Bir Kraliyet Evliliği, İki Sultan ve Kayıp Bir Kayıt
Çinli bir prenses, 500 kişilik maiyeti ve 1456-1477 yılları arasında Malakka'yı yöneten Sultan Mansur Şah'la evliliği, Malezya'nın en bilinen tarihî hikâyelerinden birini oluşturuyor. Ancak Hang Li Po'nun adı Ming hanedanının imparatorluk kayıtlarında geçmiyor. 1512-1515 yılları arasında kaleme alınan bir Portekiz kaynağı ise başka bir Çinli gelinin, Malakkalı başka bir hükümdarla evlendiğini anlatıyor.
İçindekiler
- Bir Kraliyet Evliliği, İki Sultan ve Kayıp Bir Kayıt
- Prenses Hikâyesinin Arka Planındaki Liman
- Malay Annalleri'ne Göre Ne Oldu?
- İmparatorun Hastalığı ve Sultan'ın Konumu
- Tarihçiler İmparatorluk Evliliğini Neden Sorguluyor?
- Portekiz Kaynağındaki Farklı Gelin
- Zheng He İki Hikâye Arasında Bağ Kurmuş Olabilir mi?
- Efsane Kraliyet Gücünü Nasıl İfade Ediyor?
- Bukit Cina ve Peranakan Bağı
- Boğaz Çinlileri Nasıl Sömürge Dönemi Kimliği Kazandı?
- Danslı Oyun Anlatıyı Eğlenceli Bir Yöne Taşıyor
- Tarih, Turizm ve Malezya Kimliği
- Öne Çıkanlar
Bu çelişkili anlatılar, Hang Li Po'nun imparatorluk prensesi mi, kuşaklar boyunca aktarılan hikâyelerde kimliği değişmiş bir kadın mı, yoksa Malakka'nın kraliyet itibarını ifade etmek üzere yaratılmış efsanevi bir figür mü olduğu tartışmasının merkezinde yer alıyor. Malay Annalleri onun adını veriyor ve evliliğini anlatıyor. Tomé Pires'in Suma Oriental adlı eserinde ise adı belirtilmeyen Çinli bir kızın, 1414-1424 yılları arasında hüküm süren Sultan Megat İskandar Şah'la evlendiği aktarılıyor.
Malezya'da Melaka olarak bilinen Malakka, hikâyeye somut bir mekân kazandırıyor. Prenses ve maiyetiyle geleneksel olarak ilişkilendirilen Bukit Cina Tepesi'nde 12 binden fazla mezar bulunuyor. En eski mezar 1622 yılına tarihleniyor. Şehir aynı zamanda UNESCO Dünya Mirası alanı ve Çin-Malay ilişkilerinin anısı, kimliğinin merkezinde yer almayı sürdürüyor.
Hang Li Po'nun önemi kraliyet sarayının ötesine uzanıyor. Hikâyesi kültürel alışverişin, farklı topluluklar arasındaki evliliklerin ve Peranakan topluluğuyla özdeşleşen karma geleneklerin simgesi hâline geldi. Aynı zamanda güçlü bir Çin imparatoruyla Malay sultanı arasındaki ilişkiye dair siyasi bir mesaj taşıyor. Tartışmayı anlamak için hem evlilik anlatılarını hem de bu anlatıların hangi amaçlara hizmet ettiğini izlemek gerekiyor.
Prenses Hikâyesinin Arka Planındaki Liman
Malakka'nın tarihi, Avrupa sömürge yönetiminden çok önce başladı. Yaklaşık 1400-1511 yılları arasında varlığını sürdüren Malakka Sultanlığı, Çin, Hindistan, Arap dünyası ve Endonezya takımadalarından tüccarların baharat, tekstil, seramik ve değerli maden alışverişi yaptığı kozmopolit bir limana dönüştü.
Ming hanedanının Çin'den sağladığı himaye, Malakka'nın güvenliğini ve bölgesel nüfuzunu artırmasına yardımcı oldu. Hanedan 1368-1644 yılları arasında hüküm sürdü. Malakka bir antrepoya, yani tüccarların malları takas etmek veya başka yerlere göndermek üzere getirdiği bir limana dönüştü; böylece ticari yüklerle birlikte diller ve kültürler de buluştu.
Parameswara'nın yaklaşık 1400 yılında Malakka'yı kurması, Çin'in denizlerde yayılmaya yeniden ilgi duyduğu döneme rastladı. Malakka'nın kuruluşundan önce Çin'in deniz ticareti Java ve Sumatra'daki limanlarda yoğunlaşmıştı. 1402-1424 yılları arasında hüküm süren Yongle İmparatoru Zhu Di döneminde Ming sarayı, Çin'in deniz dünyasındaki etkisini genişletmek amacıyla Hazine Seferleri'ni başlattı.
Güneydoğu Asya ve Hint Okyanusu'nda yedi sefere öncülük eden hadım amiral Zheng He, ilk seferinde 1405'te Malakka'ya ulaştı. Limanın konumu, filoları için elverişli bir durak olmasını sağladı ve bölgesel ticaretin büyümesine katkıda bulundu.
Malakka, daha güçlü bir hükümdarın başka bir devlet üzerinde otorite iddiasında bulunduğu, ancak o devletin kendi yönetimini koruduğu bir ilişki anlamına gelen Çin tâbiliğini kabul etti. Bunun karşılığında, özellikle bugün Tayland olarak bilinen Siyam'a ve Java'daki Majapahit İmparatorluğu'na karşı koruma sağlandı. Bu ilişkinin bir parçası olarak haraç veriliyor ve stratejik iş birliği yapılıyordu.
Çin kayıtları, 1405-1435 yılları arasında Malakka'dan Çin'e 20'ye kadar heyet gönderildiğini belgeliyor; bunların birçoğuna sultan bizzat başkanlık etti. Portekizliler 1511'de Malakka'yı fethettiğinde Malakkalılar, topraklarının "Çin'in yüce imparatoru tarafından korunduğunu" söylüyordu. Portekiz yönetiminin ardından Hollanda hâkimiyeti, daha sonra da Britanya sömürge yönetimi geldi.
Malay Annalleri'ne Göre Ne Oldu?
Malay Annalleri ya da Sejarah Melayu, Hang Li Po'nun evliliğini Sultan Mansur Şah dönemine yerleştiriyor. Geleneksel anlatılarda, sultanın karakterinden ve Malakka'nın artan öneminden etkilenen Ming imparatorunun, iki saray arasındaki dostluğu güçlendirmek için kızını evlilikte sunduğu aktarılıyor.
Sultan Mansur Şah, başvezir olarak tanımlanan bendaharasının başkanlığında Çin'e bir heyet gönderdi. Heyet, imparatora bir mektup götürdü ve sultanın başarılarıyla onu etkiledi. Geleneksel anlatıya göre bu diplomatik temas, prensesin Malakka'ya yolculuğuna zemin hazırladı.
Hang Li Po güzel ve soylu biri olarak tanımlanıyor. Malakka'ya vardıktan sonra yerel kültürü benimsedi, İslam'ı kabul etti ve sultanla evlendi. Annaller'e göre Paduka Mimat adlı bir erkek çocuk doğurarak kraliyet soyunu sürdürdü.
Maiyetinde 500 kişi vardı. Sultan Mansur Şah, 15. yüzyılın ortalarında yerleşmeleri için onlara bugün Bukit Cina ya da Çin Tepesi olarak bilinen bir tepe verdi. Hikâyede, büyüyen topluluğa hizmet eden kuyulardan ve diğer altyapılardan da söz ediliyor.
Prensesin Çinli hizmetlileri yerel erkeklerle evlenerek Çin ve Malay geleneklerini bir araya getiren bir topluluğun oluşmasına katkıda bulundu. Bu anlatı, evliliği hem diplomatik bir ittifak hem de Malakka'da kültürlerin kaynaşmasının başlangıcına dair bir hikâye olarak sunuyor.
Bu nedenle Hang Li Po, kuşaklar boyunca Malezyalılar için kraliyet gelininden fazlasını temsil etti. Malay Müslümanları arasında yaşayan Çin kökenli bir kadın olarak, günümüz Malezya'sında hayatları kültürel sınırları aşan insanların deneyimine erken bir örnek olarak sıkça anılıyor.
İmparatorun Hastalığı ve Sultan'ın Konumu
Malay Annalleri evlilik anlatısına çarpıcı bir bölüm ekliyor. Çin imparatoru, görünüşünü bozan bir deri hastalığına yakalanıyor ve ancak Sultan Mansur Şah'ın ayaklarını yıkadığı suyu içip bu suyla yıkanarak iyileşebiliyor.
İyileşmenin ardından imparator, Melaka'nın denetimi altındaki Singapur'la özdeşleştirilen Ujong Tanah Raja'sından bir daha asla "itaat gösterisi" kabul etmemeye söz veriyor. İtaat gösterisi, daha yüksek rütbeli birine boyun eğme ya da saygı sunma eylemi anlamına geliyor. İmparator bu sözü kendisinden sonraki hükümdarları da kapsayacak şekilde veriyor.
Annaller, imparatorun Melaka ve onun ardıllarıyla ilişkilere dair beyanını şöyle aktarıyor:
Melaka Raja'sından ya da ondan sonra gelecek hükümdarlardan bir daha asla 'itaat gösterisi' istemeyecek, yalnızca eşit koşullarda dostluk kuracak.
Bu bölüm, sultana Çin imparatorunun altındaki görünür konumundan daha büyük bir otorite kazandırıyor. Hikâye, Malakka'nın imparatorluk prensesi için minnet borçlu olmasıyla bitmek yerine, iyileşmek için imparatoru sultana muhtaç hâle getiriyor.
Tarihçiler İmparatorluk Evliliğini Neden Sorguluyor?
Tarihçi Khoo Kay Kim, onlarca yıl önce Hang Li Po üzerine araştırma yaptı ve onun esasen bir efsane olduğu sonucuna vardı. Bu görüşünü, Ming imparatorluk kayıtları olan Ming shi-lu'da Hang Li Po'nun adının ve evliliğinin geçmemesine dayandırdı.
Çin sarayındaki bilginler ayrıntılı kayıtlar tutuyordu. Dolayısıyla imparatorluk prensesiyle yabancı bir hükümdar arasındaki evliliğin belgelenecek bir olay olması beklenirdi. Bu tartışmada incelenen kayıtlarda Hang Li Po, herhangi bir Ming imparatorunun kızı olarak yer almıyor.
Khoo ayrıca Yongle İmparatoru döneminde Hang Li Po'yla örtüşen bir prensesin kayıtlarda bulunmadığına dikkat çekti. Tarihler önemli: Yongle 1402-1424 yılları arasında hüküm sürdü; geleneksel evlilik hikâyesi ise Mansur Şah'ın 1456-1477 arasındaki hükümdarlığına dayanıyor. Yongle dönemi, bunun yerine Portekiz kaynaklarındaki evlilik anlatısında adı geçen daha önceki hükümdar Megat İskandar Şah'ın dönemiyle örtüşüyor.
Tomé Pires'in Suma Oriental adlı eseri, bilinen hikâyeyi daha da karmaşık hâle getiriyor. Portekiz fethinden kısa süre sonra, 1512-1515 yılları arasında yazılan eser, bir Çinli kadının Mansur Şah'la değil, Malakka'nın ikinci hükümdarı Megat İskandar Şah'la evlendiğini anlatıyor.
İki hükümdarın dönemleri arasında yaklaşık 30 yıl var. Bu nedenle tarihçiler, hikâye yeniden anlatıldıkça gelinin statüsünün ve kocasının kimliğinin değişip değişmediğini değerlendirmek zorunda. Tartışmada, Malay kroniğinin sultanlığın itibarını artırmak için evlilik hikâyesini bilinçli olarak yeniden şekillendirmiş olabileceği ihtimali de yer alıyor.
Bu tartışmada şu soru gündeme getiriliyor: "Hang Li Po'nun, en azından Malay masallarında anlatıldığı biçimiyle var olmadığı biliniyor. Peki Sejarah Melayu'ya, Boğazlar'daki diğer rakibi Siyam'ı, Melaka'nın 'koruma' karşılığında her yıl haraç ödemesi gerektiği konusunda caydırmak ve Malakka Sultanlığı'nın statüsünü yükseltmek amacıyla mı eklendi?"
Hang Li Po'nun kimliği hâlâ kesinlik kazanmış değil. Çelişkili anlatılar, efsanenin nasıl ortaya çıkmış olabileceğine dair olası bir açıklama sunarken imparatorluk evliliği, tarihçilerin aradığı Çin belgelerinde yer almıyor.
Portekiz Kaynağındaki Farklı Gelin
Pires, Sultan Megat İskandar Şah'ın hükümdarlığının başlarında imparatora bağlılığını bildirmek üzere Çin'e gittiğini anlatıyor. Hükümdar büyük bir onurla karşılandı. Dönüş yolunda ise kendisine Malakka'ya kadar eşlik eden bir "Büyük Kaptan"ın refakatine verildi.
Suma Oriental'in Portekizli yazarı Tomé Pires, kaptanın kızını ve evliliği şöyle anlatıyor:
Kaptan yanında güzel bir Çinli kızını getirdi ve söz konusu Xaquem Darxa (İskandar Şah) Malakka'ya ulaştığında, kaptana onur vermek için, soylu bir kadın olmamasına rağmen onunla evlendi.
Kadın daha sonra sultana Paduka Raja unvanını taşıyan bir erkek çocuk doğurdu. Bu anlatıda kadın, Malakka'ya geldikten sonra din değiştiren bir prenses değil, sıradan bir Çinli Müslüman kızdı. Kocası Megat İskandar Şah'tı ve hikâyede, Malay Annalleri'nin evlilik anlatısında yer almayan Çin ziyareti de bulunuyordu.
Yine de anlatılar arasında tanınabilir bir ortak yapı var. Çinli bir görevli Çinli bir kadına Malakka'ya kadar eşlik ediyor, kadın Malakkalı bir hükümdarla evleniyor ve oğullarının adında ya da unvanında Paduka sözcüğü yer alıyor. Bu benzerlikler, iki anlatının aynı olaydan ya da birbiriyle ilişkili olaylardan doğmuş olabileceği ihtimalini destekliyor.
Malay Annalleri, söz konusu erken olaylardan yaklaşık iki yüzyıl sonra, 1612 civarında Johor'da kaleme alındı. Pires'in Malakka'nın fethinden kısa süre sonra, bizzat şehirde yazdığı eser ise olaylara çok daha yakındı; ancak o da geçmişe dönük bir anlatıydı. Eser, Portekizlilerin o dönemde daha güvenilir kabul ettiği Cava kroniklerine büyük ölçüde dayanıyordu.
Bu nedenle her anlatı, evlilik hikâyesine farklı bir bağlam ve bakış açısı getiriyor. Portekiz anlatısında kraliyet unvanı taşımayan bir gelin yer alırken Malay anlatısı, Malakka'ya Çin imparatoruyla doğrudan bir aile bağı kazandırıyor.
Zheng He İki Hikâye Arasında Bağ Kurmuş Olabilir mi?
Yaşam yılları 1371-1433 ya da 1371-1435 olarak verilen Zheng He, iki anlatı arasında olası bir bağlantı sunuyor. Megat İskandar Şah'ın hükümdarlığından önce ve sonra Malakka, onun Güneydoğu Asya'daki faaliyetlerinin üssü olarak hizmet verdi.
Megat İskandar Şah, 1419'da Zheng He'yle birlikte Çin'i ziyaret etti. Belgelenmiş bu ilişki, Pires'in anlatısında anılan "Büyük Kaptan" için amirali güçlü bir aday hâline getiriyor. Zheng He'nin hareketleri ve Malakka'yla ilişkisi, anlatımdaki tarife yakından uyuyor.
Malay Annalleri, Hang Li Po'yu Malakka'ya gönderen Çinli görevlinin adını "Ling Ho" olarak veriyor. Bir yoruma göre bu ad, zaman içinde değişmiş bir Zheng He yazımı olabilir. Her iki görevli de amirale işaret ediyorsa Pires'in adı belirtilmeyen Çinli Müslüman kadını, Hang Li Po hikâyesinin daha eski bir biçimini temsil ediyor olabilir.
Bu açıklamaya göre Malay Annalleri'nin yazarı, daha eski bir evliliği Sultan Megat İskandar Şah yerine Sultan Mansur Şah'la ilişkilendirmiş olabilir. Bu, ortak bazı ayrıntıları ve hükümdarlar arasındaki farkı açıklarken gelinin kesin kimliğini belirsiz bırakıyor.
Temel tarihler, kronolojinin neden önemli olduğunu gösteriyor:
- Yaklaşık 1400: Parameswara Malakka'yı kurar.
- 1405: Zheng He'nin ilk seferi Malakka'ya ulaşır.
- 1414-1424: Pires'in anlatısındaki Çinli gelinle ilişkilendirilen hükümdar Sultan Megat İskandar Şah tahta çıkar.
- 1419: Megat İskandar Şah, Zheng He'yle Çin'i ziyaret eder.
- 1456-1477: Malay Annalleri'nde Hang Li Po'yla ilişkilendirilen hükümdar Sultan Mansur Şah tahta çıkar.
- 1511: Portekizliler Malakka'yı fetheder.
- 1512-1515: Pires, Suma Oriental'i yazar.
- Yaklaşık 1612: Malay Annalleri Johor'da kaleme alınır.
- 1622: Bukit Cina'daki en eski mezar bu yıla tarihlenir.
Efsane Kraliyet Gücünü Nasıl İfade Ediyor?
Araştırmacılar, imparatorun hastalığını Malay Annalleri'nin siyasi anlatımının bir parçası olarak yorumluyor. Bu yoruma göre anlatıda, kraliyet kanıyla temasın, kraliyet mensubuyla sıradan bir kişi arasında uygunsuz bir birlikteliğin işareti sayılan ve rahatsız edici bir deri hastalığı olarak sunulan kloazmaya yol açabileceği inancı yer alıyor.
Bu yorum şu sözlerle ifade ediliyor: "Sejarah Melayu'nun tarihsel bağlamında kişi, kraliyet kanı taşıyan biriyle cilt teması sonucu çirkin ve rahatsız edici bir deri hastalığı olan kloazmaya yakalanabilir; bu da kraliyet mensubuyla sıradan bir kişi arasındaki sağlıksız bir birlikteliğe işaret eder."
Sultan Mansur Şah'ın daulat'ı, yani egemenliği ve kraliyet otoritesi, hastalık ve iyileşme aracılığıyla yeniden tesis ediliyor. Çin imparatoru başlangıçta daha yüksek konumda görünse de bu bölüm, okura Malay üstünlüğü iddiasını aktarıyor.
Evliliğin kendisi de statü konusunda bir gerilim taşıyor. Araştırmacıların aktardığı geleneksel anlayışa göre, "eş verme, eş almaktan daha üstün bir konum sağlar." Kraliyet mensubu bir gelin veren imparator, gelini alan hükümdarı yükümlülük altına sokabilirdi.
Bu yoruma göre imparator, "doğrudan ve kalıcı bir bağla babasına bağlı olan Prenses Hang Li Po aracılığıyla Sultan Mansur Şah'ı boyun eğmeye mecbur bırakarak Melaka'yı borçlu hâle getirmeyi hesaplamıştı." Ancak iyileşme hikâyesi, imparatoru sultana bağımlı kılarak ilişkiyi tersine çeviriyor.
Araştırmacılar, prensesin anlatıdaki rolünü şöyle özetliyor: "Hang Li Po, ittifakları sağlamlaştırmanın ve büyük bir imparatorun kızıyla evli Malay hükümdarına kraliyet havası katmanın aracıdır. Uluslararası göçün, deri hastalığının ve mucizevi tedavinin bir araya gelmesi sultanın gizemini artırır."
Dolayısıyla Hang Li Po hem Çin'le bağ kuruyor hem de Malakka'nın bağımsızlığını ve itibarını teyit etmeye yarıyor. Anlatı, güçlü bir imparatorlukla dostluğun eşit kraliyet statüsü iddiasıyla nasıl bir arada bulunabileceğini açıklıyor.
Bukit Cina ve Peranakan Bağı
Bukit Cina, Malakka'nın en önemli tarihî simgelerinden biri olmayı sürdürüyor. Prensesle kurulan ilişki, ziyaretçilere hikâyeyi keşfedebilecekleri somut bir mekân sunarken tepede bulunan 12 binden fazla mezar, şehirdeki Çin topluluğunun tarihini koruyor.
Hang Li Po'nun evliliği, Malay Yarımadası'ndaki Baba Nyonya topluluğunun, diğer adıyla Boğaz Çinlilerinin başlangıcı olarak sıkça gösteriliyor. Boğaz Çinlisi kökenli pek çok kişi, gelini ister prenses ister saray mensubu olarak görsün, soyunu yaygın efsaneye dayandırıyor.
Yerel Malay kadınlarla evlenen Çinli tüccarlar, Çin geleneklerini Malay âdetleriyle bir araya getiren kültürün oluşmasına katkıda bulundu. Peranakan toplulukları özellikle Malakka, Penang ve Singapur'da bulunuyor; kültürel kökleri ise daha geniş Güneydoğu Asya deniz dünyasına uzanıyor.
Topluluk, Malay kıyafetlerini, dilini ve toplumsal âdetlerini benimserken Çin dilini, dinî uygulamalarını ve mutfağını korudu. Farklı toplulukların temasıyla kültürel pratiklerin oluşmasına kültürötesileşme deniyor.
Hang Li Po'nun hikâyesi, "farklı topluluklar arasındaki evliliklerin ve kültürel akışkanlığın anısına kurulmuş bir düş" olarak nitelendirildi. Hikâye, Britanya sömürge yönetiminin, ardından bağımsız Malezya ve Singapur devletlerinin "Çinli" kimliğini daha sabit bir ırksal kategori olarak ele almasından önceki bir dönemi hatırlatıyor.
Anlatı ayrıca bölgede farklı etnik kökenlerden insanlar arasındaki evliliklerin azalmasını, 15. yüzyıldan itibaren Malay Takımadaları'nda İslamlaşmanın yayılmasıyla birlikte ele alıyor. Değişen bu ortamda prensesin evliliği, paylaşılan bir kültürel geçmişin özellikle kalıcı bir simgesi hâline geldi.
Boğaz Çinlileri Nasıl Sömürge Dönemi Kimliği Kazandı?
"Boğaz Çinlisi" adı, kökeni ve kullanım alanı bakımından özellikle İngilizcedir. Britanya sömürge yönetimi bu ifadeyi 1852'den itibaren resmî bir kimlik kategorisi olarak kullandı. Topluluk ise terimi statü, zenginlik ve geleneklerin sürekliliğinin bir göstergesi olarak benimsedi.
19. yüzyılın sonlarında işçi olarak gelen Çinli göçmenlerden farklı olarak Boğaz Çinlileri, bölgedeki yerleşik köklerini, zenginliklerini ve İngilizceye hâkimiyetlerini öne çıkardı. Bu adlandırma, geniş Çin diasporası içindeki özgün bir konumu ifade ediyordu.
Baba ve Peranakan da topluluğun kullandığı adlardı. Boğaz Çinlisi ifadesi ise bu özgün sömürge dönemi kimliğini vurguluyordu. Topluluk üyeleri kendilerini, Malaya'ya güçlü bir aidiyet duygusuyla Britanya tebaası olarak Britanya'ya bağlılığı bir araya getiren "Kral'ın Çinlileri" diye tanımlıyordu.
Topluluk, Boğaz Çinlisi Britanya Derneği'ni kurdu ve Boğaz Yerleşimleri Yasama Konseyi'nde temsil edilmeyi talep etti. Bu girişimler, topluluğun kültürel kimliğini sömürge toplumunun kurumları ve siyaseti içine yerleştirdi.
Hang Li Po'nun hikâyesi, bu daha sonraki kimliği Çinlilerin bölgeye yerleşmesine ve Malaylarla kurduğu ilişkilere dair çok daha eski bir anıya bağlıyor. Hikâyenin çekiciliği kısmen, bölgeye aidiyetin birçok kuşak boyunca aile, dil ve âdetler aracılığıyla geliştiği fikrinden kaynaklanıyor.
Danslı Oyun Anlatıyı Eğlenceli Bir Yöne Taşıyor
Aswara adıyla bilinen Ulusal Sanat, Kültür ve Miras Akademisi, dans, tiyatro ve yönetim fakültelerinden öğrencilerin hazırladığı danslı bir oyunda Hang Li Po'yu sahneye taşıdı. Yapımda nadiren görülen geleneksel halk danslarıyla klasik Çin dansları yer aldı.
Aswara Dans Bölümü Başkanı Dr. Joseph Gonzales, akademinin Çin repertuvarını genişletmek istemesinin nedenini şöyle açıkladı:
Son birkaç yılda Aswara, Malay ve Hint dans repertuvarlarıyla tanındı ve bu çalışmalar nedeniyle sektörün tamamından destek ve takdir gördük. Ancak Çin repertuvarımız ciddi ölçüde eksik kaldı; tam uzunlukta bir gösteri sahnelemek için yeterli eser toplamamız biraz zaman aldı.
Yapım, Hang Li Po'ya ilişkin belirsizlikleri, "tarihi yeniden anlatmaktan ibaret olmayan, ilginç, eğlenceli ve ilgi çekici bir dans tiyatrosu eseri" yaratmak için kullandı. Gonzales, yaklaşımlarını açıkça şöyle ifade etti:
Gösterimizin sloganı 'gerçek bir hikâyeye dayanmıyor'. Gerçek olmayan bir karakterle eğlenceli ve hayal gücüne dayalı bir çalışma yaptığımızı açıkça belirtmek istedik.
Aswara'nın hikâyesi, yıllık Bahar Bayramı'nı Pekin'de babasıyla geçirmek isteyen Hang Li Po'nun Malakka'daki yaşamıyla başlıyor. Sultansa onun memleket özlemine karşılık vererek Çin'e giderken prensesi de yanında götürmeyi kabul ediyor.
Sahnelerde Çin'in hareketli limanları canlandırılıyor: Çiftçiler taze ürünlerini satıyor, tüccarlar Çin'in dört bir yanından gelen mallarını sunuyor, farklı eyaletlerden yolcular limanda toplanıyor. Prenses, saray tarihinin doğrudan yeniden canlandırılmasından ziyade dans, tiyatro ve kültürel keşif için bir araca dönüşüyor.
Tarih, Turizm ve Malezya Kimliği
Khoo Kay Kim'in 2014'te Hang Li Po, Hang Tuah ve Hang Jebat'ın tarihî kişilerden çok efsane olabileceğini öne sürmesi kamuoyunda büyük tartışma yarattı. Eleştirmenler, bu tanınmış figürleri sorgulamanın Malezya'nın tarihî mirasını ve ulusal kimliğinin temellerini zayıflattığını savundu.
Hang Li Po, Çinli bir kadının Malay kraliyet ailesine katılışını temsil ettiği için özel bir önem taşıyor. Bu nedenle onun tarihsel kimliğine yönelik itirazlar, günümüz Malezya'sında aidiyete ilişkin siyasi ve etnik kaygılarla iç içe geçebiliyor.
Malakka'nın turizm sektörü de anlatının sürmesine katkıda bulunuyor. Şehrin UNESCO Dünya Mirası statüsü ve ziyaretçiler arasındaki popülerliği, kolay anlaşılır hikâyelere talebi artırıyor. Ancak tarihçilerin dile getirdiği belirsizlikler aktarılmadan anlatıldıklarında bu hikâyeler basitleştirilebiliyor ya da romantikleştirilebiliyor.
Malakka Turizm Tanıtma Kurulu'nun bir rehber kitabı, Portekizlilerin gelişini 1511'deki fetih yerine 15. yüzyıla yerleştirmek gibi tarihsel yanlışlar nedeniyle eleştiri aldı. Kitapta Hang Li Po'nun ele alınış biçimi de yanıltıcı olabilecek bilgiler konusunda kaygı yarattı.
Tartışma, Hang Tuah ve arkadaşlarının "Hang" ön ekini Hang Li Po'yla paylaşmaları nedeniyle Malay değil Çinli oldukları iddiasına kadar uzandı. Klasik Malay toplumunda yaygın olan bu ön ek, Hang Tuah'ın babası Hang Mahmud da dâhil olmak üzere birçok kişinin adında kullanılıyordu.
Bu iddiaya ilişkin tartışmalarda Çin Vikipedisi'nde Hang Li Po'nun adının farklı biçimlerde yazıldığı da öne sürüldü. Bu durum, tutarlı bir tarihsel kimlikten çok farklı transliterasyonlara işaret ediyor. Transliterasyon, bir adın seslerini başka bir dilde ya da yazı sisteminde yazmak anlamına geliyor.
DNA testlerinin Hang Tuah'ın Çin kökenli olduğunu kanıtladığı iddiaları da eleştiriyle karşılandı. İtirazlar arasında DNA'nın ırkı belirlemedeki sınırları ve söz konusu alanın konumu ile tarihsel önemi göz önünde bulundurulduğunda anlatılan test sürecinin ne kadar inandırıcı olduğu da yer aldı.
Hang Li Po'nun kültürel rolü, Çin ile Malay dünyası arasında bağ kuran bir hikâyeye dayanıyor. Tarih tartışması onun kimliği, kraliyet statüsü ve kronolojisiyle ilgili; kalıcı kültürel anlatı ise evlilik, göç, egemenlik ve karma geleneklerin Malezya'daki yeri üzerine.
Öne Çıkanlar
- Malay Annalleri, Hang Li Po'yu 1456-1477 yılları arasında Malakka'yı yöneten Sultan Mansur Şah'la evlenen bir Ming prensesi olarak anlatıyor.
- Geleneksel hikâyede prensesin 500 kişilik maiyetinden söz ediliyor ve bu kişilerin yerleşimi, 12 binden fazla mezarın bulunduğu Bukit Cina'yla ilişkilendiriliyor.
- Khoo Kay Kim, Ming imparatorluk kayıtlarında Hang Li Po'dan ya da evliliğinden söz edilmediği için onun varlığını sorguladı.
- 1512-1515 yılları arasında yazılan Pires'in anlatısında, 1414-1424 yılları arasında hüküm süren Sultan Megat İskandar Şah'la evlenen, adı belirtilmeyen Çinli bir kadın yer alıyor.
- Megat İskandar Şah'ın 1419'da Zheng He'yle yaptığı yolculuk, çelişkili evlilik anlatıları arasında olası bir bağlantı sunuyor.
- Malay Annalleri'ndeki imparatorun hastalığı ve tedavisi, sultanın kraliyet otoritesini ve eşit koşullarda dostluk iddiasını ifade ediyor.
- Hang Li Po, Peranakan mirası, Malezya'nın kültürel kimliği ve Aswara'nın danslı oyunu gibi sanatsal yorumlarla ilişkilendirilmeyi sürdürüyor.
- Kesin tarihsel kimliği çözüme kavuşmuş değil; ancak Malezya'nın kültürel hafızasındaki yeri varlığını koruyor.






