Malezya’nın Nadir Toprak Elementi Hamlesi Nehirler, Ormanlar ve Küresel Ortaklıklar Konusunda Sınavda

17 dakikalık okuma
Malezya’nın Nadir Toprak Elementi Hamlesi Nehirler, Ormanlar ve Küresel Ortaklıklar Konusunda Sınavda

Su ve Ormanlar Risk Altındayken 747 Milyar RM Değerinde Maden

Malezya’nın tahmini 16,2 milyon tonluk ve 747 milyar RM (160 milyar dolar) değerindeki nadir toprak elementi yataklarını büyük bir sektöre dönüştürme hedefi, ciddi bir çevre sınavıyla karşı karşıya. Kasım 2025’te yetkililer, Perak Nehri’nin bir bölümünün parlak maviye döndüğüne ilişkin şikâyetlerin ardından Perak’taki bir nadir toprak elementi işletmesini ve iki kalay madenini askıya aldı. Nadir toprak elementi sahasında radyasyon ölçümleri, projenin ilk çevresel etki değerlendirmesinde izin verilen 1 bekerellik sınır karşısında 13 bekerel düzeyine ulaştı.

İçindekiler
  1. Su ve Ormanlar Risk Altındayken 747 Milyar RM Değerinde Maden
  2. Ham Mineral İhracatının Ötesinde Bir Sektör Kurmak
  3. ABD Pazarına Erişim ve Çin Teknolojisi
  4. Perak Nehri Boyunca Ne Yaşandı?
  5. Kil Çıkarımı Nasıl Yapılıyor, Araştırmalar Ne Buldu?
  6. En Umut Vadeden Yataklar Koruma Altındaki Ormanların Altında
  7. 2029’a Kadar Sürecek Araştırma ve Hükümetler Arasında Bölünmüş Kurallar
  8. Sektör, Yüzeydeki Etkinin Sınırlı Tutulabileceğini Söylüyor
  9. Bukit Merah’daki Radyoaktif Atıkların Mirası
  10. Çin’deki Temizlik Maliyetleri ve Avustralya’daki Rafineri Ne Gösteriyor?
  11. Topluluklar, Yeniden Kullanım ve Minerallerin Pazara Kadar İzlenmesi
  12. Öne Çıkanlar

14 Ocak 2026 itibarıyla ülke, çevre ve güvenlik araştırmaları tamamlanana kadar kalıcı orman rezervlerinde madenciliği yasaklı tutarken uçtan uca bir nadir toprak elementi tedarik zinciri kurmaya çalışıyor. Mineral zenginliğinin büyük bölümü bu ormanların altında yatıyor. Malezya ayrıca ABD ile yaptığı kritik mineraller anlaşmasını, Çinli bir ortağın yer alacağı rafineri konusunda yürütülen ilk aşamadaki görüşmelerle dengelemeye çalışıyor.

Nadir toprak elementleri; elektrikli araçlarda, rüzgâr türbinlerinde, akıllı telefonlarda, ileri elektronik ürünlerde ve savunma sistemlerinde kullanılan 17 metalik elementten oluşan bir gruptur. Bu elementlerin önemi, güçlü kalıcı mıknatıslar üretmek ve gözetleme, navigasyon ve tehdit tespiti gibi işlevleri desteklemek dâhil, cihazların yapabildiklerinden kaynaklanıyor. Savunma alanındaki kullanım örnekleri arasında sonar, güdüm sistemleri, radyasyon tespiti ve sinyal güçlendirme bulunuyor.

Küresel nadir toprak elementi talebi 2015 ile 2023 arasında iki katına çıktı. Uluslararası Enerji Ajansı, net sıfır emisyon hedeflerine ulaşmak için talebin 2030’a kadar üç, 2040’a kadar dört katına çıkacağını öngörüyor. Ajansın kritik minerallere ilişkin daha geniş kapsamlı tahmini de ülkeler emisyonlarını düşürürken talebin 2040’a kadar dört katına çıkabileceğine işaret ediyor. Bu öngörüler Malezya’ya önemli bir ticari fırsat sunarken ülkenin su kaynaklarını, ormanlarını ve topluluklarını koruma görevini de beraberinde getiriyor.

Çin, nadir toprak elementleri işleme kapasitesinin yaklaşık %70’ini ve rafine ağır nadir toprak elementleri üretiminin tamamını kontrol ediyor. Ülke, 2010’daki bir ticaret anlaşmazlığı sırasında Japonya’ya ihracatı kısa süreliğine kısıtladı; 2024’te ise ABD tarifelerine karşılık yedi nadir toprak elementi için kısıtlamalar getirdi. Bu tür kontroller, Batılı üreticiler ve hükümetler üzerindeki alternatif tedarikçi bulma baskısını artırdı.

Reklam

Ham Mineral İhracatının Ötesinde Bir Sektör Kurmak

Malezya, Pahang eyaletinin Gebeng bölgesindeki Lynas İleri Malzemeler Tesisi’ne (LAMP) hâlihazırda ev sahipliği yapıyor. Avustralya’daki madenlerden çıkarılan malzemeleri işleyen tesis, Çin dışındaki tek endüstriyel ölçekte nadir toprak elementi ayrıştırma tesisi olarak tanımlanıyor. Elektrikli araç ve rüzgâr türbini kalıcı mıknatıslarında gereken neodimyum-praseodimyum (NdPr) metal alaşımları üretiyor.

Malezya, 2030’a kadar madencilikten mıknatıs üretimine uzanan eksiksiz bir zincir kurarak bu konumunu genişletmek istiyor. Nadir toprak elementlerini ayrıştırmak, üreticilerin kullanabilmesi için karışımdaki tek tek elementleri çıkarmak anlamına geliyor. Eksiksiz bir zincir, gelirin ağırlıklı olarak ham mineral satışından elde edilmesi yerine işleme ve üretim gelirlerinin daha büyük bölümünün Malezya’da kalmasını sağlayabilir.

Hükümet, yurt içi işlemeyi teşvik etmek amacıyla işlenmemiş nadir toprak minerallerinin ihracatını yasakladı. Yeni Sanayi Ana Planı kapsamında 2030’a kadar yılda 30.000 ton nadir toprak elementi üretmeyi hedefliyor. Sektör temsilcileri ise ayrıca yılda 70.000 ton nadir toprak elementi karbonatı üretilebileceğini öne sürdü. Karbonatlar, birçok nihai kullanım alanına ulaşmadan önce daha fazla işlem gerektiren ara ürünlerdir.

Avustralya’nın Malezya Yüksek Komiseri, çeşitlendirilmiş tedarik zincirlerinin, Malezya’nın gelişmiş yerel tedarik ağlarının ve nitelikli iş gücünün önemine dikkat çekti. Bu değerlendirmeye göre ağır nadir toprak elementi üretiminde kullanılan ekipmanların %90’ından fazlası yurt içinde üretiliyor. Bu olanaklar, sanayinin daha da geliştirilmesi için bir başlangıç noktası sunuyor.

Uluslararası ihtiyaç oldukça büyük. ABD, yurt içinde çıkardığı nadir toprak elementlerinin %95’inden fazlasını işlenmek üzere Asya’ya gönderiyor. Yeni Amerikan madenlerinin geliştirilmesi ortalama 29 yıl sürerken izabe ve rafinaj projeleri için izin ve ruhsat alınması ortalama yedi ila 10 yıl alıyor.

Malezya’nın 2030 üretim hedefi, bu uzun geliştirme süreleri göz önüne alındığında iddialı. Çin ve Lynas’ın bugün ulaştıkları üretim seviyelerine gelmeleri onlarca yıl aldı. Daha hızlı geliştirme ve uluslararası ortaklıklara rağmen Malezya’nın küresel arzı kayda değer ölçüde değiştirmesi yıllar alabilir. Bu sırada temiz enerji ekipmanlarına ve ileri elektronik ürünlere yönelik talep artmaya devam ediyor.

ABD Pazarına Erişim ve Çin Teknolojisi

Malezya, Ekim 2025’te ABD Başkanı Donald Trump’ın ASEAN zirvesi için Kuala Lumpur’u ziyaret ettiği sırada ABD ile bir kritik mineraller anlaşması imzaladı. Anlaşma uyarınca Malezya, ABD’ye kritik mineral veya nadir toprak elementi ihracatına yasak ya da kota getirmemeyi ve nadir toprak elementi mıknatıslarının Amerikan şirketlerine satışını kısıtlamamayı taahhüt ediyor.

Washington, savunma ve ileri imalat alanlarında alternatif tedarik kaynakları güvence altına almayı amaçlıyor. Malezya ise Çin’le ortak girişim niteliğinde bir rafineri kurmak için ilk aşama görüşmeler yürütüyor. Haberlere göre görüşmelerde Malezya’nın varlık fonu Khazanah Nasional ve Çin’e ait bir devlet şirketi yer alıyor; Malezya’nın mineral rezervleri karşılığında işleme teknolojisine erişim sağlanması gündeme gelebilir.

Reklam

Çin, sanayideki üstünlüğünü korumak için nadir toprak elementi işleme teknolojilerinin ihracatını tarihsel olarak yasakladı. Bu nedenle Malezya’da kurulacak bir rafineriye teknoloji transferi, politikada önemli bir değişikliğe işaret eder. Malezya’nın henüz işletilmeyen yataklarına erişim, Çin’in Avustralyalı rakibi Lynas Rare Earths’ten kaynaklanan rekabeti sınırlamasına da yardımcı olabilir.

Malezya’nın her iki ülkeyle de ilişkilerini sürdürmesi, tarafsız jeopolitik tutumunu yansıtıyor. Çin teknolojisi işleme kapasitesinin geliştirilmesini hızlandırabilir; ABD’yle ortaklıklar ise Batı pazarlarının önünü açıp yatırım getirebilir. Birbiriyle rekabet eden stratejik çıkarlara sahip ortaklara hizmet ederken düzenleyici bağımsızlığı korumak diplomatik bir zorluk oluşturuyor.

Yatırım, Ticaret ve Sanayi Bakanı Datuk Seri Tengku Zafrul Abdul Aziz, ABD’yle yapılan anlaşmaya rağmen Malezya’nın yurt içi kaynaklarını korumak için ham nadir toprak elementi ihracatı yasağını sürdüreceğini söyledi. Malezya ayrıca ulusal işletme ve ruhsatlandırma kuralları oluşturmayı amaçlayan pilot projelere yönelik istisnaları koruyor. Dolayısıyla politika, yurt içinde işleme önceliğini ABD’ye ihracatla ilgili belirli bir taahhütle bir araya getiriyor.

Rafineri görüşmeleri henüz ilk aşamada. Malezya’nın ticari fırsatı, kendi çevresel gerekliliklerini ve ulusal önceliklerini korurken önerilen ortaklıkları faal tesislere dönüştürmesine bağlı.

Perak Nehri Boyunca Ne Yaşandı?

Kasım 2025’teki askıya alma kararları, Malay Yarımadası’nın en uzun ikinci nehri olan Perak Nehri’ndeki parlak mavi suya ilişkin şikâyetlerin ardından geldi. İlk soruşturmalar, etkilenen nehir suyunun rengiyle örtüşen atık su deşarjlarının MCRE Resources Sdn Bhd tarafından işletilen nadir toprak elementi sahasında yapıldığını ortaya çıkardı.

Doğal Kaynaklar ve Çevre Bakanı Johari Abdul Ghani, parlamentoya yaptığı açıklamada soruşturmacıların madende kullanılan kimyasalları ve işletmenin bunları düzenleyici kurumlara doğru biçimde bildirip bildirmediğini incelediğini söyledi.

Soruşturma şu anda madencilik sürecinde kullanılan kimyasalların türüne ve bunun yetkililere bildirilen bilgilerle uyuşup uyuşmadığına odaklanıyor,

Sahadaki radyasyon ölçümü 13 bekereldi. Bu, ilk çevresel etki değerlendirmesinde izin verilen 1 bekerellik sınırın 13 katı, başka bir deyişle sınırın %1.200 üzerindeydi. Bekerel, radyoaktif etkinliği ölçer. Malezya’nın ikili uyum yaklaşımında belirli sayısal sınırlar, geçer-kalır ölçütü olarak ele alınıyor: bir eşiğin aşılması, başka bir yasama sürecine gerek kalmadan işletmenin askıya alınmasını tetikleyebiliyor.

MCRE, Çinli nadir toprak elementi şirketlerinin de kullandığı yerinde liç teknolojisinden yararlandı. Bu yöntemde, nadir toprak elementlerinin toplanabilmesi için yer altındaki yataklara kimyasal bir çözelti veriliyor. Soruşturmacıların kimyasal kullanımına odaklanması, önlemlerin merkezine sızıntıyı önleme, arıtma ve mevzuata uyumu yerleştirdi.

Reklam

Yaptırım kapsamında iki kalay madenciliği şirketi de yer aldı. Bu şirketlerin ihlalleri arasında atık su deşarjı, erozyon ve sediment kontrolündeki yetersizlikler ve kimyasal yönetimindeki eksiklikler vardı. Atık su, bir işletmeden çıkan sudur; erozyon ve sediment kontrol önlemleri ise bozulan toprağın su yollarına karışmasını önlemeye yardımcı olur.

Nadir toprak elementi işletmelerinin yakınındaki yerel balıkçılar, yukarı havzada kirliliğe işaret eden su kalitesi ve balık davranışlarındaki değişiklikleri bildirdi. Çevre aktivistleri de yer altı suları ve orman rezervleriyle ilgili kaygılarını dile getirdi. Perak olayı bu kaygıları acilen gündeme taşıdı ve çevre sınırları aşıldığında stratejik öneme sahip bir projenin dahi aniden askıya alınabileceğini gösterdi.

Kil Çıkarımı Nasıl Yapılıyor, Araştırmalar Ne Buldu?

Malezya, değerli ağır nadir toprak elementleri içeren önemli miktarda iyon adsorpsiyon kili yatağına sahip. Bu yataklarda nadir toprak elementleri kil parçacıklarına bağlı bulunuyor. Genellikle önemli miktarda radyoaktif toryum içeren sert kaya madenciliğiyle çıkarılan mineral yataklarıyla karşılaştırıldığında bu killerin radyoaktivitesi daha düşük.

İşletmeciler elementleri çoğunlukla yerinde liç yöntemiyle çıkarıyor. Amonyum sülfat ya da seyreltilmiş sülfürik asit içeren çözeltiler, mineralleri barındıran oluşumlara enjekte ediliyor. Serbest kalan nadir toprak elementleri toplanıp işleniyor. Yöntem, açık ocak madenciliğine kıyasla daha az kazı gerektiriyor ve yüzeydeki bozulmayı azaltabiliyor.

Enjekte edilen kimyasalların amaçlanan çıkarım alanının dışına çıkıp yer altı su kaynaklarına ulaşabilmesi nedeniyle yer altı suları temel kaygılardan biri olmayı sürdürüyor. Bu riskin nasıl yönetileceğini, çevre standartlarına uyumun yanı sıra sızıntıyı önleme ve arıtma sistemleri belirliyor.

Perak’taki Kenering pilot projesinde eyalet yetkilileri, belirlenen proje alanının yalnızca %4’ünün mineralleri geri kazanmak için sıvı kimyasal süreçler kullanan hidrometalurji tesisinin kurulması amacıyla temizlenmesi gerektiğini söyledi. Sektör destekçileri, kil çıkarımının geniş çaplı kazıyı önleyebileceğinin kanıtı olarak temizlenen bu küçük alanı gösteriyor.

Malezya Ulusal Üniversitesi ve Malezya Bilim Üniversitesi’nin Kenering’de yaptığı araştırmalar, radyoaktif maddeleri içeren faaliyetleri düzenleyen 1984 Atom Enerjisi Lisanslama Yasası kapsamında radyasyon riski bulunmadığını ortaya koydu. Araştırmalarda yer altı sularının ulusal kalite standartlarına uygun olduğu ve kimyasal sızıntıya ilişkin kanıt bulunmadığı da belirlendi.

Mineraloji ve çevre araştırmaları alanında uzmanlaşan Malezya Kelantan Üniversitesi doçenti Abdul Hafidz Yusoff, enjekte edilen kimyasalların belirlenen bölgenin dışına çıkıp çıkmadığını izlemek için araştırmacıların testler geliştirdiğini söyledi. Özellikle Perak Nehri olayının ardından çevre savunucuları güçlü denetim ve izleme çağrılarını sürdürüyor.

En Umut Vadeden Yataklar Koruma Altındaki Ormanların Altında

Terengganu, Kelantan, Perak, Kedah ve Pahang, nadir toprak elementi keşfi için en yüksek potansiyele sahip beş eyalet. Bu eyaletlerdeki yatakların %80’e kadarı, madenciliğin şu anda yasak olduğu kalıcı orman rezervlerinde bulunuyor.

Reklam

Terengganu’da Malezya’nın tahmini yataklarının %44,4’üne karşılık gelen 7,19 milyon ton rezerv bulunuyor; bunların %70’i orman rezervlerinde. Kelantan, ulusal toplamın %15,8’ine karşılık gelen 2,56 milyon ton rezerve sahip ve yatakların çoğu orman rezervlerinde. Bu iki eyalet birlikte 9,75 milyon tonla ulusal tahminin %60,2’sini oluşturuyor; dolayısıyla orman politikası sektörün gelişiminde belirleyici bir rol oynuyor.

Kalıcı orman rezervleri, 1984 Ulusal Ormancılık Yasası kapsamında koruma ve sürdürülebilir ormancılık amacıyla belirleniyor. Yasa, ulusal açıdan önemli değere sahip olduğu değerlendirilen maden yatakları için rezerv alanının bir bölümünün koruma statüsünden çıkarılmasına izin veriyor. Malezya’nın orman örtüsünü %50’de tutma taahhüdünün sürmesi için başka bir yerde eşdeğer büyüklükte alanın orman olarak belirlenmesi gerekiyor.

Dünya Doğayı Koruma Vakfı’nın Malezya’daki ortak kuruluşu Friends of the Earth Malaysia’nın başkanı Meenakshi Raman, koruma altındaki bir alanın kâğıt üzerinde başka bir alanla değiştirilmesinin ekolojisinin yerini tutamayacağını savunuyor.

Çevre açısından hassas alanların ve ekosistemlerin yeri kolayca doldurulamaz. Çabalar, koruma bölgelerini küçültmeye değil genişletmeye odaklanmalı.

Kuruluşu; kalıcı orman rezervlerinde, çevre açısından hassas alanlarda, su toplama havzalarında, su havzalarında, biyolojik çeşitliliğin yoğun olduğu çekirdek bölgelerde ve yerli halkların geleneksel topraklarında nadir toprak elementi madenciliğinin federal düzeyde zorunlu ve hukuken uygulanabilir bir yasayla yasaklanmasını istiyor. Su toplama havzaları ve su havzaları, yağmurun ve akarsuların ortak bir su sistemini beslediği alanlardır.

Doğal Kaynaklar ve Çevresel Sürdürülebilirlik Bakan Vekili Datuk Seri Johari Abdul Ghani, Ağustos 2025’te federal çevre ve güvenlik araştırmaları tamamlanana kadar kalıcı orman rezervlerinde nadir toprak elementi madenciliğine izin verilmeyeceğini söyledi. Buna rağmen yasadışı faaliyetler bildirildi. Bunlar arasında yetkililerin baskın düzenlediği Hulu Perak’taki Bintang Hijau Orman Rezervi’nde yürütülen madencilik faaliyetleri de bulunuyor.

2029’a Kadar Sürecek Araştırma ve Hükümetler Arasında Bölünmüş Kurallar

Federal araştırma beş yıl sürecek ve madencilik öncesindeki, sırasındaki ve sonrasındaki koşulları izleyecek. Araştırmanın aşamaları, hassas bölgelerde faaliyetlerin güvenli biçimde sürdürülüp sürdürülemeyeceğini değerlendirmek için sıradaki tarihli dönüm noktalarını oluşturuyor.

  • 2024-2025: Araştırmanın madencilik öncesi aşamasında başlangıç koşulları inceleniyor.
  • Ağustos 2025: Johari, çevre ve güvenlik araştırmaları tamamlanana kadar kalıcı orman rezervlerinde madenciliğin yasaklı kalacağını açıkladı.
  • Ekim 2025: Malezya, ABD’yle kritik mineraller anlaşması imzaladı.
  • Kasım 2025: Nehirle ilgili şikâyetler ve düzenleyici kurumların tespitlerinin ardından yetkililer Perak’taki nadir toprak elementi işletmesini ve iki kalay madenini askıya aldı.
  • 2026-2027: Federal araştırmada madencilik aşaması inceleniyor.
  • 2028-2029: Araştırmada madencilik sonrasındaki koşullar inceleniyor.
  • 2030: Malezya yılda 30.000 ton üretimi ve madencilikten mıknatıs üretimine uzanan eksiksiz bir zincir kurmayı hedefliyor.

Malezya’nın federal yapısı, madencilik onaylarının ve ruhsatlarının hem eyalet hem de federal yetkililerden alınmasını gerektiriyor. Farklı sorumluluklar ve öncelikler, çevre koruma tedbirlerinin tutarsız uygulanmasına yol açtı. Gelir elde etmek isteyen eyalet hükümetleri, arazi ve ormanları tümüyle koruma altındaki alanlar olarak belirlemeye daha az istekli olabilir.

Reklam

Malezya Kırsal Tüketiciler ve Ekoloji Kuruluşu Genel Sekreteri M.S. Anuar Mahmod, koruma altındaki bölgelerde nadir toprak elementi madenciliğini ve aramalarını yasaklayan, istisnaları kaldıran açık yasal değişiklikler yapılması çağrısında bulundu. Önerileri 1974 Çevre Kalitesi Yasası, Ulusal Ormancılık Yasası ve 1976 Şehir ve Ülke Planlama Yasası’nı kapsıyor.

Anuar ayrıca, madenciliğe kapalı bölgeleri gösteren ve federal düzeyde koordine edilen, halkın erişebileceği entegre bir dijital haritayla desteklenen ulusal bir kayıt sistemi oluşturulmasını savunuyor. Böyle bir sistem koruma altındaki alanların sınırlarını topluluklara, işletmecilere ve düzenleyici kurumlara açıkça gösterebilir.

Bazı eyaletler pilot projeleri ve kalkınma planlarını benimsedi; bazıları ise daha sıkı korumaları sürdürdü. Bu farklılık yatırımcılar ve işletmeciler açısından belirsizlik yaratıyor, çevre korumasını da kısmen yerel denetime bağlı hâle getiriyor. Perak’taki askıya alma kararları, ihlaller meydana geldiğinde federal hükümetin müdahale etmeye hazır olduğunu gösterdi.

Sektör, Yüzeydeki Etkinin Sınırlı Tutulabileceğini Söylüyor

Malezya Maden Odası’nda teknik danışmanlık yapan profesyonel jeolog Teoh Lay Hock, ormanların ekolojik hassasiyet açısından birbirinden farklı olduğunu savunuyor. Düzenlemeye tabi, yerinde liç yöntemiyle yürütülen ve katı standart işletme prosedürlerine uyan madenciliğin ekolojik değeri daha düşük alanlarda korumayla bir arada var olabileceğine inanıyor. Sektör temsilcileri, karar sürecinin uzamasının kalkınmayı geciktireceğini ve ciddi ekonomik kayıplara yol açacağını da savunuyor.

Sektör hesaplamalarına göre yılda 7.000 ton nadir toprak elementi karbonatı üreten tipik bir maden yaklaşık 2.000 hektarlık alan kaplıyor; ancak çöktürme tankları ve ilgili altyapı için yalnızca küçük bölümler temizleniyor. Bu üretim düzeyinde sektörün 2030 için önerdiği yıllık 70.000 ton hedefe ulaşmak, ülke genelinde yaklaşık 10 maden gerektirir.

Sektör temsilcileri, faaliyetlerin sınırları içinde tutulduğu ve alanların gerektiği gibi rehabilite edildiği varsayımıyla, 20 yıllık üretimin kalıcı orman rezervlerinin yalnızca %0,003’ünü etkileyeceğini tahmin ediyor. Savundukları temel nokta, çıkarım için kullanılan geniş alanla fiziksel olarak temizlenen daha küçük alan arasındaki fark.

Malaco Mining Sdn Bhd Yönetim Kurulu Başkanı Datuk Sia Hok Kiang, madencilik başlamadan önce kapsamlı biçimde değerlendirilmesi gereken çeşitli koşullara dikkat çekiyor: yerel ürünler ve arazinin mevcut ekonomik kullanımları üzerindeki etki, yamaçların stabilitesi, toprağın kalitesi, yer altı suyu kalitesi ile bitki ve hayvanlar.

Malaco, sürdürülebilir madencilik teknolojisi için Perak hükümetiyle bir pilot proje üzerinde çalışıyor. Şirketin yaklaşımı ağaçların kesilmesini önlemeyi, yüzeyde temizlenecek alanı sınırlamayı ve amonyum sülfat yerine çevreye daha az zarar veren liç maddeleri kullanmayı amaçlıyor.

Sektör destekçileri ayrıca işletme sırasında veya sonrasında bitki örtüsünü ve ekolojik işlevleri eski hâline getiren aşamalı rehabilitasyon çağrısı yapıyor. İşletmecilerin sorunlar ortaya çıktığında faaliyetlerini uyarlamasının veya duraklatmasının zorunlu olduğu, su kalitesinin, toprağın durumunun ve biyolojik çeşitliliğin gerçek zamanlı olarak sürekli izlenmesini, raporlanmasını ve doğrulanmasını savunuyorlar. Bu önlemlerin su toplama ormanları gibi hassas alanları bile koruyabileceğini öne sürüyorlar.

Reklam

Bukit Merah’daki Radyoaktif Atıkların Mirası

Malezya’daki tartışmalar, Perak eyaletinin Bukit Merah bölgesindeki Asian Rare Earth deneyiminin etkisi altında. Tesis, Mitsubishi Chemical ile Malezyalı bir şirketin ortak girişimiydi. Tesisin geçmişinde 1980’lerden 1992’de bildirilen kapanışına kadar süren faaliyetler ve toryum içeren radyoaktif atıkların yasadışı biçimde bertaraf edilmesiyle bağlantılı 1994’teki kapatılması yer alıyor.

Toryumun yarı ömrü yaklaşık 14 milyar yıldır; yani bir miktar toryumun yarısının bozunması bu kadar zaman alır. Bukit Merah, Asya’nın en büyük radyoaktif atık temizleme sahalarından biri hâline geldi. Yerel hekimler, tesisten kaynaklanan toryum kirliliğinin yakındaki sakinler arasında lösemi, akciğer kanseri, pankreas kanseri ve başka hastalıklarda artışa yol açtığını bildirdi.

Bu deneyim, özellikle radyoaktif atık ve olası sağlık etkileri konusunda yeni nadir toprak elementi projelerine yönelik kalıcı bir kuşku yarattı. Fukushima nükleer santralinde 2011’de meydana gelen kaza, Malezya’da radyoaktif maddeler veya atıklarla ilgili faaliyetlere yönelik kamuoyu kaygısını artırdı.

Lynas tesisine karşı çıkan bir yurttaş grubuna liderlik eden emekli öğretmen Tan Bun Teet, itirazını işlemenin kendisinden çok tesisin konumuna ve atıkların depolanmasına yöneltti.

Nadir toprak elementlerinin işlenmesine karşı değiliz,

Yalnızca uygun olmayan yer seçimine ve atıkların nasıl depolanacağına karşıyız.

Tan’ın Save Malaysia, Stop Lynas! adlı kuruluşu, zehirli atık suların yer altı sularına karışması ve bataklık kıyı şeridine her sonbahar gelen muson yağmurlarına maruz kalan depolama havuzları konusunda kaygılarını dile getirdi. Gebeng tesisi, 600.000 nüfuslu Kuantan kentinin 12 mil uzağında, geri kazanılmış bataklık arazisi üzerindeki bir sanayi bölgesinde bulunuyor.

Bu kaygılar, beklenen ekonomik getirileri önemli olsa bile radyoaktif yan ürün üreten projeler açısından siyasi zorluklar yaratıyor. Malezya’nın mevcut planları, hem yeni yatakların kimyasal özelliklerini hem de geçmişteki atık yönetimi başarısızlıklarının kamuoyunda bıraktığı izleri dikkate almak zorunda.

Çin’deki Temizlik Maliyetleri ve Avustralya’daki Rafineri Ne Gösteriyor?

Çin’in üstünlüğü, geniş çaplı çevresel zararla birlikte gelişti. Nadir toprak elementi madenciliği ve rafinajının su kaynakları üzerindeki etkilerine ilişkin 2014 tarihli bir değerlendirme, Çin’in güneyindeki nadir toprak elementi rafinaj sanayisinin yoğunlaştığı Dongjiang Nehri havzasının küçük bir bölümünde, yani %10’dan azında, temizlik maliyetinin yaklaşık 314 milyon dolar olduğunu tahmin etti.

Çin Sanayi ve Bilgi Teknolojileri Bakanlığı, 2019’da ülke genelindeki yasadışı maden sahalarının temizlenmesinin 5,5 milyar dolara mal olacağını tahmin etti. Bu rakamlar, kirliliğin bir madenin işletme ömrünün çok ötesine uzanan maliyetler bırakabileceğini gösteriyor.

Çin’in en büyük nadir toprak elementi projesi Bayan Obo, 40 yılı aşkın süredir faaliyet gösteriyor. Atık havuzu 11 kilometrekarelik bir alanı kaplıyor; bu, New York’taki Central Park’ın yaklaşık üç katı büyüklüğünde. Havuzda yüksek toryum yoğunluğu içeren zehirli çamur bulunuyor.

Reklam

Çin Devlet Konseyi, nadir toprak elementi faaliyetlerinden kaynaklanan çevre sorunlarının giderek ağırlaştığını şu ifadeyle tanımladı:

giderek daha ciddi boyutlara ulaşıyor

Konsey; yüzeydeki bitki örtüsünde ağır hasar, toprak erozyonu, kirlilik, asitleşme ve gıda ürünlerinde verimin düşmesi ya da üretimin tamamen durması sorunlarına dikkat çekti. Çin’in çevre kurallarını sıkılaştırması ve kirletici bazı rafinaj yöntemlerinin Myanmar gibi komşu ülkelere taşınması, çevre kısıtlamalarının sanayi faaliyetlerinin nerede yürütüleceğini nasıl etkileyebildiğini gösteriyor.

Avustralya, farklı bir düzenleyici ortam sunuyor. Lynas, vergi teşviklerinden yararlandığı için Avustralya minerallerini Malezya’da işlemeyi tercih etti. Avustralya’nın çevre standartları çok daha sıkı; ülke, daha güçlü çevre korumalarıyla kendi işleme kapasitesini de geliştiriyor.

Iluka Resources, Batı Avustralya’da ülkenin ilk nadir toprak elementi rafinerisini inşa ediyor. Tesis, sıfır sıvı deşarjı sağlayacak şekilde tasarlandı; yani hiçbir aşamada çevreye su bırakmayacak. Malezya açısından bu deneyimler, hem kirliliğin maliyetini hem de atık kontrol sistemlerinin tasarımını sanayi planlamasının merkezine taşıyor.

Topluluklar, Yeniden Kullanım ve Minerallerin Pazara Kadar İzlenmesi

Pahang’daki Pos Lanai’den Orang Asli aileleri, ana su kaynaklarının kirlenmesinden endişe ettikleri için 2019’dan bu yana bir nadir toprak elementi madenciliği projesine karşı çıkıyor. Olası yerinden edilme ve geleneksel geçim kaynaklarının kesintiye uğraması, çevre tartışmasına sosyal riskleri de ekliyor. Etkilenen topluluklarla istişare ve adil tazminat, geliştiricilerin ve hükümetlerin karşı karşıya olduğu zorluklar arasında.

Malezya’nın iş stratejisi, özellikle radyoaktif atık sorunları sert kaya yataklarına kıyasla daha sınırlı olan yerel iyon adsorpsiyon kili yataklarına odaklanıyor. Şirketler, çıkarım yöntemlerinin yanı sıra işleme yan ürünlerini tarım ve inşaatta kullanılabilecek malzemelere dönüştürme yolları da araştırıyor.

Malaco’nun Perak’ta ayrıştırma teknolojisini sergilediği tesiste, katı artık üretmeyen farklı bir kimyasal yöntem kullanılıyor. Tek atık, yan ürün olarak kullanılabilen bir gübre çözeltisi. Bu yaklaşım, malzemelerin atılmak yerine yeniden kullanıldığı döngüsel ekonomi stratejisinin bir parçası.

Malezya ayrıca nadir toprak elementi malzemelerini madenden nihai ürüne kadar izleyen sistemler üzerinde çalışıyor. Benzer sistemler diğer kritik mineraller için de geliştiriliyor. Bu sistemlerin amacı yasal, etik ve çevresel standartları doğrulamak; alıcı ve hükümetlere malzemelerin nasıl üretildiği konusunda daha fazla görünürlük sağlamak.

Uluslararası yatırımcılar ve teknoloji ortakları, iş birliği yapmadan önce çevresel performansın kanıtlanmasını giderek daha fazla talep ediyor. Perak’taki askıya alma kararı, bir projenin stratejik değeri ne olursa olsun denetimin üretimi aksatabileceğini gösteriyor. Tutarlı düzenlemeler, Malezya’nın çevresel, sosyal ve yönetişim standartlarına (ESG) odaklanan yatırımcılar nezdindeki güvenilirliğini de artırabilir.

Federal araştırma ve orman kısıtlamalarının sürmesi bazı ekonomik getirileri geciktirebilir; ancak geri döndürülemez zararları ve toplumsal çatışmaları önlemeye yönelik bilgi sağlayabilir. Malezya’nın karşı karşıya olduğu pratik zorluk açık: işleme becerilerini geliştirmek, pazarları ve yatırımı güvence altına almak, suyu ve ormanları korumak ve vaat edilen koruma önlemlerinin bir işletmenin tüm ömrü boyunca etkili olmasını sağlamak.

Öne Çıkanlar

  • Malezya’nın tahmini 16,2 milyon ton nadir toprak elementi yatağı 747 milyar RM (160 milyar dolar) değerinde.
  • Hükümet, 2030’a kadar yılda 30.000 ton üretimi ve madencilikten mıknatıs üretimine uzanan eksiksiz bir zincir kurmayı hedefliyor.
  • Malezya, Gebeng’deki Lynas işleme tesisine ev sahipliği yapıyor ve pilot projelere yönelik istisnalar dışında ham nadir toprak elementi ihracatını yasakladı.
  • Nehir kirliliği şikâyetleri ve düzenleyici kurumların tespitleri sonrasında Kasım 2025’teki bir yaptırım kapsamında Perak’taki nadir toprak elementi işletmesi ve iki kalay madeni askıya alındı.
  • Nadir toprak elementi sahasındaki radyasyon ölçümü, izin verilen 1 bekerellik sınır karşısında 13 bekerel düzeyine ulaştı.
  • Yatakların %80’e kadarı, potansiyeli en yüksek beş eyaletteki kalıcı orman rezervlerinde bulunuyor.
  • Federal çevre ve güvenlik araştırmaları 2029’a kadar sürerken kalıcı orman rezervlerinde madencilik yasaklı olmaya devam ediyor.
  • Malezya, Ekim 2025’te ABD’yle kritik mineraller anlaşması imzaladı ve Çinli bir ortağın yer alacağı rafineri için ilk aşama görüşmeler yürütüyor.
  • Kil çıkarımı yüzeyde temizlenen alanı azaltabilir; kimyasalların kontrolü, yer altı sularının korunması, atık yönetimi ve topluluklara yönelik önlemler temel kaygılar olmayı sürdürüyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir