Anlaşmanın Temelinde İki Ayrı 250 Milyar Dolarlık Taahhüt Var
ABD ile Tayvan, Tayvanlı şirketlerin en az 250 milyar dolarlık doğrudan yatırımını, Tayvan hükümetinin 250 milyar dolara kadar kredi garantisiyle bir araya getiren bir ticaret anlaşmasında uzlaştı. Bu kaynaklar ABD'de yarı iletken, enerji ve yapay zekâ üretim tesislerini desteklerken Washington, Tayvan mallarının çoğuna uygulanan karşılıklı gümrük vergilerini yüzde 20'den yüzde 15'e indirecek.
İçindekiler
- Anlaşmanın Temelinde İki Ayrı 250 Milyar Dolarlık Taahhüt Var
- Taipei, Genişlemeyi Stratejik Ortaklık Olarak Sunuyor
- Yüzde 40 Hedefine Neden Kuşkuyla Yaklaşılıyor?
- Tayvan ile Arizona Arasındaki Teknoloji Farkı
- TSMC'nin ABD'deki 165 Milyar Dolarlık Genişlemesi
- Bir Çip 70'ten Fazla Sınırı Geçebiliyor
- Anlaşma Tayvan'ın Silikon Kalkanı İçin Ne Anlama Geliyor?
- Pekin Anlaşmaya Karşı Çıkıyor
- Çalışanları Yetiştirmek ve Sonraki Aşamaları İzlemek
- Özet
22 Ocak 2026 itibarıyla, önceki hafta imzalanan anlaşma, Tayvan'ın çip endüstrisinin ne kadarının yurt dışına taşınabileceği ve bunun adanın güvenliği açısından ne anlama geleceği konusunda tartışma başlattı. ABD Ticaret Bakanı Howard Lutnick, hedefin Tayvan'ın yarı iletken tedarik zincirinin tamamının yüzde 40'ını ABD'ye taşımak olduğunu söylüyor. Tayvanlı yetkililer ise anlaşmayı, en ileri kabiliyetleri ülkede tutarken sektörlerini yurt dışında büyütme adımı olarak tanımlıyor.
İki mali taahhüt farklı biçimlerde işliyor. Tayvanlı şirketler en az 250 milyar dolarlık doğrudan yatırım taahhüdünde bulundu. Hükümetin ayrıca verdiği 250 milyar dolara kadar kredi garantisi sözü, bu yatırımların finansmanını destekleyecek. Garanti, kredinin arkasında durur; şirketin fabrika kurmak için doğrudan para harcamasından farklıdır.
Washington ayrıca jenerik ilaçlarda, uçak parçalarında ve ülkede bulunmayan bazı doğal kaynaklarda gümrük vergilerini sıfırlamayı kabul etti. Gümrük vergileri, ithal mallara uygulanan vergilerdir. Yüzde 20'den yüzde 15'e düşüş, beş yüzde puanlık, başka bir deyişle önceki vergi oranının dörtte biri kadar bir azalmaya karşılık geliyor.
Anlaşma, yarı iletkenlerin jeopolitik rekabetin odağı hâline geldiği bir dönemde yapıldı. ABD, yabancı çip üretimine bağımlılığını azaltmak isterken Tayvan, bölgesel gerilimlerin arttığı ortamda ekonomik konumunu korumayı hedefliyor. Anlaşma, Tayvan'ı geçen yıl benzer ABD ticaret koşulları elde eden Japonya ve Güney Kore ile eşit konuma getiriyor.
Taipei, Genişlemeyi Stratejik Ortaklık Olarak Sunuyor
Görüşmelerde Tayvan'ın baş müzakerecisi olan Başbakan Yardımcısı Cheng Li-chiun, ülkesinin ABD ile ileri teknoloji alanında "demokratik" bir tedarik zinciri kurmayı ve yapay zekâ alanında stratejik ortaklık oluşturmayı hedeflediğini söylüyor. Cheng'e göre Tayvanlı sektörler, ülkedeki sanayi tabanını zayıflatmadan yurt dışında da güçlerini artırabilir.
