Çin’in Büyük Yeşil Duvarı, Taklamakan Çölü’nün Kenarlarını Karbon Yutağına Dönüştürüyor

11 dakikalık okuma
Çin’in Büyük Yeşil Duvarı, Taklamakan Çölü’nün Kenarlarını Karbon Yutağına Dönüştürüyor

Uydular, çölün sınırında karbon tutulduğunu tespit etti

Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan araştırmaya göre, Çin’in Taklamakan Çölü çevresine dikilen bitkiler saldıklarından daha fazla karbondioksit emiyor. Bilim insanları, hareketli kumların arazinin yüzde 95’inden fazlasını kapladığı bir çölün kenarlarında işlevsel bir karbon yutağı belirledi. Bu bölgelerde atmosferdeki karbondioksit yoğunluğu, çevre alanlara kıyasla milyonda 1 ila 2 birim daha düşük ölçüldü.

İçindekiler
  1. Uydular, çölün sınırında karbon tutulduğunu tespit etti
  2. 1978’den 2050’ye uzanan bir ağaçlandırma programı
  3. Tarım arazilerini korumak ve vahaları birbirine bağlamak
  4. Araştırmacılar değişimi uzaydan nasıl ölçtü?
  5. Mevsimsel yağışlar karbon çekimini artırıyor
  6. Çalılar neden ağaçlar kadar önemli?
  7. Toprak, karbon depolamaya bir katman daha ekliyor
  8. Suyun, daha fazla yeşillenmenin önündeki sınırı belirlemesi
  9. Ölçülebilir, ancak küresel ölçekte sınırlı bir katkı
  10. Taklamakan deneyiminin diğer kurak bölgelere sunabilecekleri
  11. Öne çıkanlar

Bulgular, Çin’in Üç-Kuzey Sığınak Orman Kuşağı Programı kapsamında onlarca yıldır sürdürülen ağaçlandırma çalışmalarını atmosferde ölçülebilir bir değişimle ilişkilendiriyor. 1978’de başlatılan ve yaygın olarak Büyük Yeşil Duvar adıyla anılan program, çölleşmeyi yavaşlatmak ve toprağı korumak amacıyla tasarlandı. Dikilen bitkiler artık fotosentez yoluyla havadaki karbondioksiti de çekiyor. Fotosentez, bitkilerin büyümek için ihtiyaç duydukları maddeleri üretirken güneş ışığını, suyu ve karbondioksiti kullandıkları süreçtir.

Çalışma, insan müdahalesinin aşırı koşullara sahip bir çöl ortamını istikrarlı bir karbon yutağına dönüştürdüğünün belgelenmiş ilk örneğini ortaya koyuyor. Değişim, dikilen bitkilerin çevredeki dağlardan akan suya erişebildiği Taklamakan’ın çevresinde yoğunlaşıyor. Bu dönüşümde dayanıklı çalılar önemli bir rol oynuyor.

Taklamakan, Çin’in kuzeybatısındaki Tarım Havzası’nda yaklaşık 130.000 mil kare, yani 337.000 kilometrekarelik bir alanı kaplıyor. Montana’dan biraz büyük, Almanya’yla yaklaşık aynı büyüklükte. Yüksek dağ sıralarıyla çevrili olan çölün iç kesimlerine yılın büyük bölümünde nemli hava ulaşamıyor. Bu koşullar, çöle “Ölüm Denizi” lakabının verilmesine katkıda bulundu.

Uydu görüntüleri artık çölün kenarlarını çevreleyen yeşil bir kuşağı gösteriyor. Çin, 2024’te çölün bitki örtüsüyle çevrelenmesini tamamladı. Bu, 40 yılı aşkın süredir devam eden ağaçlandırma çalışmalarında önemli bir dönüm noktasıydı. Bulgular, son derece kurak arazilerin bile karbon depolamaya katkıda bulunabileceğini gösterirken bu katkının suya ne kadar bağlı olduğunu da ortaya koyuyor.

