Pekin’deki kutlamanın ardındaki sert gerçek
Çin’in kadın haklarında otuz yıllık ilerlemeyi kutlaması, birbirinden keskin biçimde ayrılan iki tabloyu gözler önüne serdi: Kendini eşitliğin küresel savunucusu olarak sunan bir hükümet ve hesapları kapatılan, örgütlenmeleri kısıtlanan, hapis cezalarıyla karşı karşıya kalan bağımsız feministler.
İçindekiler
- Pekin’deki kutlamanın ardındaki sert gerçek
- Çin dünyaya ne sundu?
- 1995 konferansından daha sıkı denetime
- Bağımsız örgütlenme neden denetim çekiyor?
- Çevrim içi ifade yasaklar ve tacizle karşılaşıyor
- Evlilik ve çocuk sahibi olma ulusal önceliğe dönüşüyor
- Yasal kazanımlar uygulamada eşitsizlikle karşılaşıyor
- Hapis cezaları kişisel bedeli artırıyor
- Zincirli Kadın davası talepleri canlı tutuyor
- Filmler ve komedi feminist fikirlere izleyici kazandırıyor
- Küçük ağlar çalışmaları sürdürüyor
- Öne Çıkanlar
1995 Birleşmiş Milletler Dünya Kadın Konferansı’nın 30. yıl dönümü dolayısıyla Pekin’de düzenlenen küresel toplantıda Devlet Başkanı Şi Cinping; anne ölümlerindeki düşüşe, kadınların kamusal yaşama giderek daha fazla katılmasına ve Çin sınırlarının ötesindeki kadınlara yönelik yeni finansman desteğine dikkat çekti. Toplantıda Çin, 1995 konferansıyla özdeşleşen uluslararası taahhüt Pekin Deklarasyonu’nun hamisi olarak sunuldu.
Çin’de bağımsız savunuculuk alanı son on yılda daraldı. Cinsel tacize karşı bir kampanya planlayan beş aktivistin Mart 2015’te gözaltına alınması dönüm noktası oldu. O tarihten bu yana feminist gruplar kapanmaya zorlandı, etkili çevrim içi hesaplar ortadan kayboldu ve cinsiyet üzerine açık tartışmalar giderek daha fazla toplumsal istikrara tehdit olarak görüldü.
Siyasi temsilde de benzer bir tezat var. 2022’de belirlenen 24 üyeli Çin Komünist Partisi Politbürosu’nda hiç kadın yoktu. Bu, 1997’den bu yana ilk kez yaşandı. Öte yandan Çin, düşen doğum oranı ve hızla yaşlanan nüfusla karşı karşıyayken resmî mesajlarda kadınlar evliliğe, çocuk sahibi olmaya ve geleneksel aile sorumluluklarını üstlenmeye yönlendirildi.
Bu değişimler günlük kararları da etkiliyor: Bir kadının tacizi bildirip bildirmemesi, işverenine karşı çıkması, şiddet içeren bir evlilikten ayrılması ya da ayrımcılık hakkında kamuoyu önünde konuşması. Sağlık ve eğitim alanındaki kazanımlar ile yasal korumalar, bu hakların uygulanması için çaba gösteren kişilere yönelik kısıtlamalarla bir arada varlığını sürdürüyor.
Çin dünyaya ne sundu?
Şi, yıl dönümü toplantısında kadınların ilerlemesini ülkenin kalkınmasıyla ilişkilendirdi. Anne ölümlerindeki belirgin azalmaya işaret eden Çinli liderler, yoksulluğu azaltmaya yönelik süregelen çalışmaların yanı sıra kadınların yükseköğretime ve kamu yönetimine daha fazla katıldığını vurguladı.
Yetkililer, toplumsal cinsiyet eşitliğini toplumsal uyum, ekonomik canlılık ve ulusal yeniden canlanma için vazgeçilmez olarak nitelendirdi. Devlete bağlı kurumlar, bu başarıların kadınlarla erkekler arasında eşitlik vaat eden ilk anayasal taahhütler de dahil olmak üzere uzun süredir benimsenen ilkelerden kaynaklandığını belirtti.
Çin ayrıca BM Kadın Birimi’ne yeni bir katkı ve Küresel Güney’deki ülkelere yardım etmeyi amaçlayan ayrı bir fon açıkladı. Bu taahhütler, Pekin’i uluslararası kalkınmanın ortağı olarak öne çıkarırken kadınların ilerlemesini Çin’in küresel sorumluluk iddiasının daha geniş çerçevesine yerleştirdi.
Zirvenin mesajı, ülke içindeki kazanımları uluslararası yardımla birleştirdi: Yetkililere göre Çin’in yaklaşımı, ekonomik büyümeyi ve toplumsal istikrarı desteklerken kadınların ilerlemesine de katkı sağlayabilirdi. Bağımsız savunucular ise ülkede farklı bir soruyla karşı karşıya: Hükümet, kimin kampanya düzenleyebileceğini ve kamu taleplerinin nasıl dile getirilebileceğini sıkı biçimde denetliyor.
1995 konferansından daha sıkı denetime
1995 BM konferansı, kadın hakları konusundaki dünya çapındaki tartışmaların merkezine Pekin’i yerleştirdi. Kadınların tabandan başlayarak kampanyalar yürüttüğü yeni bir aktivizm dalgasına da Çin içinde ilham verdi.
Tüm Çin Kadınlar Federasyonu, resmî yapılar üzerinden erişim ve destek hizmetleri sunmayı sürdürüyor. Bu yapıların dışında faaliyet gösteren bağımsız gruplar ise giderek daha fazla denetime maruz kaldı. Zaman içinde parti devleti; kimlerin örgütlenebileceği, hangi mesajların yayılabileceği ve kampanyaların nerede yürütülebileceği konusundaki sınırları sıkılaştırdı.
O dönemdeki açılımdan bugünkü kısıtlamalara uzanan sürecin bazı önemli tarihleri şöyle:
- 1995: Pekin, BM Dünya Kadın Konferansı’na ev sahipliği yaptı ve Çin’de bağımsız feminist faaliyetlerin canlanmasına katkıda bulundu.
- Mart 2015: Polis, Uluslararası Kadınlar Günü öncesinde toplu taşımada cinsel tacizle ilgili çıkartmalar dağıtmayı planlayan Feminist Beşli’yi gözaltına aldı.
- 2016: Çin’in aile içi şiddetle mücadele yasası yürürlüğe girdi.
- 2018: Yetkililer, etkili Feminist Voices sosyal medya hesabını kapattı.
- 2022: Yeni belirlenen Politbüro’da hiç kadın yer almadı; Çin’in küresel cinsiyet eşitsizliği sıralamasındaki yeri alt üçte birlik dilime geriledi.
- 2023: Şi, evlilik ve doğum konusunda yeni bir kültür çağrısı yaptı.
- 2025: Pekin, bağımsız feminist savunuculuk baskı altındayken konferansın 30. yıl dönümünü kutladı.
Feminist Beşli, geniş kapsamlı bir kamu düzeni suçu olan kavgaya karışmak ve huzursuzluk çıkarmakla suçlandı. Haftalarca gözaltında tutulduktan sonra kefaletle serbest bırakıldılar. Gördükleri muamele, feminist çevrelerin ötesine de bir uyarı gönderdi: Toplumsal cinsiyet ve diğer toplumsal meselelerde kolektif eylemler daha sıkı denetimle karşılaşacaktı.
Bağımsız örgütlenme neden denetim çekiyor?
Komünist Parti, bağımsız biçimde örgütlenen hareketleri kamuoyunun güvenini ve insanları harekete geçirme gücünü kazanabilecek potansiyel rakipler olarak görüyor. Feminist kampanyalar, kişisel deneyimleri kamusal taleplerle birleştirerek farklı bölgelere ve toplumsal sınıflara hızla yayılabiliyor.
Kampüslerde ve kent sokaklarında yürütülen kampanyalar, örgütlenme gücünü ortaya koydu. Bu güç, inisiyatifi devlete bırakan siyasi sistemle bağdaşmıyor. Sonuç olarak kadın hakları savunuculuğunun resmî kanalları daralırken bağımsız aktörler kenara itiliyor.
Aktivistler gözetim, sorgulama ve hukuki yaptırım riskiyle karşı karşıya. Bazıları sürgüne gitti. Bazılarıysa kamusal protestolardan uzaklaşıp ihlalleri belgelemeye, hukuki yardım sunmaya ve dayanışma ağlarını ayakta tutmaya yöneldi.
Çinli feminist aktivistler, Pekin Deklarasyonu’nun yıl dönümü dolayısıyla düzenlenen bir insan hakları forumunda kendi adlarına iletilen mesajda kararlılıklarını dile getirdi. Mesajda, denetim sıkılaşırken adaletsizliğe karşı çıkan kadın ağının genişlediğine dikkat çekildi:
Bugün ülkemizde karşılaştığımız adaletsizliklere karşı harekete geçen kadınların sayısı giderek artıyor.
Israrlarını sürdürme biçimleri, bir zamanlar dikkat çeken kamusal kampanyalardan farklılaşıyor. Daha küçük gruplar ve daha sessiz çalışmalar, katılım hâlâ kişisel sonuçlar doğurabilse de bazı savunuculuk faaliyetlerinin devam etmesini sağlıyor.
Çevrim içi ifade yasaklar ve tacizle karşılaşıyor
Çin’de internet denetimi; kolluk kuvvetleri, platform kuralları ve otomatik filtrelerin birleşiminden oluşuyor. Platformlar, tartışmalı feminist söylemleri toplumsal cinsiyet düşmanlığını körüklemek olarak tanımlayan şikâyet kategorileri oluşturdu. Bu kategoriye alınan içerikler hızla kaldırılabiliyor; ardından hesaplara kısıtlama getirilebiliyor ya da hesaplar kalıcı olarak kapatılabiliyor.
Son aylarda büyük platformlardaki binden fazla hesap, bu tanım kapsamında yasaklandı. Feminist blog yazarı Jiang Chan’ın WeChat hesapları silinirken Douban’da toplumsal cinsiyet tartışmalarına odaklanan gruplar kapatıldı. Anahtar kelimeler, yorum bölümlerinin kapatılması ve içeriklerin kaldırılması da tartışmaları daha fazla kısıtlıyor.
Anhui kırsalından video içerik üreticisi Wang Huiling, kadınların bağımsızlığını ve pratik yaşam becerilerini teşvik eden videolarıyla milyonlarca takipçi kazandı. Hesapları tüm platformlarda ortadan kayboldu, anı kitabının yeniden basılması engellendi. Wang, bu tepkinin bağımsız fikirlerin yayılabileceği yönündeki korkuyu yansıttığını söyledi.
Kadına yönelik şiddet ya da iş yerinde ayrımcılık hakkındaki viral tartışmalar hızla baskı dalgasına yol açabiliyor. Aktivistler ayrıca kişisel bilgilerin kamuya açıklanması anlamına gelen doxing saldırıları ve hedefli tacizle karşılaşıyor. Önde gelen bir savunucunun restoranda taciz edilmesinin ardından çevrim içi paylaşımlarına yapılan saldırılarda kendisi ayrılıkçı olarak yaftalandı. Hesapları kalıcı olarak kapatıldı; onu savunan destekçileri de susturuldu.
Kısıtlamalar mikrobloglardan, feminist sloganlarla bağlantılı ürün ilanlarının kaldırıldığı çevrim içi alışveriş platformlarına kadar uzanıyor. Taciz ve platform yaptırımları, kadınların kaygıları örgütlü kampanyalardan değil günlük deneyimlerden kaynaklansa bile paylaşım yapmalarını birlikte caydırıyor.
Hukuki yaptırım riski de başka bir bedel doğuruyor. İddiaya konu olan kişileri internette ifşa eden mağdurlar bazen, başka birinin itibarına zarar verdikleri suçlamasıyla açılan karşılıklı hakaret davalarıyla karşılaşıyor. Geniş kapsamlı kamu düzeni suçları da aktivistler için yeni riskler yaratıyor. Bir zamanlar feminist ifade için başlıca mecra olan internet, artık kamu desteği aramak için daha tehlikeli bir yer hâline geldi.
Evlilik ve çocuk sahibi olma ulusal önceliğe dönüşüyor
Çin’de düşen doğum oranı ve yaşlanan nüfus, kadınlar ve aile yaşamına ilişkin resmî mesajları şekillendirdi. Örnek aileleri öne çıkaran kampanyalar, daha erken evliliği ve daha fazla çocuk sahibi olmayı teşvik ederek kişisel tercihleri ulusal demografik hedeflere bağlıyor.
Şi, 2023’te toplumsal cinsiyet ve aile beklentilerini bu hedeflerle ilişkilendirerek evlilik ve çocuk sahibi olmaya yönelik toplumsal tutumların değiştirilmesi çağrısında bulundu:
Çin, evlilik ve çocuk sahibi olma konusunda yeni bir kültür geliştirmeli.
Üniversiteler ve yerel gruplar, geleneksel kadınlık erdemlerini teşvik eden programlar başlattı. Yetkililer genç erkeklerde efemine estetiğe karşı da uyarıda bulunurken askerî propaganda erkekleri güçlü ve görevlerine bağlı olmaya çağırıyor. Bu mesajlar, kadınlara ve erkeklere yönelik beklentileri demografik baskı ve toplumsal öngörülebilirlik arzusuyla ilişkilendiriyor.
Yerel yönetimler doğumları teşvik etmek için uzatılmış izinler, doğum yardımları ve konut kredisi desteği uyguladı. Bazı mahkemeler, kısa süren evliliklerde boşanmayı zorlaştırdı. Kadınlar, bakım işlerinin çoğunu üstlenmeleri de beklenirken evlenip çocuk sahibi olmaları için üzerlerinde baskı sürdüğünü anlatıyor.
İş koşulları daha fazla çocuk sahibi olma çağrısını zorlaştırıyor. Bazı iş ilanlarında hâlâ erkekler tercih ediliyor, kadınlara iş görüşmelerinde doğurganlıkları hakkında sorular soruluyor ve ücret eşitsizliği sürüyor. Anneler bakım sorumlulukları ve kariyer maliyetlerinin orantısız bir bölümünü üstlenirken doğum teşvik politikaları geçim sağlama ve aile büyütmenin pratik gerekleriyle karşılaşıyor.
Yasal kazanımlar uygulamada eşitsizlikle karşılaşıyor
Çin’de kadın sağlığı ve eğitimi alanlarında kaydedilen ilerleme gerçek. Anne ölümleri azaldı, kadınların üniversiteye kaydı arttı. 2016’da yürürlüğe giren aile içi şiddet yasası, yetkililere yakın ilişkilerdeki istismara karşılık vermeleri için daha açık araçlar sağladı.
Kadınları koruyan yasalarda yapılan son değişiklikler de cinsiyetçi işe alım uygulamalarını yasaklıyor ve tacizi ele alıyor. Bu değişiklikler, yetkililerin ve savunucuların onlarca yıllık çalışmalarını yansıtıyor; kadınların iş yerlerinde ve evde yararlanmayı talep edebileceği korumaları yasaya taşıyor.
Ancak uygulama eşitsiz. Aile içi şiddet mağdurları uzaklaştırma kararı ya da polis koruması almakta zorlanabiliyor. Resmî yasaklara rağmen ayrımcı istihdam uygulamaları sürüyor ve mahkemeler çok sayıda taciz davasını reddetti.
İstismar hakkında kamuoyu önünde konuşan kadınlar, itibarlarının zedelenmesiyle ya da hukuki süreçlerle karşılaşabiliyor. Yazılı bir hak ile etkili bir hukuki çözüm arasındaki mesafe, bir kişinin şikâyette bulunup bulunmayacağını, sessiz kalıp kalmayacağını ya da yaşananlara itiraz etmeden iş yerinden ayrılıp ayrılmayacağını belirliyor.
Diğer göstergeler, Şi’nin görev süresinde yaşanan kayıplara işaret ediyor. Kadınların iş gücüne katılımı geriledi. Çin’in yakından izlenen küresel cinsiyet eşitsizliği endeksindeki yeri, on yıl önce sıralamanın üst-orta bölümüne yakınken 2022’de alt üçte birlik dilime düştü.
Aynı yıl belirlenen Politbüro’da hiç kadının yer almaması konuya siyasi bir boyut da ekliyor. Sağlık ve eğitim alanındaki kazanımlar, en üst düzeydeki liderlikte zayıf temsille bir arada bulunuyor; bu durum terfi, ücret ve kadınların yaşamını şekillendiren politikalara gösterilen ilgiye ilişkin beklentileri etkiliyor.
Hapis cezaları kişisel bedeli artırıyor
Çin’de #MeToo hareketinin başlamasına katkıda bulunan gazeteci Huang Xueqin, 2025’te yıkıcılık suçlamasıyla beş yıl hapis cezasına çarptırıldı. Yıkıcılık, bir eylemi devlet otoritesine meydan okuma olarak değerlendiriyor ve Huang’ın davasını tacizle ilgili sıradan bir anlaşmazlık olmaktan çıkarıp ulusal güvenlik kapsamına sokuyor.
Destekçileri, Huang’ın çalışmalarının cinsel tacizi belgelemeye ve mağdurların seslerini duyurmalarına yardımcı olmaya odaklandığını söylüyor. Hakkında açılan dava, toplumsal cinsiyet alanındaki aktivizmin nasıl devlet güvenliği meselesi olarak yeniden tanımlanabildiğini ve kampanyacılar için en ağır sonuçlardan bazılarına yol açabildiğini gösteriyor.
Aşı güvenliği savunucusu He Fangmei, beş yıl altı ay hapis cezasına çarptırıldı. Birleşmiş Milletler insan hakları uzmanları, davası ve yetkililerin yanına aldığı çocuklarının durumu hakkında endişelerini dile getirdi.
Bu davalar, ceza hukukunun kadınların yürüttüğü farklı savunuculuk biçimlerine kadar uzandığını gösteriyor. Taciz ya da aile refahı üzerine kampanyalar, çevrim içi bir paylaşımın silinmesinin veya bir kuruluşun kapatılmasının çok ötesinde riskler taşıyabiliyor.
Zincirli Kadın davası talepleri canlı tutuyor
Zincirli Kadın olarak bilinen dava, hesap verme çağrılarını canlı tutuyor. Sekiz çocuk annesi bir kadının kırsaldaki bir müştemilatta zincire vurulduğunu gösteren videonun ardından ülke çapında öfke dalgası yaşandı.
Yerel soruşturmalar başlatıldı ve bazı yetkililere yaptırım uygulandı. Pek çok kişi, kadına yönelik muameleye ve onu korumaktan sorumlu yetkililere dikkat çekerek tam şeffaflık ve bağımsız denetim çağrısını sürdürdü.
Dava; insan kaçakçılığının, koruma sistemlerinin yetersizliğinin ve yerel düzeydeki örtbas girişimlerinin simgesi hâline geldi. Sarsıcı bir bireysel deneyimi, savunmasız kadınların yardım alıp alamadığı ve yerel yetkililerin hesap verip vermediği konusundaki daha geniş kaygılarla ilişkilendirdi.
Bu tür davalara yönelik kamuoyu öfkesi, çevrim içi tartışmaların denetlenmesinin neden önemli görüldüğünü de ortaya koyuyor. Kadınların deneyimleri geniş kitlelere ulaştığında koruma talepleri, harekete geçme gücüne sahip kurumlardan yanıt bekleyen çağrılara hızla dönüşebiliyor.
Filmler ve komedi feminist fikirlere izleyici kazandırıyor
Kadınlar, doğrudan karşı çıkmanın zorlaşmasıyla birlikte kültüre ve komediye de yöneldi. Kadınlar tarafından yazılıp kadın oyuncuların rol aldığı feminist komedi Her Story, gişede yaklaşık 720 milyon yuan hasılat elde etti.
Bir kadın yönetmenin çektiği Yolo ise yaklaşık 3,4 milyar yuanla yıllık gişe hasılatında zirveye çıktı. İki film birlikte, tek ebeveynli çocuk yetiştirme, boşanma ve iş yerinde önyargı da dahil olmak üzere kadınların hayatını ele alan hikâyelere yönelik geniş bir izleyici kitlesi bulunduğunu gösteriyor.
Komedi kulüpleri; regl damgası, ofis ilişkileri ve kadınlara yüklenen sorumlulukları ele alan daha fazla kadın komedyene sahne oldu. Mizah, doğrudan siyasi savunuculuk yoluyla konuşulması zor deneyimler için izleyicilere ortak bir dil sunuyor.
Kültür alanının da belirgin sınırları var. Yetkililerin orduya hakaret ettiğini söylediği bir esprinin ardından bir komedyene yaptırım uygulandı; para cezaları ve gösteri iptalleri nedeniyle stand-up komedi aylarca sessizliğe büründü.
Yang Li ve başka komedyenler, toplumsal cinsiyet düşmanlığını kışkırtmakla suçlandıkları tepki kampanyalarıyla karşılaştı. Feminist tartışmaları çevrim içi kısıtlamak için kullanılan aynı etiket, kadınların sahnedeki sözlerinin peşinden de gelebiliyor ve gündelik yaşama ilişkin sıradan gözlemleri bile tartışmalı hâle getirebiliyor.
Küçük ağlar çalışmaları sürdürüyor
Okuma grupları, hukuki yardım çevreleri ve karşılıklı destek toplulukları kimi zaman sessizce, kimi zamansa yurt dışındaki Çinli topluluklar aracılığıyla faaliyet göstermeyi sürdürüyor. Büyük kamusal kampanyaları devam ettirmek zorlaştığında bu gruplar bilgi paylaşmanın ve kişilere yardım etmenin yollarını sunuyor.
Önde gelen bazı feministler yurt dışına taşındı; burada belgeleme, çeviri ve uluslararası kurumlarla yürütülen savunuculuk çalışmalarını destekliyorlar. Çin içinde başkaları şifreli sohbetlere ve gayriresmî kişisel bağlara dayanarak görünür eylemler yerine istikrarlı yerel çalışmaları tercih ediyor.
Sonraki adımlar belirsizliğini koruyor: Ele alınan davalarda yeni duruşmaların ne zaman yapılacağı ya da zirvede açıklanan finansman taahhütlerinin ne zaman yerine getirileceği bildirilmedi. Şu anda yardım arayan kadınlar için korumaya, hukuki desteğe, istihdama ve konuşabilecekleri bir yere erişim gibi pratik ihtiyaçlar öncelik taşıyor.
Pekin’deki yıl dönümü kutlaması, anne ölümlerindeki düşüşten yükseköğretime erişimin artmasına kadar gerçek kazanımları görünür kıldı. Bağımsız aktivizmin çevresindeki kısıtlamalar ise kişisel şikâyetleri kolektif taleplere dönüştürme çabalarının devlet tarafından ne kadar sıkı denetlendiğini gösteriyor. Kadın hakları çalışmaları bu gerilim içinde; resmî hizmetler, kültürel ifade ve çoğu zaman kamuoyunun gözü önünde faaliyet göstermeyen ağlar aracılığıyla sürüyor.
Öne Çıkanlar
- Pekin, 1995 BM Dünya Kadın Konferansı’nın 30. yılını kutladı. Şi ilerlemeyi överken Çin, BM Kadın Birimi’ne ve Küresel Güney ülkelerine finansman açıkladı.
- Mart 2015’te Feminist Beşli’nin gözaltına alınmasından bu yana bağımsız feminist örgütlenme daha sıkı denetime tabi tutuluyor.
- Son dönemde toplumsal cinsiyet düşmanlığını hedef alan kurallar kapsamında binden fazla çevrim içi hesap yasaklandı.
- Resmî kampanyalar evlilik ve çocuk sahibi olmayı teşvik ederken kadınlar eşitsiz bakım sorumlulukları ve iş yerinde ayrımcılıkla karşılaşmayı sürdürüyor.
- Sağlık, eğitim ve yasal korumalar alanında ilerleme kaydedildi; ancak uygulama eşitsiz kalırken kadınların iş gücüne katılımı geriledi.
- 2022’de belirlenen 24 üyeli Politbüro’da hiç kadın yer almadı.
- Huang Xueqin 2025’te beş yıl, He Fangmei ise beş yıl altı ay hapis cezasına çarptırıldı.
- Sansür ve hukuki risklere rağmen filmler, komedi, hukuki yardım ve küçük destek ağları feminist ifade kanalları olmayı sürdürüyor.