Cheng, Tayvan'ın çip endüstrisini "ülkeyi koruyan kutsal dağ" olarak nitelendirmişti. Endüstrinin içinin boşaltılacağı görüşünü reddediyor. Bu yaklaşım, yatırım taahhütlerinin büyüklüğünün yanı sıra araştırma, üretim ve mühendislik uzmanlığının nerede konumlanacağı meselesini de tartışmanın merkezine taşıyor.
Tayvan ve ABD, ABD'de dünya standartlarında sanayi parkları kurmak için iş birliği yapmayı kabul etti. Açıklanan hedef, ABD'nin sanayi altyapısını güçlendirmek ve ülkeyi yeni nesil teknolojiler için küresel bir merkeze dönüştürmek.
Anlaşma, ters yöndeki yatırımları da destekliyor. ABD'nin Tayvan'ın yarı iletken, yapay zekâ, savunma teknolojisi, telekomünikasyon ve biyoteknoloji sektörlerine yatırım yapmasını öngörüyor. Dolayısıyla önerilen ortaklık, Tayvanlı şirketlerin Amerika'daki fabrikalarının ötesine geçerek daha geniş bir yatırım ve teknoloji iş birliği alışverişini kapsıyor.
Tayvan, yeni bilgi işlem gücüne yönelik küresel talebin yaklaşık üçte birini karşılıyor. Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC), dünyadaki en ileri çiplerin çoğunu üretiyor. Bu çipler ekonomik faaliyetler ve askerî uygulamalar açısından stratejik önem taşıyor. Bu nedenle üretim ağındaki değişiklikler, ticari bir karar olmanın yanı sıra bir güvenlik meselesi.
Yüzde 40 Hedefine Neden Kuşkuyla Yaklaşılıyor?
Lutnick'in Tayvan'ın yarı iletken tedarik zincirinin yüzde 40'ını ABD'ye taşıma hedefi, üretim kapasitesinin önemli ölçüde yeniden dağıtılması anlamına geliyor. Dünyanın en ileri yarı iletkenlerinin üretiminde şu anda Tayvan öne çıkıyor. Yüzde 40 hedefine ne zaman ulaşılacağına dair kesin bir tarih verilmedi.
TECHnalysis Research'ün kurucusu Bob O'Donnell, Washington'ın açıklamalarını ABD'de üretime yönelişin hız kazandığına dair güven oluşturmayı amaçlayan "abartılar" olarak nitelendirdi. Sektörde birbiriyle bağlantılı çok sayıda faaliyet bulunmasının, üretimin hızla taşınmasını zorlaştırdığını söyledi.
"Çoğu insan yarı iletken tedarik zincirlerinin ne kadar karmaşık olduğunu gerçekten anlamıyor. Bu yüzden ne kadar hızlı taşınabilecekleri ve değiştirilebilecekleri konusunda gerçekçi olmayan tahminlerde bulunuyorlar," diyen O'Donnell, "Sektörün lojistik gereksinimleri ve karmaşıklığı, böyle bir hedefe ulaşmanın yıllar, hatta belki on yıllar alabileceği anlamına geliyor," dedi.
Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nin kıdemli danışmanı William Reinsch de yatırım taahhütlerinin yerine getirilmesinin beklenenden uzun süreceğini düşünüyor. Taahhüt edilen düzeylere ulaşılmasını olası görmüyor. Eğitimli çalışan eksikliği ve yüksek üretim maliyetleri, TSMC'nin ABD fabrikalarının açılışındaki gecikmelere şimdiden katkıda bulundu.
Tayvan'ın yerleşik yarı iletken ağı; mühendislik yeteneklerini, üretim kabiliyetlerini ve tedarikçileri bir araya getiriyor. Analistler bu bileşimin "başka hiçbir yerde aynı ölçekte tekrarlanamayacağını" söylüyor. Üretimin bir bölümünü taşımak, bina inşa etmekten çok daha fazlasını gerektiriyor: Fabrikaların tam kapasite çalışması için deneyimli personele, ekipmana, malzemelere ve bağlantılı hizmetlere ihtiyacı var.
Tayvan ile Arizona Arasındaki Teknoloji Farkı
Tayvanlı yetkililer, adanın teknolojik üstünlüğünü korumak için N-2 kuralı olarak bilinen politikayı uyguluyor. Bu politika uyarınca TSMC'nin yurt dışındaki üretim tesislerinde, ülkede geliştirilen teknolojiden en az iki nesil geride teknoloji kullanılması gerekiyor.
TSMC, en ileri çiplerini Tayvan'da 2 nanometre teknolojisiyle üretiyor. Şirketin Arizona tesisi, ABD'li müşteriler için 4 nanometre teknolojisi kullanan ileri çiplerin üretimine ancak kısa süre önce başladı. Şirket, 2030'a kadar ABD'de 2 nanometre ve A16 düğümlerinin üretimini artırmayı planlıyor.
Düğüm, çip üretim teknolojisinin bir neslini ifade eder. Nanometre ölçüsünün küçülmesi, çipin işlemlerini gerçekleştiren küçük bileşenler olan transistörlerin daha yoğun biçimde yerleştirildiğini gösterir. Yoğunluğun artması işlem hızını ve enerji verimliliğini iyileştirebilir. Tayvan'ın yerel kabiliyetleriyle ABD'deki üretim arasında bildirilen dört ila beş yıllık fark, Tayvan'ın rekabet üstünlüğünü korumasına yardımcı oluyor.
TSMC'nin mali işler yöneticisi Wendell Huang, araştırma ve geliştirme ekiplerinin üretim operasyonlarıyla "çok yoğun bir iş birliği" yürütmesi gerektiğinden şirketin en ileri teknolojilerini Tayvan'da geliştirmeyi sürdüreceğini söylüyor. Şirketin en yeni üretim süreçlerinin, mühendislerin ülkedeki tesislerde yakın çalışmasına neden bağlı olduğunu açıkladı.
"Tayvan'daki farklı tesisler arasında gidip gelecek yüzlerce mühendisimiz olacak. Bu nedenle en ileri teknolojinin üretimini artırırken bu çalışmalar Tayvan'da kalacak," diye açıkladı Huang.
Tayvan Ulusal Bilim ve Teknoloji Konseyi'ni yöneten Wu Cheng-wen de en ileri araştırma ve geliştirmenin ülkede tutulması ve yerel endüstrinin "içinin boşaltılmasının" önlenmesi gerektiğini vurguladı. Geçen yıl verdiği bir röportajda, bu çalışmaların yurt dışına taşınmasını tehlikeli olarak nitelendirdi.
"Araştırma ve geliştirmemizi yurt dışına taşırsak bu bizim için tehlikeli olur," dedi Wu.
TSMC'nin ABD'deki 165 Milyar Dolarlık Genişlemesi
Dünyanın en büyük fason çip üreticisi TSMC, ABD'de çip üretim ve işleme tesisleri ile bir araştırma ve geliştirme laboratuvarı için şimdiden 165 milyar dolar yatırım taahhüdünde bulundu. Fason çip üreticisi, yalnızca kendi markasıyla ürün üretmek yerine müşterileri için çip üretir. TSMC'nin tesisleri Nvidia ve Apple gibi büyük müşterilere tedarik sağlıyor.
Bu genişlemenin en görünür kısmı Arizona'da. TSMC, en ileri üretim düğümlerini kullanacak üç yeni üretim tesisi, iki ileri paketleme tesisi ve bir araştırma ve geliştirme merkezi kurmayı planladığını açıkladı. Paketleme, çiplerin üretimden sonra elektronik sistemlerde kullanılmak üzere hazırlandığı aşamadır.
Genişleme, TSMC'nin mevcut taahhütlerine ek 100 milyar dolar olarak tanımlandı ve şirketin ABD'deki toplam yatırım taahhüdünü 165 milyar dolara çıkardı. Arizona'daki gelişim, tek bir fabrikadan ziyade büyük üretim tesislerinden oluşan bir "gigafab kümelenmesini" kapsıyor.
TSMC, nitelikli mühendis bulmakta ve farklı ABD çalışma uygulamalarına uyum sağlamakta güçlük çekti. Bu sorunlar, uzmanlık gerektiren üretimin farklı düzenleyici ve kültürel ortamlara aktarılması için gereken pratik çalışmaları gösteriyor. Sermaye, inşaat ve ekipman masraflarını karşılayabilir; ancak bir fabrikanın işletilmesi, karmaşık üretimi güvenilir biçimde yönetebilecek insanları da gerektirir.
Anlaşma, ABD'de kurulacak yeni yarı iletken kapasitesine bağlı gümrük vergisi hükümleri içeriyor. Onaylı inşaat dönemi boyunca bu kapasiteyi kuran Tayvanlı şirketler, planlanan kapasitenin 2,5 katına kadar ürünü 232. Madde kapsamındaki vergileri ödemeden ithal edebilecek. Tesisler tamamlandıktan sonra ise yeni ABD üretim kapasitelerinin 1,5 katına kadar ithalatı söz konusu vergiler olmadan yapabilecekler.
Bu muafiyetler, ABD pazarına erişimi bir şirketin kurmayı planladığı veya tamamladığı üretim miktarına bağlıyor. Söz konusu hükümler, karşılıklı gümrük vergilerindeki genel indirim ve belirli mallara uygulanan sıfır vergiyle birlikte yer alıyor.
Bir Çip 70'ten Fazla Sınırı Geçebiliyor
Yarı iletken üretimi dört ila altı ay sürüyor ve 500'den fazla ayrı aşama içeriyor. Süreç; özel tasarım yazılımlarına, üretim tesislerine ve özel test merkezlerine dayanıyor. Tipik bir entegre devrenin çeşitli girdileri, bitmiş ürün tüketiciye ulaşmadan önce 70'ten fazla uluslararası sınırı aşmak zorunda.
Entegre devreler, bir inç karelik ya da daha küçük bir silikon yüzeye sıkıştırılmış milyonlarca, hatta milyarlarca transistör içeriyor. Bu devreler çağdaş teknolojinin neredeyse her alanının temelini oluşturuyor. Küçük fiziksel boyutları, uzmanlaşmış faaliyetler arasında bölünmüş ve uluslararası ölçekte işleyen karmaşık bir üretim ağını gizliyor.
TSMC, 3 nanometre teknolojisiyle çip üreten bir fabrikanın maliyetinin 20 milyar doları aştığını tahmin ediyor. Yaygın adıyla fab olarak bilinen bu tür bir üretim tesisi, milyarlarca dolar değerinde üretim ekipmanı barındırıyor. Ayrıca tam kapasiteyle faaliyete geçmeden önce yıllar süren yatırımı ve tekrarlanan öğrenme süreçlerini yansıtıyor.
ABD'nin küresel yonga plakası üretimindeki payı 1990'da yüzde 37 iken 2024'te yüzde 10'un altına indi. Yonga plakası, çiplerin üretildiği yarı iletken malzeme dilimidir. Bu değişim, ABD'nin söz konusu üretim faaliyetindeki payında 27 yüzde puanını aşan bir düşüş anlamına geliyor.
Dolayısıyla ABD'nin kapasitesini yeniden kurması, fabrikalara yapılan harcamaların yanı sıra becerilerin ve tedarikçi ağlarının yeniden oluşturulmasını da gerektiriyor. Pahalı ekipmanlar, uzun üretim süreçleri ve çok sayıda sınırı aşan girdilerin birleşimi, bir ticaret anlaşmasının değişimi başlatabileceğini ancak bu süreci hızlandıramayacağını açıklıyor.
Anlaşma Tayvan'ın Silikon Kalkanı İçin Ne Anlama Geliyor?
Tayvan'ın "silikon kalkanı", adanın ileri çip üretimindeki vazgeçilmez rolünün Çin'in saldırganlığını caydırmaya yardımcı olduğu düşüncesine dayanıyor. Adayı etkileyecek bir çatışma, küresel tedarik zincirlerini aksatır ve büyük ekonomik kayıplara yol açar. Bu yaklaşıma göre Tayvan'ın diğer ekonomiler için taşıdığı önem, güvenliğine katkıda bulunuyor.
SemiAnalysis analisti Sravan Kundojjala, dünyanın en kritik ileri üretim kapasitesi adada yoğunlaşmaya devam edeceğinden bu kalkanın on yılın sonuna kadar güçlü kalacağını söylüyor. Tayvan'ın teknoloji üstünlüğü ve başka yerlerde üretim kurmanın alacağı süre, bu değerlendirmenin temelini oluşturuyor.
Sam Houston Eyalet Üniversitesi'nde siyaset bilimi doçenti olan Dennis Lu-Chung Weng, yarı iletken ekosisteminin bir gecede taşınamayacağını söylüyor. Kalkanın zayıflayabileceğini, ancak yakın vadede varlığını sürdürmesini bekliyor. Weng'in kaygısı, Başkan Donald Trump'ın yönetiminden sonra da ABD'nin taşınma yönündeki baskısının sürüp sürmeyeceği.
"Daha büyük soru, Trump'tan sonra ne olacağı: Gelecek ABD yönetimleri büyük ölçekli taşınma baskısını sürdürürse Tayvan'ın münhasır üstünlüğünü kaybetmesi artık olup olmayacağı değil, ne zaman olacağı meselesine dönüşür," uyarısında bulundu Weng.
Eurasia Group'un Tayvan ve Çin dış politikası uzmanı Ava Shen, Çin'in Tayvan'ı işgal etmesini düşük olasılıklı bir gelişme olarak görüyor ve ticaret anlaşmasının Pekin'in hesaplarını değiştirmesinin beklenmediğini söylüyor. Anakara yönetiminin ABD ile askerî dengeye ve Washington'ın Taipei'ye verdiği savunma desteğinin düzeyine daha fazla odaklanmasını bekliyor.
Bu nedenle Tayvanlı politika yapıcılar, daha derin ekonomik bütünleşme ile güvenlik açısından önem taşıyan kabiliyetleri koruma hedefi arasında denge kurmaya çalışıyor. Cheng, Huang ve Wu'nun tarif ettiği yaklaşım, yurt dışındaki genişlemeyi sürdürürken en yeni araştırma ve üretimi ülkede tutmak. Büyük güçler artık sektörü ulusal güvenlik meselesi olarak görüyor; bu da olağan ticari ilişkileri karmaşıklaştırıyor.
Pekin Anlaşmaya Karşı Çıkıyor
Çin Dışişleri Bakanlığı anlaşmaya karşı çıktı. Bir basın toplantısında bakanlık sözcüsü, Pekin'in "Çin ile diplomatik ilişkileri bulunan ülkelerle Tayvan arasında imzalanan her türlü anlaşmaya kesinlikle karşı olduğunu" söyledi. Bakanlık, Washington'a Pekin'in Tayvan üzerinde egemenlik iddia ettiği "tek Çin ilkesine" uyma çağrısında bulundu.
Devlet Konseyi Tayvan İşleri Ofisi sözcüsü Peng Qing'en, anlaşmayı "tam bir teslimiyet" olarak nitelendirdi. Tayvan halkının çıkarlarının feda edildiğini ve ekonomik baskı yoluyla adanın sanayi gelişiminin baltalandığını öne sürdü.
Peng, Tayvan'ın yarı iletken tedarik zincirinin yaklaşık yüzde 40'ının ABD'ye taşınmasının adanın sanayi rekabet gücünü zayıflatacağı ve onu "içi boş bir adaya" dönüştüreceği uyarısında bulundu. Anlaşmayı ayrıca "ihanet paktı" olarak nitelendirdi ve Tayvan'daki iktidar partisini halkı yanıltmakla suçladı.
Çin devlet medyası anlaşmayı özellikle sert biçimde eleştirdi. Taipei ise yurt dışındaki genişlemenin, temel araştırma ve ileri kabiliyetler adada tutulurken Tayvanlı sektörleri güçlendirebileceğini ve ABD ile stratejik ortaklık kurabileceğini savunuyor. Karşıt görüşlerin odağında, yurt dışındaki yatırımların Tayvan'ın gücünü artırıp artırmadığı ya da azaltıp azaltmadığı sorusu yer alıyor.
Çalışanları Yetiştirmek ve Sonraki Aşamaları İzlemek
Brookings Enstitüsü araştırmacıları, ABD ile Tayvan arasındaki başarılı teknoloji iş birliğinin mühendislik yeteneğini geliştirmeyi ve elde tutmayı gerektirdiğini savundu. Yarı iletken sektörü, üretim ağının tamamında küresel çapta ciddi bir iş gücü açığı bekliyor. Her iki ülke de bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarında yeterli sayıda öğrenci çekmekte zorlanıyor.
Araştırmacıların önerdiği çözüm; eğitim programları ve burslar için federal fon sağlamanın yanı sıra Tayvan ile ABD arasında değişim programları oluşturmayı içeriyor. İş başında eğitim ve ortak araştırma projeleri, yeni tesisleri işletmek için gereken iş gücünün yetişmesine yardımcı olabilir.
Bazı uzmanlar, politikanın tam ulusal kendine yeterlilik yerine müttefiklerin ve ortakların rol almaya devam ettiği sağlıklı ve dayanıklı bir yarı iletken ekosistemini hedeflemesi gerektiğini savunuyor. Bu yaklaşım, sektörün sınırlar ötesinde yürütülen uzmanlaşmış çalışmalara bağımlılığını yansıtıyor.
Anlaşma ve çip üretiminin genişletilmesi, ticaret müzakerelerinden on yılın ilerleyen dönemlerindeki üretim planlarına uzanan çeşitli aşamaları kapsıyor:
- ABD, 1990'da küresel yonga plakası üretiminin yüzde 37'sine sahipti; 2024'e gelindiğinde bu pay yüzde 10'un altındaydı.
- 2025'te Japonya ve Güney Kore benzer ABD ticaret koşulları elde etti; Wu, Tayvan'ın araştırma ve geliştirmesinin yurt dışına taşınması konusunda uyarıda bulundu.
- 22 Ocak 2026'dan önceki hafta Tayvan ve Washington, yeni gümrük vergisi anlaşmasını imzaladı.
- TSMC, 2030'a kadar ABD'deki üretimini 2 nanometre ve A16 düğümlerine çıkarmayı planlıyor.
- Kundojjala, Tayvan'ın silikon kalkanının on yılın sonuna kadar güçlü kalmasını bekliyor.
Asıl sınav, yatırım taahhütlerinin faal fabrikalara, eğitimli çalışanlara ve güvenilir tedarikçi ağlarına dönüşüp dönüşmeyeceği olacak. TSMC'nin Arizona planları somut bir genişleme programı sunarken Tayvan'ın politikası ve şirketin araştırma stratejisi, adanın en yeni teknolojilerdeki üstünlüğünü korumayı hedefliyor.
Özet
- Tayvanlı şirketler, Tayvan hükümetinin 250 milyar dolara kadar kredi garantisiyle desteklenen en az 250 milyar dolarlık doğrudan ABD yatırımı taahhüdünde bulundu.
- Washington, Tayvan mallarının çoğuna uygulanan karşılıklı gümrük vergilerini yüzde 20'den yüzde 15'e indirecek; belirli ilaçlara, uçak parçalarına ve doğal kaynaklara sıfır vergi uygulayacak.
- Lutnick, Tayvan'ın yarı iletken tedarik zincirinin yüzde 40'ının ABD'de olmasını istiyor; analistler üretimin taşınmasının yıllar, hatta belki on yıllar süreceğini düşünüyor.
- Tayvan'ın N-2 politikası, yurt dışındaki üretim teknolojisinin yerli teknolojiden en az iki nesil geride kalmasını sağlıyor.
- TSMC, ABD'de 165 milyar dolarlık yatırım taahhüdünde bulundu ve Arizona'da daha fazla üretim, paketleme ve araştırma tesisi kurmayı planlıyor.
- Çalışan açığı, üretim maliyetleri ve 500'den fazla aşamadan oluşan üretim süreci genişlemeyi zorlaştırıyor.
- Tayvan en ileri araştırma ve üretimi ülkede tutmayı hedeflerken Pekin anlaşmaya karşı çıkıyor.
- TSMC, 2030'a kadar ABD'de 2 nanometre ve A16 düğümlerini kullanarak üretim yapmayı planlıyor; Tayvan'ın on yılın sonuna kadar kritik ileri üretim kapasitesini elinde tutması bekleniyor.