Reklam

1978’den 2050’ye uzanan bir ağaçlandırma programı

Çinli yetkililer, arazinin bitki örtüsünü kaybederek giderek çölleşmesi süreci olan çölleşmenin hızlanmasına karşılık olarak Üç-Kuzey Sığınak Orman Kuşağı Programı’nı başlattı. 1950’lerde hızlı kentleşme ve tarım arazilerinin genişlemesi doğal bitki örtüsünü yok etti. Böylece toprak, şiddetlenen kum fırtınalarına açık hâle geldi ve tarımsal verimlilik tehdit altına girdi.

Hükümet, 2050’ye kadar Taklamakan ve Gobi çöllerinin çevresine milyarlarca ağaç dikmeyi taahhüt etti. Amaç, hareketli kumulları sabitlemek ve çöllerin yayılmasını durdurmaktı. Program 72 yıllık bir takvime yayıldı; uygulama aşamalarında 1998, 2011 ve 2021 yılları dönüm noktaları olarak belirlendi.

Programın temel tarihleri, tek seferlik bir inşaat projesinden ziyade uzun soluklu bir çabaya işaret ediyor:

  • 1978: Çin, Üç-Kuzey Sığınak Orman Kuşağı Programı’nı başlattı.
  • 1998, 2011 ve 2021: Program, uygulamada önemli dönüm noktalarına ulaştı.
  • 2024: Bitki örtüsü, Taklamakan’ı çevreleyen kuşağı tamamladı.
  • 2050: Programın planlanan takviminin sonuna ulaşılacak.

Program başladığından bu yana 66 milyardan fazla ağaç kök saldı. Çin genelinde orman örtüsü, ülke yüzölçümünün 1949’da yüzde 10’unu oluştururken bugün yüzde 25’i aştı. Taklamakan çevresindeki kuşağın tamamlanması, bitki örtüsündeki bu daha geniş kapsamlı değişimin bir parçası.

Tarım arazilerini korumak ve vahaları birbirine bağlamak

Çöl boyunca inşa edilen 3.046 kilometrelik yeşil koridor, projenin mühendislik başarıları arasında yer alıyor. Bitki örtüsünü araziye yayıp daha önce birbirinden kopuk olan vahaları birbirine bağlıyor. Çölün kenarlarındaki bitki kuşakları da hareketli kumlara karşı bariyer görevi görüyor.

Çalışmanın temel nedenlerinden biri tarım arazilerini korumaktı. Kontrolsüz çölleşme, verimli toprakları tehdit ederken toz fırtınaları Çin’in kuzeyindeki kentleri etkiliyordu. Bitki örtüsü, kumulları sabitleyip rüzgâr erozyonunu azaltarak buna karşı koyuyor; köklerin ve toprağın, aksi hâlde rüzgârın taşıyacağı malzemeyi tutmasını sağlıyor.

Pekin’in hedefleri arasında, azınlık etnik gruplarla Han Çinlilerinin liderliği arasındaki gerilimin tarihsel olarak sürtüşmelere yol açtığı batı Çin’de bölgesel istikrarın sağlanması da vardı. Tarım arazilerini güvence altına almak ve çölün genişlemesini sınırlamak, bu daha kapsamlı siyasi amacın bir parçasıydı. Çin’in karbon ayak izini azaltmak da zamanla hedefler arasına eklendi.

Siyasi süreklilik, 40 yılı aşkın süre boyunca finansman ve iş gücünün sağlanmasına yardımcı oldu. Çin’in girişimi kesintisiz devam etti; Sahra Çölü’nde Birleşmiş Milletler tarafından başlatılanlar da dâhil olmak üzere benzer uluslararası girişimlerde bu süreklilik görülmedi. Bu sayede bitkiler yerleşmek, topraklar da değişime uğramak için zaman buldu.

Reklam

Araştırmacılar değişimi uzaydan nasıl ölçtü?

Riverside’daki Kaliforniya Üniversitesi’nden bilim insanları, Houston Üniversitesi, Tsinghua Üniversitesi ve Caltech’ten araştırmacılarla birlikte çölün karbon dinamiklerini inceledi. Analizlerinde, bitki örtüsündeki değişimleri atmosferdeki karbondioksit değişimleriyle ilişkilendirmek için uydu gözlemlerinden yararlandılar.

NASA’nın Orbiting Carbon Observatory uydusu ile MODIS uydusundan elde edilen veriler, 25 yıl boyunca Taklamakan’ın çeperindeki karbondioksit yoğunluklarının ve bitki örtüsünün yeşilliğinin incelenmesini sağladı. Ekip iki göstergeye odaklandı: ağaçlandırılan alanların üzerinde daha düşük karbondioksit yoğunluğu ve daha yüksek güneş kaynaklı floresans düzeyleri.

Güneş kaynaklı floresans, bitkilerin fotosentez sırasında yaydığı soluk bir ışıktır. Uyduların tespit edebildiği bu ışık, araştırmacılara bitki örtüsünün güneş ışığını ne kadar etkin kullandığına dair dolaylı bir ölçüm sunuyor. Atmosferdeki karbondioksit azalırken bu sinyalin yükselmesi, bitki faaliyetlerinin karbon alımına nasıl katkıda bulunduğunun incelenmesini sağlıyor.

Gözlemler, işleme tabi tutulan alanların üzerinde çevre bölgelere kıyasla milyonda 1 ila 2 birim daha düşük karbondioksit yoğunluğuna sahip bir “soğuk nokta” tespit etti. Milyonda birim, genellikle ppm olarak kısaltılır ve havadaki bir gazın oranını ifade eder. 416 ppm yoğunluk, her bir milyon hava molekülüne karşılık yaklaşık 416 karbondioksit molekülü bulunduğu anlamına gelir.

Çalışmaya katkıda bulunan Riverside’daki Kaliforniya Üniversitesi’nden atmosfer fizikçisi King-Fai Li, bu ortamda bitki örtüsündeki mütevazı artışların bile neden önem taşıdığını şöyle açıkladı:

Burası Amazon veya Kongo’daki yağmur ormanları gibi değil. Ağaçlandırılan bazı bölgeler, Güney Kaliforniya’daki çaparal gibi yalnızca çalılık alanlardan oluşuyor. Ancak bu alanların CO2’yi bir miktar da olsa çekmesi ve bunu düzenli biçimde yapması, uzaydan ölçüp doğrulayabildiğimiz olumlu bir gelişme.

Mevsimsel yağışlar karbon çekimini artırıyor

Yağışlar, dikilen bitkilere mevsimsel bir destek sağlıyor. Temmuz-eylül arasındaki yağışlı dönemde ortalama yağış miktarı ayda yaklaşık 0,6 inç, yani 16 milimetre. Bu, kurak dönemlerdeki aylık yağış miktarının yaklaşık 2,5 katı.

Artan nem, bitki örtüsünü ve fotosentez faaliyetini destekliyor. Atmosferdeki karbondioksit yoğunluğu, kurak dönemlerde yaklaşık 416 ppm iken yağışlı mevsimde 413 ppm’e düşüyor. Bu, mevsimsel olarak 3 ppm’lik bir azalma anlamına geliyor.

Ölçümler hem ağaçlandırılan alanlarla çevreleri arasındaki farkı hem de mevsimler arasındaki değişimi gösteriyor. 1-2 ppm’lik soğuk nokta, ağaçlandırılan arazinin üzerindeki karbondioksit yoğunluğunun daha düşük olduğunu ortaya koyuyor. 416 ppm’den 413 ppm’e düşüş ise mevsimsel nemin bitki büyümesini desteklemesiyle karbon çekiminin nasıl güçlendiğini gösteriyor.

Bu mevsimsel artışa rağmen Taklamakan son derece kurak bir ortam olmayı sürdürüyor. Çölün bitki örtüsüyle kaplanan kenarları, tropikal ormanlardan çok farklı koşullarda karbon tutuyor. Bu da uydu gözlemlerinde suyun rolünü özellikle görünür kılıyor.

Reklam

Çalılar neden ağaçlar kadar önemli?

Program genellikle ağaç dikme çalışması olarak tanımlansa da araştırmanın ortaya koyduğu karbon yakalama sürecinde başlıca rolü dayanıklı çalılar oynuyor. Güney Kaliforniya’daki çaparal bitki örtüsüne benzeyen bu odunsu bitkiler, pek çok ağaç türünün zorlanacağı kurak ve sıcak koşullarda fotosenteze devam edebiliyor.

Bitki örtüsü biyolojik bir pompa gibi çalışıyor. Bitkiler atmosferden karbondioksit alarak karbonunu kök ve gövde oluşturmak için kullanıyor. Bu karbonun bir kısmı daha sonra topraktaki organik maddeye karışıyor; böylece karbon hem bitkilerin içinde hem de altında depolanıyor.

Daha önceki araştırmalar, çöl kumunun da gece ve gündüz arasındaki sıcaklık değişimleriyle bağlantılı fiziksel süreçler aracılığıyla karbondioksiti tutabileceğini öne sürmüştü. Kumun ısınıp soğuması, içindeki havanın genleşip büzülmesine yol açarak yılda yaklaşık bir milyon ton karbonun depolanmasını sağlayabilir.

Bilim insanları, iklim ısındıkça bu depolama biçiminin istikrarsızlaşabileceği konusunda uyarıda bulundu. Sıcaklıkların yükselmesi, sıkışmış havanın genleşmesine ve depolanan karbonun salınmasına yol açabilir. Yeni bulgular, fotosentez yoluyla gerçekleşen biyolojik depolamanın daha istikrarlı ve daha büyük bir yutak olduğunu ortaya koyuyor.

Dikilen çalılar fiziksel arazi yapısını da değiştiriyor. Kumları sabitleyip rüzgâr erozyonunu azaltarak ekolojik ardıllığın ilerleyebileceği koşulları oluşturuyorlar. Ekolojik ardıllık, koşullar zaman içinde geliştikçe bir alanda bulunan bitkilerin ve diğer canlıların değişmesi anlamına geliyor.

Toprak, karbon depolamaya bir katman daha ekliyor

Taklamakan’ın güney kenarlarında yürütülen araştırma, ağaçlandırmanın topraktaki karbonu nasıl etkilediğini inceledi. Bilim insanları, karbonun farklı toprak fraksiyonları arasındaki hareketini izlemek için delta13C doğal bolluk yöntemini kullandı. Bu yöntem, karbonun hareketini belirlemeye yardımcı olmak üzere doğal olarak bulunan karbon biçimleri arasındaki farkları izliyor.

Analiz, orman örtüsü bulunmayan arazilerde bitki örtüsü oluşturulması anlamına gelen ağaçlandırmanın, hem toprağın toplam organik karbon içeriğini hem de toprak agregatlarının oluşumunu artırdığını gösterdi. En büyük artışlar, bitkilerin yerleşmesinden yedi yıl sonra görüldü.

Toprak agregatları, birbirine bağlanmış parçacık kümeleridir. Mikroagregatlar, çöl ekosistemlerinde hareket eden karbon için hem kaynak hem de yutak görevi görebilen daha küçük kümelerdir. Bu kümelerin oluşumu, bitki örtüsüyle kaplanan bir arazinin, toprak üstünde görünen kök ve gövdelerin ötesinde de karbonu nasıl tutabildiğini açıklamaya yardımcı oluyor.

Toprak organik karbonu, karasal ekosistemlerdeki en büyük karbon havuzudur. Üst toprağın karbonunun yaklaşık yüzde 90’ı toprak agregatlarında depolanır. Çölün güney kenarında elde edilen bulgular, bitkilerin yerleşmesini bu yapılardaki değişimlerle ilişkilendirerek ağaçlandırmanın etkilerinin neden yüzeyin altına da uzandığını gösteriyor.

Yedi yıl, onlarca yıl sürmesi planlanan bir proje için kayda değer bir süredir. Bitkiler yerleştikçe ve toprak yapısı değiştikçe karbon depolama da gelişiyor. Bu süreç, kumları sabitlemenin daha kısa vadeli faydalarına eşlik ediyor.

Reklam

Suyun, daha fazla yeşillenmenin önündeki sınırı belirlemesi

Dağlardan gelen akış, mevcut çalılık alanların yaşamasını sağlayan nemi ve besinleri sağlıyor. Çevredeki yüksek dağlardan aşağı akan su, Taklamakan’ın etrafına dikilen kuşakları besliyor. Böylece bu kuşakların karbon alımı, çölün dışındaki koşullara da bağlı hâle geliyor.

Çölün iç kesimlerine doğru daha fazla alana yayılmak için güvenilir su kaynakları gerekiyor. Gezegen genelinde su giderek daha kıt hâle gelirken çölün sert iç koşulları, ağaçlandırmanın ne kadar yayılabileceğini kesin biçimde sınırlıyor.

İklim değişikliği, mevcut bitki örtüsünü besleyen su kaynaklarını da değiştirebilir. Kar yağışı veya buzul erimesindeki değişimler, ağaçlandırılan kenarları destekleyen akışı azaltarak karbon yutağını zayıflatabilir ya da ortadan kaldırabilir. Yeşil kuşağın varlığı, dağlardan gelen suyla çöl bitkileri arasındaki kesintisiz bağlantıya bağlı.

Dolayısıyla proje, iki çevresel görevi bir araya getiriyor: aşırı koşullara sahip bir arazide bitki örtüsünü korumak ve bu örtüyü yaşatan su kaynaklarını sürdürmek. 2024’te kuşağın tamamlanması ağaçlandırmada bir dönüm noktası oldu. Ancak bitkilerin karbon çekmeye devam etmesi, bu koşullarda hayatta kalabilmelerine bağlı.

Ölçülebilir, ancak küresel ölçekte sınırlı bir katkı

Araştırmacıların değerlendirmesine göre Taklamakan’ın tamamı bitki örtüsüyle kaplansa bile yılda yalnızca yaklaşık 60 milyon ton karbondioksit yakalanabilir. Bu senaryo yalnızca ağaçlandırılan kenarları değil, Almanya’yla yaklaşık aynı büyüklükteki çölün tamamını kapsıyor.

Tahmin edilen 60 milyon ton, Kanada’nın yıllık emisyonlarının yaklaşık yüzde 10’una denk geliyor. Küresel yıllık 40 milyar tonluk emisyonların ise yaklaşık yüzde 0,15’ini oluşturuyor. Bu karşılaştırma, devasa bir çöl ağaçlandırma çalışmasının bile ne ölçekte bir katkı sağlayabileceğini gösteriyor.

King-Fai Li, çöllerin yeşillendirilmesinin tek başına iklim krizini çözemeyeceğini vurguladı. Bunun değeri, karbondioksitin nerelerde emilebileceğini, ne kadarının tutulabileceğini ve bunu mümkün kılan çevresel koşulların neler olduğunu anlamaya da dayanıyor.

Araştırma, aynı arazide birden fazla faydayı bir araya getiriyor: tarım arazilerini korumak, erozyonu azaltmak, kumulları sabitlemek ve karbon depolamak. Bu faydalar, yerel büyüme koşullarından bağımsız olarak karbondioksiti gideren bir teknolojiden değil, bitki örtüsünün hayatta kalmasından kaynaklanıyor.

Reklam

Taklamakan deneyiminin diğer kurak bölgelere sunabilecekleri

Taklamakan projesi, başka girişimlerin başarısız olduğu yerlerde onlarca yıl boyunca sürdürülen çöl yeşillendirme çalışmalarına nadir bir örnek sunuyor. İstikrarlı finansman ve iş gücü tahsisi, bitkilere büyümek; topraklara da organik karbon biriktirmek için zaman tanıdı. Böylece daha kısa süreli projelerin gerçekleştirmekte zorlanabileceği değişimler ortaya çıktı.

Çalışmanın yazılmasına katkıda bulunan, Caltech’te gezegen bilimi profesörü ve NASA Jet Propulsion Laboratory’de kıdemli araştırma bilimcisi Yuk L. Yung bulguyu şöyle anlattı:

İnsanların öncülük ettiği müdahalelerin, en aşırı kurak bölgelerde bile karbon tutulmasını etkili biçimde artırabildiğini ilk kez ortaya koyduk. Bu bulgu, bir çölü karbon yutağına dönüştürme ve çölleşmeyi durdurma potansiyelini gösteriyor.

Uzun süre ekolojik açıdan ölü bölgeler olarak görülen çöller, bitki örtüsünün ihtiyaç duyduğu koşullar sağlandığında karbon yönetimine katkıda bulunabilir. Taklamakan bunu ölçülebilir bitki faaliyeti, atmosferde daha düşük karbondioksit yoğunluğu ve toprakta değişen karbon depolama yoluyla gösteriyor.

Orman yangınları Avrupa, Latin Amerika ve Kuzey Amerika’da giderek daha fazla ormanı karbon yutağından karbon kaynağına dönüştürüyor. Bu açıdan Taklamakan, insan müdahalesinin bir araziyi ters yönde değiştirmesine yardımcı olabileceğini gösteren bir örnek sunuyor.

Yeşil kuşak, gelişmiş karbon giderme teknolojilerinden ziyade zamana, sürekliliğe ve ekolojik anlayışa dayanan doğal bir karbon depolama yaklaşımının uygulamadaki örneği. Ancak çıkarılan dersler, araştırmanın ortaya koyduğu sınırlarla bağlantılı: su kıtlığı, dağlardan gelen akışa bağımlılık ve küresel emisyonlara kıyasla sınırlı katkı.

Öne çıkanlar

  • Çin, Üç-Kuzey Sığınak Orman Kuşağı Programı’nı 1978’de başlattı ve programın 2050’de tamamlanması planlandı. Taklamakan’ın bitki örtüsüyle çevrelenmesi 2024’te tamamlandı.
  • Program başladığından bu yana 66 milyardan fazla ağaç kök saldı. Çin’in orman örtüsü ise 1949’da yüzde 10 düzeyindeyken bugün yüzde 25’i aştı.
  • Uydu gözlemlerine göre ağaçlandırılan arazinin üzerindeki karbondioksit yoğunluğu çevre alanlara kıyasla 1-2 ppm daha düşük. Mevsimsel yoğunluk, kurak dönemlerde 416 ppm’den yağışlı mevsimde 413 ppm’e indi.
  • Karbon yakalamanın önemli bölümünde dayanıklı çalılar rol oynuyor. Çölün güney kenarında yürütülen araştırma, toprak karbonunun ve agregat oluşumunun arttığını; en büyük artışların yedi yıl sonra görüldüğünü ortaya koydu.
  • Dağlardan gelen akış, ağaçlandırılan kuşakları yaşatan suyu ve besinleri sağlıyor. Kar yağışı ve buzul erimesindeki değişimler bu kaynakları tehdit edebilir.
  • Çölün tamamını kaplayan bitki örtüsünün yılda tahminen 60 milyon ton karbondioksit tutacağı öngörülüyor. Bu miktar, küresel yıllık 40 milyar tonluk emisyonların yaklaşık yüzde 0,15’i.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir