aldı. İhale paketlerinde BGN genel merkezi için 19 milyar rupiah, Senayan’daki etkinlik içinse 1,34 milyar rupiah ayrıldı.
Eğitim bütçeleri kesilirken ve mutfaklar asgari denetimle çalışırken bu harcamalar eleştiri çekti. Tartışma, ajansın harcama önceliklerinin besleyici gıdayı güvenli biçimde ulaştırmanın acil gerekleriyle örtüşüp örtüşmediği üzerine yoğunlaşıyor.
BGN’de birkaç kamu görevlisi yardımcısı bulunuyor ancak üst düzey görevlerde eğitimli halk sağlığı uzmanları yok; ajans bunun yerine emekli askeri ve polis görevlilerine dayanıyor. Eleştirmenler, gıda güvenliği ya da çocuk gelişimi alanında deneyimi olmayan yöneticiler nedeniyle beslenme uzmanlarının geri plana itildiğini söylüyor.
Kurum içi bir yazışmada, ajansın ordunun lojistik ağından yararlanacağı ve subayları örgüt yapısına dahil edeceği belirtildi. Bu yaklaşım, çocukları doyurmanın askeri bir operasyona benzediği varsayımına dayanıyor. Eleştirmenler, halk sağlığı uzmanlığının gerekli olduğu alanlarda bu durumun programı verimsizlik ya da başarısızlık riskine açık bıraktığını savunuyor.
Hukuki İtirazlar ve Siyasi Hesaplar
Programın yasallığına itiraz eden davalar Anayasa Mahkemesinde görülüyor. Başvurucular, genel dağıtımın ihtiyaç olduğu kanıtlanmış bölgelere yönlendirilmesi gereken kaynakları israf ettiğini ileri sürüyor. Mahkeme kararı ya da bir sonraki duruşma tarihi açıklanmadı.
Siyasi tablo ise karmaşık. Indikator Politik Indonesia’ya göre Prabowo’nun onay oranı yüzde 80’e yakınlığını korurken ücretsiz yemek programına destek, Mart ile Ekim 2025 arasında dört puanlık ölçekte 0,27 puan düştü.
Gıdanın görünür biçimde sağlanması, Prabowo’nun halkını doyuran bir baba figürü olduğu imajını güçlendirdiği için destek kırsal köylerde en yüksek düzeyde. Program, somut bir seçim vaadini yerine getiriyor ve Prabowo beş yıllık görev süresinin ardından yeniden aday olursa siyasi açıdan değer taşıyabilir.
Prabowo’nun harcama öncelikleri arasında, 450 milyon dolara hizmet dışı bırakılmış bir İtalyan uçak gemisi satın alma önerisi de dahil olmak üzere askeri tedarik bulunuyor. Eğitim savunucuları, milyonlarca çocuk okul dışında kalırken ve sınıflarda ekipman eksikken yemek programının baskın konumunu sorguluyor.
Bildirildiğine göre kabine üyeleri, Prabowo’nun öfkeli tavrı ve programa kişisel bağlılığı nedeniyle maliyetleri gündeme getirmekten çekiniyor. Eleştirmenler, sadakatin teknik yeterliliğin önüne geçtiği bir ortamın, kalıcı bütçe dengesizliklerinin krize dönüşene kadar ele alınmaması riskini artırdığını söylüyor.
Dolayısıyla tartışma, programın maliyetinin yanı sıra amacını da ilgilendiriyor. Destekçiler bunu çocukların beslenmesine ve köy ekonomilerine yapılan bir yatırım olarak görüyor. Eleştirmenler ise mevcut tasarımın bu faydaları verimli biçimde sağlayıp sağlamadığını ya da siyasi görünürlüğü diğer ihtiyaçların önüne koyup koymadığını sorguluyor.
Program Bugünkü Noktasına Nasıl Geldi?
Endonezya’nın yemek girişimi, bir yıldan biraz uzun sürede seçim vaadinden ülke çapında genişlemeye dönüştü. Önemli tarihler, operasyonel gerekliliklerin ve mali taahhütlerin ne kadar hızlı büyüdüğünü gösteriyor:
- 2024: Prabowo, ücretsiz ve besleyici yemek vaadiyle kampanya yürüttü ve cumhurbaşkanı olarak göreve başladı.
- Ocak 2025: Hükümet, 2025 için 51,5 trilyon rupiah ödenek ayırarak MBG’yi başlattı.
- Mart-Ekim 2025: Programa destek, dört puanlık ölçekte 0,27 puan düştü.
- 2025 sonu: Endonezya’nın bütçe açığı GSYH’nin yüzde 2,92’sine ulaştı ve yasal yüzde 3 sınırına yaklaştı.
- 2026: Yemek bütçesi 335 trilyon rupiaha yükselirken hükümet, bütçe açığını GSYH’nin yüzde 2,68’i düzeyinde tutmayı hedefledi.
- Mart 2026: Prabowo, bütçeyi kontrol etmek için ücretsiz yemek programını küçültmeyi reddetti.
- 16 Nisan 2026: Yetkililer tasarruf arayışındayken 25 binden fazla mutfak faaliyet gösteriyordu; program gıda güvenliği, ihale süreçleri ve hukuki yönden inceleme altındaydı.
Toineke’de günde 2.500 öğle yemeği hazırlanması, ulusal hedefin arkasındaki emeği gösteriyor. Aynı programın yalıtılmış topluluklara hizmet vermesi, tedarikçilere adil ödeme yapması, gıda zehirlenmelerini önlemesi ve kısıtlı bir bütçeye sığması gerekiyor. Başarısı, bu taleplerin birlikte nasıl karşılandığına bağlı.
Özet
- Endonezya, nüfusunun yaklaşık yüzde 30’una karşılık gelen yaklaşık 83 milyon kişiye ücretsiz ve besleyici yemek sağlamayı hedefliyor.
- 2026 ödeneği 335 trilyon rupiah, yaklaşık 19,7 milyar dolar ve kamu harcamalarının neredeyse yüzde 10’u düzeyinde.
- 2025’te bütçe açığı GSYH’nin yüzde 2,92’sine ulaştı; yasal yüzde 3 sınırının hemen altında kaldı.
- Hükümet verilerine göre öğrenciler arasında 5.900’den fazla gıda zehirlenmesi vakası kayda geçti; bağımsız gözlemciler bu sayıyı 6.500’e yakın olarak tahmin ediyor.
- BGN, hijyen ihlalleri nedeniyle 2.000’den fazla mutfağın faaliyetini askıya aldı ve bazı mutfaklara yapılan ödemeleri geçici olarak durdurdu.
- INDEF, eğitimde 27 trilyon rupiah finansman açığı olduğunu ve yaklaşık 723 bin kişinin işinin risk altında olabileceğini tahmin ediyor.
- Dağıtımın haftada altı günden beş güne indirilmesinin yılda 40 trilyon rupiah tasarruf sağlaması bekleniyor.
- Prabowo programa bağlılığını sürdürüyor. Eleştirmenler ise kapsamın ihtiyaçlara göre hedeflenmesini, denetimin güçlendirilmesini ve yönetimde halk sağlığı uzmanlığına yer verilmesini istiyor.






