Satışlar Düşerken ve Çalışan Sayısı Azalırken Malezya’nın Son Kibrit Fabrikası Üretimi Sürdürüyor

10 dakikalık okuma
Satışlar Düşerken ve Çalışan Sayısı Azalırken Malezya’nın Son Kibrit Fabrikası Üretimi Sürdürüyor

Bir zamanlar hareketli olan fabrikayı 30 işçi ayakta tutuyor

Kelantan Kibrit Fabrikası, bir dönem üç vardiyada yaklaşık 1.000 kişiyi istihdam ediyordu. 8 Aralık 2025 itibarıyla Kota Bharu yakınlarındaki tesiste yaklaşık 25 ila 30 kişi çalışıyordu. Fabrika müdürü, satışların otuz yıl öncesine kıyasla yüzde 50 ila 70 düştüğünü tahmin ediyor. Yine de siparişler gerektirdiğinde üretim hatları günde yaklaşık 96.000 kutu kibrit üretebiliyor.

İçindekiler
  1. Bir zamanlar hareketli olan fabrikayı 30 işçi ayakta tutuyor
  2. İthal kibritlerle başlayan bir işletme
  3. Hâlâ kimler kibrit alıyor?
  4. Kutuların ardındaki insanlar
  5. Tahtadan bitmiş kibrit kutusuna
  6. Fabrika neden artık Çin’e dayanıyor?
  7. Sadık müşterileri olan küçük markalar
  8. Bir turizm programı olmadan ziyaretçi çekiyor
  9. Kapanma ihtimali ve devam etmek için nedenler
  10. Öne çıkanlar

1933’te Sungai Keladi’de kurulan fabrika, Malezya’da üretime devam eden son kibrit üreticisi olarak kabul ediliyor. Varlığını sürdürmesini, kırsal haneler, aşçılar, oteller ve gündelik işlerde kibrit kullanmayı tercih eden müşterilerden oluşan küçük ama devamlı bir pazara borçlu.

Meslektaşlarının Matchstick Wee diye tanıdığı 76 yaşındaki müdür, fabrikada otuz yılı aşkın süredir çalışıyor. Avlunun günün her saatinde işçilerle dolu olduğu zamanları hatırlıyor. En yoğun dönemlerden bugüne yaşanan değişimi anlatırken şöyle dedi:

Eskiden üç vardiya işçimiz vardı; şimdi halimize bakın, geriye sadece 30 kişi kaldı.

Kullan-at çakmaklar, kibrite yönelik gündelik talebin büyük bölümünü ortadan kaldırdı. Yerel kereste kıtlığı ile ağaç kesimi ve işleme kurallarının sıkılaşması da fabrikanın malzeme alımını değiştirdi ve hammaddelerin çoğunu Çin’den ithal etmesini zorunlu kıldı.

Kota Bharu’nun kıyısındaki alçak fabrika kompleksi hâlâ üretimde. Konveyörler, onlarca yıldır pek değişmeyen bir iş akışı içinde çubukları ve kutuları taşıyor. Makinelerin tıkırtısı ve hafif kükürt kokusu, küçülmüş ama kapanmamış bir işletmenin alametleri.

Ziyaretçiler artık fabrikaya başka bir hareketlilik de getiriyor. Randevusuz gelen otobüsler ve otomobiller, içeriyi görmek, fotoğraf çekmek ve eve götürmek üzere birkaç kutu satın almak isteyen insanları taşıyor. Ziyaretçilerin merakı, Malezya sanayisinin ayakta kalmış bu parçasını düzenli müşterilerinin ötesinde bir kitleyle buluşturuyor.

Reklam

İthal kibritlerle başlayan bir işletme

Fabrikanın kökeni, yerel olarak kibrit üretme fırsatını gören Mumbai’li bir tüccara dayanıyor. İşletmenin 1933’te Kota Bharu yakınlarındaki Sungai Keladi’de faaliyete geçtiği dönemde Malaya, kibrit kutularının çoğunu İsveç, Britanya, Japonya ve Çin’den ithal ediyordu.

İş insanı Tan Chon San’ın 1995’te devralmasından önce fabrikanın sahipliği birkaç kez değişti. Tesis savaş, bağımsızlık ve hızlı kentleşme dönemlerinden sağ çıktı; çevresindeki talep değiştikçe üretimini artırdı veya azalttı.

Malezya’da bir zamanlar birkaç kibrit fabrikası vardı. Perak Kibrit Fabrikası 1936’da açıldı, Sarawak’ta ise savaş sonrasında küçük bir işletme faaliyet gösterdi. İkisi de yirminci yüzyılda kapandı ve Malezya mutfaklarında bir zamanlar sıkça kullanılan küçük kutuları üretmeye Kelantan devam etti.

Fabrikanın ve daha geniş anlamda sektörün tarihinde öne çıkan bazı tarihler şöyle:

  • 1933: Kelantan Kibrit Fabrikası, Kota Bharu yakınlarındaki Sungai Keladi’de faaliyete geçti.
  • 1936: Perak Kibrit Fabrikası açıldı.
  • Savaş sonrasında: Sarawak’ta küçük bir kibrit işletmesi faaliyet gösterdi.
  • 1995: İş insanı Tan Chon San, Kelantan’daki fabrikayı devraldı.
  • 1998: Fabrika, Kuala Lumpur’da düzenlenen İngiliz Milletler Topluluğu Oyunları için hatıra kibritleri üretti.
  • 8 Aralık 2025 itibarıyla: Kelantan, yaklaşık 25 ila 30 çalışanıyla Malezya’da üretime devam eden son kibrit üreticisi olarak kabul edilmeye devam ediyordu.

Fabrikanın faaliyetlerini sürdürmesi, kendi geçmişiyle kıyaslandığında dikkat çekici. 25 ila 30 kişilik iş gücü, en yoğun döneminde istihdam ettiği yaklaşık 1.000 kişinin yüzde 2,5 ila 3’üne denk geliyor. Fabrikada hâlâ üç ana üretim hattı var, ancak bu hatlarda çalışanların sayısı eskisinin çok küçük bir bölümünü oluşturuyor.

Hâlâ kimler kibrit alıyor?

Kırsal haneler önemli bir pazar olmayı sürdürüyor. Kibritler gazlı ocakları, kömür ve gazyağı sobalarını, ayrıca sivrisinek kovucu bobinleri yakmak için kullanılıyor. Kasaba ve köylerdeki aşçılar da ocağın yakınında kutular bulunduruyor; küçük bir alev, sıradaki işi başlatmaya yetiyor.

Bir kutu ucuz ve ayrıca yakıt tedarik etmeyi gerektirmiyor. Ucuz çakmakların nemli sabahlarda çalışmadığı durumlarda da kibrit tercih edilebiliyor. Bu pratik kullanım alanları, kullan-at çakmaklar daha yaygın tercih hâline gelse de talebin neden sürdüğünü açıklamaya yardımcı oluyor.

Reklam

Oteller düzenli müşteriler arasında yer alıyor ve odalara kibrit kutuları koyuyor. Markalı kutular, konukların mum veya tütsü yakması için kullanılabiliyor. Fabrikanın kutuları ülke genelindeki mağazalara da ulaşmaya devam ederek ürünlerine Kelantan’ın ötesinde bir pazar sağlıyor.

Fabrika şefi Mahmod Mohd Nor, müşteri tercihlerini onlarca yıldır gözlemliyor. Sadık müşterilerin, tutarlı biçimde iş gören ve alışık oldukları bir ürüne hâlâ değer verdiğini söyledi:

Kibrit hâlâ işe yarıyor. İnsanlar ateş yakmak ve bazıları da sigara yakmak için kullanıyor. Kalitesi tutarlı; müşterilerin almaya devam etmesinin nedeni de bu.

Müdürün satışlarda yüzde 50 ila 70 düşüş olduğu yönündeki tahmini, talebin artık otuz yıl öncesinin yaklaşık yüzde 30 ila 50’si düzeyinde olduğu anlamına geliyor. Düzenli siparişler üretim hatlarını çalışır durumda tutuyor, ancak fabrika geçmişe kıyasla çok daha küçük bir pazara hizmet veriyor.

Kutuların ardındaki insanlar

Çalışanların çoğu yetişkin hayatını fabrikada geçirmiş. İşleri; malzemeleri elleçlemekten üretimi kontrol etmeye, bitmiş kutuları ayırıp etiketlemeye kadar tekrarlanan ve dikkat gerektiren görevlerden oluşuyor.

55 yaşındaki Siti Mazenah, fabrikada en uzun süredir çalışanlardan biri. Kibrit kutularını etiketleyip ayırıyor ve pazartesiden cumaya, yaklaşık 09.00’dan 16.00’ya kadar düzenli saatlerde çalışıyor. Farklı görevlere geçebilme ve üretimin çeşitli aşamalarını öğrenme fırsatına değer veriyor.

Siti, işinde sevdiği yanları şöyle anlattı:

Burada çalışmayı seviyorum. İstersek görev alanımızı değiştirmemize izin veriyorlar ve süreçler hakkında çok şey öğreniyorum.

Öngörülebilir çalışma saatleri işin cazibesinin bir parçası ve birçok fabrikada buna nadiren rastlanıyor. Çalışanların vardiyalarıyla tesisin haftalık çalışma düzeni aynı değil: Siti gibi çalışanlar hafta içi mesai yaparken fabrika, siparişlere bağlı olarak haftada altı gün çalışabiliyor.

26 yaşındaki Fakhrul Syahmi, tesisteki az sayıdaki genç işçiden biri. Evlendikten sonra işe girdi ve fabrikanın hâlâ çalıştığını öğrenince şaşırdı. Arkadaşları fabrikanın çoktan kapandığını sanıyordu.

Arkadaşlarının işine verdikleri tepkiyi anlatan Fakhrul şöyle dedi:

Arkadaşlarım bile bu kibrit fabrikasında çalıştığımı söylediğimde şaşırdı. Kapandığını sanıyorlardı.

Reklam

Tahtadan bitmiş kibrit kutusuna

Fabrikanın üç ana üretim hattı var: Biri kibrit çöplerini, diğeri kutuları üretiyor; üçüncüsü ise paketlemeyi yapıyor. Sevkiyata hazır bir kutu ortaya çıkmadan önce her hatta malzemeler birkaç aşamadan geçiyor.

Kereste, levha veya çıta hâlinde geliyor. Uygun yerel kereste kıt olduğu için malzemelerin çoğu artık Çin’den ithal ediliyor. Makineler çıtaları ince parçalara kesiyor. Çöpler kurutulup daldırma işlemi için raflara ayrılıyor; böylece yanmalarını sağlayacak maddelerin uygulanmasına hazırlanıyor.

Alevin kibrit boyunca ilerleyebilmesi için her çöpe ince bir mum tabakası sürülüyor. Ardından uç, sıcak ve parlak yanan bir macuna batırılıyor. Standart bir emniyet kibritinin başı oksitleyici, dolgu maddeleri ve bağlayıcılardan oluşuyor. Oksitleyici, yanma tepkimesine yardımcı olurken diğer bileşenler kibrit başının biçimini almasını ve bir arada durmasını sağlıyor.

Kibrit başı, kutunun yan tarafındaki sürtünme yüzeyine sürtüldüğünde tutuşuyor. Tutarlılık büyük önem taşıyor: Fazla ıslak macun, ufalanan bir kibrit başına yol açabilir; fazla kuru macun ise tutuşmaz. İşçiler numuneleri sürekli test ediyor ve zayıf partileri ayırıyor.

Kartonun üretim süreci farklı ilerliyor. Karton kesilip kutu hâline getiriliyor, üzerine etiket yapıştırılıyor ve yanlarından birine kibritin sürtüleceği şerit ekleniyor. İşçiler kartonları elle kontrol edip bitmiş kutuları yüksek bir depolama silosuna yerleştiriyor. Kutular, sevkiyattan önce hasar görmemeleri için burada bekletiliyor.

Talebin zirve yaptığı dönemlerde hatlar günde yaklaşık 96.000 kutu üretebiliyor. Her kutu yaklaşık 20 milimetre yüksekliğinde ve yaklaşık 50 kibrit çöpü alıyor. Bu hesaba göre bir günlük üretim yaklaşık 4,8 milyon kibrit çöpü içeriyor; bu da tanıdık ve küçük bir ev eşyasının tam bir üretim vardiyasında nasıl büyük miktarlara ulaştığını gösteriyor.

Fabrika neden artık Çin’e dayanıyor?

Kereste bir zamanlar Kota Bharu yakınlarındaki ormanlardan sağlanıyordu. On yıllar süren kalkınma ve ağaç kesimiyle işlemesine yönelik daha sıkı kurallar, uygun yerel malzemenin bulunabilirliğini azalttı.

Kibrit çöpü için kullanılan ahşabın düzgün bir damar yapısına ve homojen bir dokuya sahip olması gerekiyor; böylece ince parçalar kurutma ve daldırma sırasında ayrılmıyor. Uygun ağaç türleri artık yerelde daha az bulunuyor. Gerekli özellikleri taşıyan kereste ise çoğu zaman daha yüksek gelir getiren işlerde kullanılıyor.

Reklam

Çin’den yapılan ithalat, fabrikanın çalışmayı sürdürmesini sağladı. Ancak kibrit kutularının maliyetini nakliye ücretleri ve döviz kurlarındaki dalgalanmalar da dâhil olmak üzere fabrika kapısının çok ötesindeki giderlere duyarlı hâle getiriyor. Ahşabın taşınma veya satın alınma maliyetindeki bir değişiklik, düşük fiyata satılan ürüne yansıyor.

Kimyasal girdiler, enerji ve ambalaj da pahalandı. Yöneticiler bu artışları karşılamak için fazla payları olmadığını söylüyor; ancak fiyatları çok yükseltmek, hâlâ kibriti koliyle alan kırsal kesimdeki müşterileri uzaklaştırabilir.

Dolayısıyla fabrika iki yönden baskı altında: Bir kuşak öncesine göre daha az satış yapıyor ve her kutunun üretiminde gereken malzemelerin maliyeti artıyor. Ürünü uygun fiyatlı tutmak önemli; çünkü kalan müşteriler kibriti çoğunlukla gündelik ev işlerinde kullanıyor.

Sadık müşterileri olan küçük markalar

Kelantan’ın kibrit kutularında, birçok Malezyalının tanıdığı tasarımlar yer alıyor. Fabrika Tiger Head ve Two Tigers markalarının yanı sıra Cap Lada (Acı Biber Markası), Cap Helang (Kartal), Cap Keris (Hançer), Cap 99 ve Cap Bintang (Yıldız) gibi markaları da üretti.

Kaplanlar, kartallar ve hançerler, Malaya’da ve daha sonra Malezya’da kibrit kutularının tanıdık motifleri hâline geldi. Canlı kırmızı ve sarı renkler, etiketleri mağaza raflarında hâlâ dikkat çekici kılıyor. Bu küçük basılı dikdörtgenler, üretildikleri yer ve dönemlere dair izleri de koruyor.

Kibrit kutusu etiketi ve benzeri ürünleri toplayanlar filumenistler olarak biliniyor. Farklı dönemlerden tasarımları takas edip arşivliyor; böylece ambalaj, gündelik kullanım amacı sona erdikten sonra da ikinci bir yaşam kazanıyor.

Fabrikanın hatıra ürünleri arasında 1998’de Kuala Lumpur’da düzenlenen İngiliz Milletler Topluluğu Oyunları için üretilen kibritler de var. Bu özel üretimler, mağazalara ve otellere gönderilmeye devam eden sıradan markalı kutuların yanında yer alıyor.

Bazı Malezyalılar için bir Cap Lada veya Cap Helang kutusunu açmak, alev sağlamanın yanı sıra bir anıyı da canlandırıyor. Bu bağ, bir çakmağın yaklaşık bir koli kibrit fiyatına alınabildiği günümüzde bile ürüne duyulan ilgiyi ayakta tutuyor.

Reklam

Bir turizm programı olmadan ziyaretçi çekiyor

Fabrika, şirket burayı hiçbir zaman resmî bir müzeye dönüştürmemiş olsa da Kelantan’ı gezenlerin uğradığı yerlerden biri hâline geldi. Çalışanlar kapı aralıklarından içeri bakan ve makinelerin nasıl çalıştığını soran insanlara alışık.

Ziyaretçiler çoğu zaman haber vermeden otobüsle veya otomobille geliyor. Fotoğraf çekmek, üretimi görmek ve hatıra olarak birkaç kutu almak istiyorlar. Wee, bu plansız ziyaretlerin sık gerçekleşebildiğini ve bazen çok sayıda kişinin geldiğini söyledi:

Öylece, hiç beklemediğimiz anda çıkageliyorlar. Her gün geliyorlar. Bazen çok kalabalık oluyorlar.

Kota Bharu aynı zamanda batik ve songket dokumacılığı, ahşap oymacılığı, wau uçurtması yapımı ve wayang kulit gölge oyununun merkezlerinden biri. Kibrit fabrikası, gündelik kullanım için ürünler üreten bir sanayi işletmesi olmayı sürdürürken bu daha geniş el sanatları ve gelenekler dünyasının bir parçası.

Fabrikanın çekiciliği, üretimin sürmesinden kaynaklanıyor: Makineler hâlâ ürün çıkarıyor, işçiler hâlâ kontrol edip paketliyor ve müşteriler hâlâ sipariş veriyor. Halkın ilgisi, resmî bir turizm planı olmadan üretimle yan yana varlığını sürdürüyor.

Kapanma ihtimali ve devam etmek için nedenler

Fabrikanın geleceğine ilişkin uyarılarda, talebin daralmayı sürdürmesi hâlinde üç ila beş yıl içinde kapanabileceği belirtiliyor. Herhangi bir kapanma tarihi açıklanmadı. Endişelerin merkezinde düşen satışlar, az sayıda çalışan, eskiyen ekipman ve ithal kerestenin maliyeti bulunuyor.

Otellerden ve geleneksel pazarlardan gelen düzenli işler, üretim hacmini korumanın bir yolu. Koleksiyoncular ve turizm ortakları için yapılacak özel üretimler, yeni ekipmana büyük harcama yapmadan daha yüksek gelir sağlayabilir. Bunlar, işletmeyi desteklemek için değerlendirilebilecek yollar; faaliyetlerde yapılacağı duyurulmuş değişiklikler değil.

Beceri aktarımı programları, çıraklık imkânları ve geleneksel el sanatı olarak tanınma da sabır ve titizlik gerektiren bu işe genç çalışanları çekmeye yardımcı olabilir. Tesiste genç çalışanların sayısı az olsa da Fakhrul’un varlığı, gençlerin işe katıldığını gösteriyor.

Otuz yılı aşkın süredir fabrikada bulunan Wee, tesisi pratik bir yaklaşımla yönetmeye devam ediyor. Belirsiz geleceği sorulduğunda müdür, şimdilik ne yapmayı düşündüğünü şöyle anlattı:

Ne kadar süreceğini bilmiyorum. Şimdilik çalışmaya devam edeceğim.

Fabrikanın faaliyetine devam etmesi, üretim maliyetlerindeki artışı karşılamaya yetecek sayıda müşterinin ucuz bir ürünü satın almasına bağlı. Tanıdık markaları, deneyimli çalışanları ve ziyaretçilerin ilgisi devam etmesi için nedenler sunuyor; ancak talepteki düşüş işletme üzerindeki temel baskı olmayı sürdürüyor.

Öne çıkanlar

  • 1933’te Kota Bharu yakınlarındaki Sungai Keladi’de kurulan Kelantan Kibrit Fabrikası, Malezya’da üretime devam eden son kibrit üreticisi olarak kabul ediliyor.
  • Üç vardiyada çalışan yaklaşık 1.000 kişilik iş gücü, yaklaşık 25 ila 30 çalışana düştü.
  • Fabrika müdürü Matchstick Wee, satışların otuz yıl öncesine kıyasla yüzde 50 ila 70 düştüğünü tahmin ediyor.
  • Siparişler gerektirdiğinde fabrika günde yaklaşık 96.000 kutu üretebiliyor; her kutuda yaklaşık 50 kibrit bulunuyor.
  • Uygun yerel kereste kıtlığı ve ağaç kesimi ile işleme kurallarının sıkılaşması nedeniyle hammaddelerin çoğu Çin’den geliyor.
  • Kırsal haneler, aşçılar ve oteller kibrit almaya devam ederken koleksiyoncular ve ziyaretçiler kutulara ve tasarımlarına değer veriyor.
  • Markalar arasında Tiger Head, Two Tigers, Cap Lada, Cap Helang, Cap Keris, Cap 99 ve Cap Bintang yer alıyor.
  • Talep düşmeyi sürdürürse üç ila beş yıl içinde kapanma ihtimali gündeme geldi, ancak herhangi bir kapanma tarihi açıklanmadı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir